Qyryq úshinshi sóz
(Miras Asan týraly)
Adamnyń júreginde uly Ádilet bolady.
Abai atamnyń bizge jetken qyryq bes qara sóziniń qyryq úshinshisi bolyp tanylǵan izgi násihaty endi mańyzyn joimas ómirge ainalyp ketti. Úlken kisiniń kemshiligi dei almaityn, biraq kem soqqan bir tusy - ol kisi Alash balasynyń boiyndaǵy jetersizdikti kóbirek nazarǵa alypty - óz boiyndaǵy tektilik, márttik, ónersúigish, Atymtai jomart ańqyldaq minezdi qazaqtyń qasieti retinde hatqa túsirmepti - hakimdik bolmysynan pana tappaǵan «sanasyz, oisyz... ýaiymsyz salǵyrttyqtar» týraly jazyp, odan qalai arylýdyń joldaryn qarastyryp ótipti. Kemel bilim iesi buǵan bola kináli emes. «Mazlumǵa jany ashyp, ishi kúigen...» adamnyń sózi sondai bolady eken.
Ásili, ózimizge de sol kerek edi. Dese de óz boiyndaǵy jańaǵy qasietterge ústeme iglikter qosatyn týra dańǵyldy nusqap ketipti. Árine, atamyz qý sózden, jasandy urannan áldeqaida biikte boldy. Ishki qýat, nurly oi, tórt tarabyn birdei baǵamdaǵan qamyryq ózin de, sózin de múldem basqa arnaǵa salǵan. Eń mańyzdysy - ol kiside sóz oinatyp otyratyn ýaqyt bolmaǵan, búgin jurttyń bári meńgergen qalyppen birinen-biri aýmaityn óleńderdi kúshiktete berý úshin kelse, Qunanbaidan týmas edi. Ózinen burynǵy myńjyldyq pen keiingi myqjyldyqtyń ólarasynda Shyńǵyshan búkil álem úshin qandai mańyzǵa ie bolsa, qazaq úshin ol da sondai - artymyzdan kim kelerin Qudai biledi, aldymyzda Abai tur.
Anyǵynda, «Qyryq úshinshi sóz» jalpy jurtshylyqtan góri, úlken iske talap qylǵan jas óskinge qaratylyp aitylǵan. Barshańyzǵa aian - jan dúniesi eseiip kele jatqan adam hakim sózinen bir týystyq sezim baiqai bastaidy. Eger joly bolyp ýaqytynda oqysa, bul kezde Áýezov somdaǵan Abaidy ózine dos etedi. Ol Abai «anyq Abai» emes, Abaidyń kóleńkesi ǵana(biraq sol kóleńkeniń ózinen qanshama nurly qýat qabyldap úlgiresiz). Biz «kóleńkesine» ilinginnen keiingi alty-jeti jyldyń tóńireginde «aqyl kózimen qarap», «anyq basqan» biren-saranymyz bolmasa, qalǵanymyz sol kóleńkeden de alasarady ekenbiz. Osy jyldarda kó-ó-p adamǵa seniptik, eriptik. Olar da beker júrmepti – bizdi bilgeninshe aldapty, biz de bilgenimizshe aldanyptyq. Endi, mine, jiyrmanyń qyzýy qaita bastaǵan shaqta kemeńger tulǵanyń aldyna qaita jyǵylyptyq(áli talai jyǵylamyz) – Abai aldamaidy eken – «eskerýsiz qalsa», jandaǵy «qýattyń qaisysy bolsa da joǵalady, tipti joǵalmasa da, az-maz nárse bolmasa, úlken eshnársege jaramaityn bolady» dep ýaqytynan buryn eskertipti.
Suraǵan Rahmetulynyń «Qunanbaidyń oń kózinen uiat-ai» deitin óleńge bergisiz bir tarmaǵy bar. Basqalar Qunekeńniń saý bir kózinen sonsha imenedi, Abaidyń «aqyldyń nury» uiyǵan qos janarynyń aldyna ózimizdi bir qoiyp kóreiik, nemiz qalar eken!.. Qunanbaidyń ol bir kózinen uialý kerek boldy. Ol bir ýys topyraqqa ǵana toiatyn qulqynnyń emes, máńgi sharshamas ar-namystyń kózi edi. Essiz ǵashyq pende bolady. Demek, ol essiz senedi. Essiz ulǵaiǵan «jan qýatyna» basybaily qul boldy degen sóz. Siz de essiz berilip qorǵaýǵa tiis muǵjizalardyń qasynda ekensiz, arǵa saqshy ekensiz.
