قىرىق ٷشٸنشٸ سٶز
(ميراس اسان تۋرالى)
ادامنىڭ جٷرەگٸندە ۇلى ەدٸلەت بولادى.
اباي اتامنىڭ بٸزگە جەتكەن قىرىق بەس قارا سٶزٸنٸڭ قىرىق ٷشٸنشٸسٸ بولىپ تانىلعان ٸزگٸ نەسيحاتى ەندٸ ماڭىزىن جويماس ٶمٸرگە اينالىپ كەتتٸ. ٷلكەن كٸسٸنٸڭ كەمشٸلٸگٸ دەي المايتىن, بٸراق كەم سوققان بٸر تۇسى - ول كٸسٸ الاش بالاسىنىڭ بويىنداعى جەتەرسٸزدٸكتٸ كٶبٸرەك نازارعا الىپتى - ٶز بويىنداعى تەكتٸلٸك, مەرتتٸك, ٶنەرسٷيگٸش, اتىمتاي جومارت اڭقىلداق مٸنەزدٸ قازاقتىڭ قاسيەتٸ رەتٸندە حاتقا تٷسٸرمەپتٸ - حاكيمدٸك بولمىسىنان پانا تاپپاعان «ساناسىز, ويسىز... ۋايىمسىز سالعىرتتىقتار» تۋرالى جازىپ, ودان قالاي ارىلۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ ٶتٸپتٸ. كەمەل بٸلٸم يەسٸ بۇعان بولا كٸنەلٸ ەمەس. «مازلۇمعا جانى اشىپ, ٸشٸ كٷيگەن...» ادامنىڭ سٶزٸ سونداي بولادى ەكەن.
ەسٸلٸ, ٶزٸمٸزگە دە سول كەرەك ەدٸ. دەسە دە ٶز بويىنداعى جاڭاعى قاسيەتتەرگە ٷستەمە يگلٸكتەر قوساتىن تۋرا داڭعىلدى نۇسقاپ كەتٸپتٸ. ەرينە, اتامىز قۋ سٶزدەن, جاساندى ۇراننان ەلدەقايدا بيٸكتە بولدى. ٸشكٸ قۋات, نۇرلى وي, تٶرت تارابىن بٸردەي باعامداعان قامىرىق ٶزٸن دە, سٶزٸن دە مٷلدەم باسقا ارناعا سالعان. ەڭ ماڭىزدىسى - ول كٸسٸدە سٶز ويناتىپ وتىراتىن ۋاقىت بولماعان, بٷگٸن جۇرتتىڭ بەرٸ مەڭگەرگەن قالىپپەن بٸرٸنەن-بٸرٸ اۋمايتىن ٶلەڭدەردٸ كٷشٸكتەتە بەرۋ ٷشٸن كەلسە, قۇنانبايدان تۋماس ەدٸ. ٶزٸنەن بۇرىنعى مىڭجىلدىق پەن كەيٸنگٸ مىقجىلدىقتىڭ ٶلاراسىندا شىڭعىسحان بٷكٸل ەلەم ٷشٸن قانداي ماڭىزعا يە بولسا, قازاق ٷشٸن ول دا سونداي - ارتىمىزدان كٸم كەلەرٸن قۇداي بٸلەدٸ, الدىمىزدا اباي تۇر.