Abai bul sózin jazǵanda sol essiz ǵashyqtarǵa da jol kórsetipti.
Mirasqa baraiyq. «Jezókshe» óleńinde «Erinińdi ekiniń biri súied, kirpigińde kim biraq jasyń bop ed?» deidi. Miras neni tapty? Durysy – neni baiqap qaldy? Qolyń jetip tursa da jetpeitin, biraq jetpei turyp jetýge de bolatyn bir kózge kórinbes, qolǵa ustalmas sezimdi... baiqap qaldy. Bul – janǵa myqtap bekitetin bailyq. Bálkim, azap. Jolynda baryńdy berýiń kerek. Janyńdy da. Shopengaýer jan dúniesi bai jalǵyzdar týraly, olardyń máńgilik ústem orny jáne máńgilik túbegeili jeńiske jetpeitin lajysyzdyǵy týraly aitpaýshy ma edi. Óitkeni, olardyń qarsysynda jalǵyz bola almaityn ymyrashyl, joiqyn top tur. Zira Naýryzbaeva basqasha baiyptaǵan «kókjal egeýquiryqtar» tur. Bular bar murattan baz keshken, máńgilik ómirden kúder úzgen – máńgilik mahabbatty umytqan, Mirassha aitsaq, «qoly jetip turyp jetpei qalǵandar». Mirastan ótip, Abaiǵa barsaq, «qýatyn joǵaltqandar». Qýatyn joǵaltty, súimei tabýǵa bolatyn lázzat týraly oilai bastady. Ózin aldap soǵyp, bir aqymaq jolǵa tústi dei ber. Endi qaitý qiyn. Abai sony eskertedi. Al, aqymaq bolmaý úshin jalǵyz qalý kerek. Biraq bul jalǵyzdyq baqytsyzdyq emes. Ramazan Toqtarov jazatyn «baqytty quldyqtan» ózgeshe, sormańdai baqyt sekildi. Endi sol týraly aitaiyq.
Aryǵa, tym aryǵa silteitin bul sezim adam balasynan asa úlken sabyrlylyq kútedi. Ádilet ornata almai bas keter, (Ar-namysqa)essiz berilgen kóńiliń tumsyǵymen jer soǵar, aramdar tirisinde bar igilikke bólener. Olardyń jazalanǵanyn kórmei siz de ómirden ótersiz. Tipti, ólgen soń da qaharman aty qalmai júrer. Amal joq, Aqyret kúnin tosasyz. Osy tosý sezimi Alla taǵala bzige bergen Sabyr eken. Bul Sabyrdyń baqyt ekendiginiń bir sebebi - kim aiar, kim toiymsyz, kim arsyz, kim ataqqumar bolsa, sol sabyrsyz. Onyń boiyndaǵy sabyr tabarlyq jan qýaty baiaǵyda ǵaryq bolǵan. Jaryqtyń qarańǵyny túbi bir jeńetinine sendiretin qasietti sezim osynshama kóp qasietti aiaqasty qylatyn pendeler bar tirlikte sizdi oqshaý qaldyra beretin uqsaidy. Bizdiń jalǵyzdyq taqyrybyna soǵa bergenimiz sodan.
Onsyz da kúnáhar jolǵa túsken jezóksheniń taǵdyry týraly oilap ta qoimaýymyz múmkin ǵoi. Biraq anaý jigitterdiń sol tánin saýdalaǵan jezóksheden de sorly ekenin tanyǵan aqynnyń júreginde sózsiz bir ózgeshe Ádilet sezimi bar. Jandaǵy bul qýattyń kúsheimegi de adamnan asa zor estilikti talap etedi. Endigi joldyń sorabyn Abai aiqyndap ketken. Mirastyń kez kelgen óleńinen kózge uryp turatyn jyly lep, tabiǵi iirimderdiń qainaryna sol qýattardyń nury uiyǵandai. Kemeńger tulǵa ilderge ilingen ár talapkerge jannyń osy qýattaryn sóndirmeýdi amanattapty.
Miras týraly sóz - aqyn jáne onyń óleńi týraly sóz, kóbineki, aqyndar jáne poeziia týraly sóz bolyp qalmaq. Eger dál qazir, sózimiz haqiqattan ainymasa, biz siz týraly da aityp jatyrmyz. Jeke adamǵa arnalǵan jaǵymdy lebizdiń aiyryqsha oryndysy, ádebiet, tarihtaǵy baǵasynyń dál ústinen túsetinderi bar. "1896 jyl. Abai elý bir jasta... fáni tirshiligi baqimen astasqan kez... "deidi Muhtar Maǵaýin(«Abaidyń sýreti»). Myna dúniede turyp, o dúnieniń pármenin sezgen, Baqidyń qajeti úshin eńbektengen, barlyq pendelik qajetsinýlerden aýlaqtap, áýlielik lepeske bet burǵan degen sóz. Otyz segizinshi sózdegi kemel paiymdar da úlken kisiniń sol syrly keńispen tikelei qatynasta bolǵanyn ańǵartatyndai. Maǵaýinnyń bul pikirin Abai tóńiregindegi eń joǵary pikir dep esepteimin. Jaqsy aqyndar adamzatpen birge jasap keledi. Jáne olar kóp. Bárine júrekjardy tilegińdi aityp úlgirmeisiń. Birqanshasyna úlgirgenińshe aitý kerek, ári osy aitqandaryńda barlyq óziń biletin aqyndardan tapqan ystyq qýattyń sharpyny júrmek. Osylarǵa damgershilik, Qudai týraly tanymyń qosylǵanda, sóz tipti de ózgeshe túrge enedi, kórkem shyǵarmadai oqylyp, oqýshyny syrly álemge, óziniń jan dúniesine bastap barady. Sol tylsym, sol syrdy jaryq dep ataǵan jón. Biz kórgen - bizge unaǵan, dilimizge kúsh qosqan óleńderde, Abaida, Jumeken, Muqaǵali, Tólegen, buryn-sońdy ótken jyraýlardyń jyrynda qaiǵysymen de janyńdy jyltatyn, qapasymen meiirlendiretin, rýhyńdy qarǵa qaqqandai jasartatyn bir siqyrly sáýle bolypty. Jaqsy prozada "Sóz sózge jaryǵyn túsirse"(Ǵabit), jaqsy óleńde tarmaq tarmaqqa, shýmaq shýmaqqa jaryǵyn túsiredi. Tutas óleńde basyn quraǵan Jaryq oqyrmannyń sanasyna quiylyp, sodan adamdarǵa sharapatyn shashpaq. Boiamashyldyq, jalǵan rýhshyldyq, jasandy emotsiia óleńge "siqyrly sáýle" bitirmek emes. Joǵaryda aitqanymyzdai, eńbektiń óteýin Aqyret kúnine deiin kútýge bolady. Bul ulyq sabyrdyń eń sońǵy jemisi - shyǵarmashylyq adamy mezettik maqsat-múdde men ataq-abyroi úshin jazbaidy, máńgilik murattyń jolyna túsedi. Biz ataǵan Jaryq ta - máńgilik murattyń kisi janyn nurlandyratyn qaiyrymdy qýaty. Qudaidyń adam balasyna bergen eń úlken bailyǵy da sol eken. Aǵasynyń betinen, kókesiniń betinen, rýynyń "betinen oqyǵan talaptyń"(Abai) tar sheńberinde aqyndyq, jazýshylyq ataqqa úmittenip júrgenderge jańaǵy murat, Táńirdiń didarynan úmitkerlik mif bolyp kórinýi múmkin. Osy kóp kádiri joq "mifke" imandai uiyǵan az ǵana qaýym óz ǵasyrynda ulttyń, adamzattyń kelbetin tóbelerine kóterip ótipti. "Táńiriniń bergen ónerin"(Abai) esek qyp minip pul tappai, biri qapada kóz jumyp, biriniń basy Qurqudyqta qalsa da, urpaǵy tepki kórip, áýletimen josparly túrde qyrǵyn-súrginge ushyrasa da, qarańyzshy, jerdiń arǵy-bergi betindegi qazaqtyń janyn beiishtiń samalyndai shapaǵatty lepke bólep turǵan joq pa?
Artyq áspettep, asyra siltep qalýdy maqsat tutpadyq. Sóz taǵy da "Jannyń qýaty" men "Qýatty oidan bas qurap, erkelenip shyǵar"(Abai) óleńderde ǵana bolatyn Jaryq týraly. Adamgershilkti sóz iesiniń óz basynyń beretin bodaýy zor, taǵdyry aýyrlaý bolady, ásirese, bizdiń qazaqta. Jaqsy jigitter aman bolsyn, jannyń qýatyn joǵaltyp almasyn, oqyrmannyń ishki álemin Jaryqqa bólei alǵandarǵa qoshamet-qurmetimiz túzý bolsyn dedik.
Tizimbek Anashuly,
Ult portaly