انىعىندا, «قىرىق ٷشٸنشٸ سٶز» جالپى جۇرتشىلىقتان گٶرٸ, ٷلكەن ٸسكە تالاپ قىلعان جاس ٶسكٸنگە قاراتىلىپ ايتىلعان. بارشاڭىزعا ايان - جان دٷنيەسٸ ەسەيٸپ كەلە جاتقان ادام حاكيم سٶزٸنەن بٸر تۋىستىق سەزٸم بايقاي باستايدى. ەگەر جولى بولىپ ۋاقىتىندا وقىسا, بۇل كەزدە ەۋەزوۆ سومداعان ابايدى ٶزٸنە دوس ەتەدٸ. ول اباي «انىق اباي» ەمەس, ابايدىڭ كٶلەڭكەسٸ عانا(بٸراق سول كٶلەڭكەنٸڭ ٶزٸنەن قانشاما نۇرلى قۋات قابىلداپ ٷلگٸرەسٸز). بٸز «كٶلەڭكەسٸنە» ٸلٸنگٸننەن كەيٸنگٸ التى-جەتٸ جىلدىڭ تٶڭٸرەگٸندە «اقىل كٶزٸمەن قاراپ», «انىق باسقان» بٸرەن-سارانىمىز بولماسا, قالعانىمىز سول كٶلەڭكەدەن دە الاسارادى ەكەنبٸز. وسى جىلداردا كٶ-ٶ-پ ادامعا سەنٸپتٸك, ەرٸپتٸك. ولار دا بەكەر جٷرمەپتٸ – بٸزدٸ بٸلگەنٸنشە الداپتى, بٸز دە بٸلگەنٸمٸزشە الدانىپتىق. ەندٸ, مٸنە, جيىرمانىڭ قىزۋى قايتا باستاعان شاقتا كەمەڭگەر تۇلعانىڭ الدىنا قايتا جىعىلىپتىق(ەلٸ تالاي جىعىلامىز) – اباي الدامايدى ەكەن – «ەسكەرۋسٸز قالسا», جانداعى «قۋاتتىڭ قايسىسى بولسا دا جوعالادى, تٸپتٸ جوعالماسا دا, از-ماز نەرسە بولماسا, ٷلكەن ەشنەرسەگە جارامايتىن بولادى» دەپ ۋاقىتىنان بۇرىن ەسكەرتٸپتٸ.
سۇراعان راحمەتۇلىنىڭ «قۇنانبايدىڭ وڭ كٶزٸنەن ۇيات-اي» دەيتٸن ٶلەڭگە بەرگٸسٸز بٸر تارماعى بار. باسقالار قۇنەكەڭنٸڭ ساۋ بٸر كٶزٸنەن سونشا يمەنەدٸ, ابايدىڭ «اقىلدىڭ نۇرى» ۇيىعان قوس جانارىنىڭ الدىنا ٶزٸمٸزدٸ بٸر قويىپ كٶرەيٸك, نەمٸز قالار ەكەن!.. قۇنانبايدىڭ ول بٸر كٶزٸنەن ۇيالۋ كەرەك بولدى. ول بٸر ۋىس توپىراققا عانا توياتىن قۇلقىننىڭ ەمەس, مەڭگٸ شارشاماس ار-نامىستىڭ كٶزٸ ەدٸ. ەسسٸز عاشىق پەندە بولادى. دەمەك, ول ەسسٸز سەنەدٸ. ەسسٸز ۇلعايعان «جان قۋاتىنا» باسىبايلى قۇل بولدى دەگەن سٶز. سٸز دە ەسسٸز بەرٸلٸپ قورعاۋعا تيٸس مۇعجيزالاردىڭ قاسىندا ەكەنسٸز, ارعا ساقشى ەكەنسٸز.
اباي بۇل سٶزٸن جازعاندا سول ەسسٸز عاشىقتارعا دا جول كٶرسەتٸپتٸ.
ميراسقا بارايىق. «جەزٶكشە» ٶلەڭٸندە «ەرٸنٸڭدٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸ سٷيەد, كٸرپٸگٸڭدە كٸم بٸراق جاسىڭ بوپ ەد?» دەيدٸ. ميراس نەنٸ تاپتى? دۇرىسى – نەنٸ بايقاپ قالدى? قولىڭ جەتٸپ تۇرسا دا جەتپەيتٸن, بٸراق جەتپەي تۇرىپ جەتۋگە دە بولاتىن بٸر كٶزگە كٶرٸنبەس, قولعا ۇستالماس سەزٸمدٸ... بايقاپ قالدى. بۇل – جانعا مىقتاپ بەكٸتەتٸن بايلىق. بەلكٸم, ازاپ. جولىندا بارىڭدى بەرۋٸڭ كەرەك. جانىڭدى دا. شوپەنگاۋەر جان دٷنيەسٸ باي جالعىزدار تۋرالى, ولاردىڭ مەڭگٸلٸك ٷستەم ورنى جەنە مەڭگٸلٸك تٷبەگەيلٸ جەڭٸسكە جەتپەيتٸن لاجىسىزدىعى تۋرالى ايتپاۋشى ما ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ قارسىسىندا جالعىز بولا المايتىن ىمىراشىل, جويقىن توپ تۇر. زيرا ناۋرىزباەۆا باسقاشا بايىپتاعان «كٶكجال ەگەۋقۇيرىقتار» تۇر. بۇلار بار مۇراتتان باز كەشكەن, مەڭگٸلٸك ٶمٸردەن كٷدەر ٷزگەن – مەڭگٸلٸك ماحابباتتى ۇمىتقان, ميراسشا ايتساق, «قولى جەتٸپ تۇرىپ جەتپەي قالعاندار». ميراستان ٶتٸپ, ابايعا بارساق, «قۋاتىن جوعالتقاندار». قۋاتىن جوعالتتى, سٷيمەي تابۋعا بولاتىن لەززات تۋرالى ويلاي باستادى. ٶزٸن الداپ سوعىپ, بٸر اقىماق جولعا تٷستٸ دەي بەر. ەندٸ قايتۋ قيىن. اباي سونى ەسكەرتەدٸ. ال, اقىماق بولماۋ ٷشٸن جالعىز قالۋ كەرەك. بٸراق بۇل جالعىزدىق باقىتسىزدىق ەمەس. رامازان توقتاروۆ جازاتىن «باقىتتى قۇلدىقتان» ٶزگەشە, سورماڭداي باقىت سەكٸلدٸ. ەندٸ سول تۋرالى ايتايىق.
ارىعا, تىم ارىعا سٸلتەيتٸن بۇل سەزٸم ادام بالاسىنان اسا ٷلكەن سابىرلىلىق كٷتەدٸ. ەدٸلەت ورناتا الماي باس كەتەر, (ار-نامىسقا)ەسسٸز بەرٸلگەن كٶڭٸلٸڭ تۇمسىعىمەن جەر سوعار, ارامدار تٸرٸسٸندە بار يگٸلٸككە بٶلەنەر. ولاردىڭ جازالانعانىن كٶرمەي سٸز دە ٶمٸردەن ٶتەرسٸز. تٸپتٸ, ٶلگەن سوڭ دا قاھارمان اتى قالماي جٷرەر. امال جوق, اقىرەت كٷنٸن توساسىز. وسى توسۋ سەزٸمٸ اللا تاعالا بزٸگە بەرگەن سابىر ەكەن. بۇل سابىردىڭ باقىت ەكەندٸگٸنٸڭ بٸر سەبەبٸ - كٸم ايار, كٸم تويىمسىز, كٸم ارسىز, كٸم اتاققۇمار بولسا, سول سابىرسىز. ونىڭ بويىنداعى سابىر تابارلىق جان قۋاتى باياعىدا عارىق بولعان. جارىقتىڭ قاراڭعىنى تٷبٸ بٸر جەڭەتٸنٸنە سەندٸرەتٸن قاسيەتتٸ سەزٸم وسىنشاما كٶپ قاسيەتتٸ اياقاستى قىلاتىن پەندەلەر بار تٸرلٸكتە سٸزدٸ وقشاۋ قالدىرا بەرەتٸن ۇقسايدى. بٸزدٸڭ جالعىزدىق تاقىرىبىنا سوعا بەرگەنٸمٸز سودان.
ونسىز دا كٷنەھار جولعا تٷسكەن جەزٶكشەنٸڭ تاعدىرى تۋرالى ويلاپ تا قويماۋىمىز مٷمكٸن عوي. بٸراق اناۋ جٸگٸتتەردٸڭ سول تەنٸن ساۋدالاعان جەزٶكشەدەن دە سورلى ەكەنٸن تانىعان اقىننىڭ جٷرەگٸندە سٶزسٸز بٸر ٶزگەشە ەدٸلەت سەزٸمٸ بار. جانداعى بۇل قۋاتتىڭ كٷشەيمەگٸ دە ادامنان اسا زور ەستٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. ەندٸگٸ جولدىڭ سورابىن اباي ايقىنداپ كەتكەن. ميراستىڭ كەز كەلگەن ٶلەڭٸنەن كٶزگە ۇرىپ تۇراتىن جىلى لەپ, تابيعي يٸرٸمدەردٸڭ قاينارىنا سول قۋاتتاردىڭ نۇرى ۇيىعانداي. كەمەڭگەر تۇلعا ٸلدەرگە ٸلٸنگەن ەر تالاپكەرگە جاننىڭ وسى قۋاتتارىن سٶندٸرمەۋدٸ اماناتتاپتى.
ميراس تۋرالى سٶز - اقىن جەنە ونىڭ ٶلەڭٸ تۋرالى سٶز, كٶبٸنەكي, اقىندار جەنە پوەزييا تۋرالى سٶز بولىپ قالماق. ەگەر دەل قازٸر, سٶزٸمٸز حاقيقاتتان اينىماسا, بٸز سٸز تۋرالى دا ايتىپ جاتىرمىز. جەكە ادامعا ارنالعان جاعىمدى لەبٸزدٸڭ ايىرىقشا ورىندىسى, ەدەبيەت, تاريحتاعى باعاسىنىڭ دەل ٷستٸنەن تٷسەتٸندەرٸ بار. "1896 جىل. اباي ەلۋ بٸر جاستا... فەني تٸرشٸلٸگٸ باقيمەن استاسقان كەز... "دەيدٸ مۇحتار ماعاۋين(«ابايدىڭ سۋرەتٸ»). مىنا دٷنيەدە تۇرىپ, و دٷنيەنٸڭ پەرمەنٸن سەزگەن, باقيدىڭ قاجەتٸ ٷشٸن ەڭبەكتەنگەن, بارلىق پەندەلٸك قاجەتسٸنۋلەردەن اۋلاقتاپ, ەۋليەلٸك لەپەسكە بەت بۇرعان دەگەن سٶز. وتىز سەگٸزٸنشٸ سٶزدەگٸ كەمەل پايىمدار دا ٷلكەن كٸسٸنٸڭ سول سىرلى كەڭٸسپەن تٸكەلەي قاتىناستا بولعانىن اڭعارتاتىنداي. ماعاۋيننىڭ بۇل پٸكٸرٸن اباي تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭ جوعارى پٸكٸر دەپ ەسەپتەيمٸن. جاقسى اقىندار ادامزاتپەن بٸرگە جاساپ كەلەدٸ. جەنە ولار كٶپ. بەرٸنە جٷرەكجاردى تٸلەگٸڭدٸ ايتىپ ٷلگٸرمەيسٸڭ. بٸرقانشاسىنا ٷلگٸرگەنٸڭشە ايتۋ كەرەك, ەرٸ وسى ايتقاندارىڭدا بارلىق ٶزٸڭ بٸلەتٸن اقىنداردان تاپقان ىستىق قۋاتتىڭ شارپىنى جٷرمەك. وسىلارعا دامگەرشٸلٸك, قۇداي تۋرالى تانىمىڭ قوسىلعاندا, سٶز تٸپتٸ دە ٶزگەشە تٷرگە ەنەدٸ, كٶركەم شىعارماداي وقىلىپ, وقۋشىنى سىرلى ەلەمگە, ٶزٸنٸڭ جان دٷنيەسٸنە باستاپ بارادى. سول تىلسىم, سول سىردى جارىق دەپ اتاعان جٶن. بٸز كٶرگەن - بٸزگە ۇناعان, دٸلٸمٸزگە كٷش قوسقان ٶلەڭدەردە, ابايدا, جۇمەكەن, مۇقاعالي, تٶلەگەن, بۇرىن-سوڭدى ٶتكەن جىراۋلاردىڭ جىرىندا قايعىسىمەن دە جانىڭدى جىلتاتىن, قاپاسىمەن مەيٸرلەندٸرەتٸن, رۋحىڭدى قارعا قاققانداي جاسارتاتىن بٸر سيقىرلى سەۋلە بولىپتى. جاقسى پروزادا "سٶز سٶزگە جارىعىن تٷسٸرسە"(عابيت), جاقسى ٶلەڭدە تارماق تارماققا, شۋماق شۋماققا جارىعىن تٷسٸرەدٸ. تۇتاس ٶلەڭدە باسىن قۇراعان جارىق وقىرماننىڭ ساناسىنا قۇيىلىپ, سودان ادامدارعا شاراپاتىن شاشپاق. بوياماشىلدىق, جالعان رۋحشىلدىق, جاساندى ەموتسييا ٶلەڭگە "سيقىرلى سەۋلە" بٸتٸرمەك ەمەس. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەڭبەكتٸڭ ٶتەۋٸن اقىرەت كٷنٸنە دەيٸن كٷتۋگە بولادى. بۇل ۇلىق سابىردىڭ ەڭ سوڭعى جەمٸسٸ - شىعارماشىلىق ادامى مەزەتتٸك ماقسات-مٷددە مەن اتاق-ابىروي ٷشٸن جازبايدى, مەڭگٸلٸك مۇراتتىڭ جولىنا تٷسەدٸ. بٸز اتاعان جارىق تا - مەڭگٸلٸك مۇراتتىڭ كٸسٸ جانىن نۇرلاندىراتىن قايىرىمدى قۋاتى. قۇدايدىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەڭ ٷلكەن بايلىعى دا سول ەكەن. اعاسىنىڭ بەتٸنەن, كٶكەسٸنٸڭ بەتٸنەن, رۋىنىڭ "بەتٸنەن وقىعان تالاپتىڭ"(اباي) تار شەڭبەرٸندە اقىندىق, جازۋشىلىق اتاققا ٷمٸتتەنٸپ جٷرگەندەرگە جاڭاعى مۇرات, تەڭٸردٸڭ ديدارىنان ٷمٸتكەرلٸك ميف بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. وسى كٶپ كەدٸرٸ جوق "ميفكە" يمانداي ۇيىعان از عانا قاۋىم ٶز عاسىرىندا ۇلتتىڭ, ادامزاتتىڭ كەلبەتٸن تٶبەلەرٸنە كٶتەرٸپ ٶتٸپتٸ. "تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن ٶنەرٸن"(اباي) ەسەك قىپ مٸنٸپ پۇل تاپپاي, بٸرٸ قاپادا كٶز جۇمىپ, بٸرٸنٸڭ باسى قۇرقۇدىقتا قالسا دا, ۇرپاعى تەپكٸ كٶرٸپ, ەۋلەتٸمەن جوسپارلى تٷردە قىرعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراسا دا, قاراڭىزشى, جەردٸڭ ارعى-بەرگٸ بەتٸندەگٸ قازاقتىڭ جانىن بەيٸشتٸڭ سامالىنداي شاپاعاتتى لەپكە بٶلەپ تۇرعان جوق پا?
ارتىق ەسپەتتەپ, اسىرا سٸلتەپ قالۋدى ماقسات تۇتپادىق. سٶز تاعى دا "جاننىڭ قۋاتى" مەن "قۋاتتى ويدان باس قۇراپ, ەركەلەنٸپ شىعار"(اباي) ٶلەڭدەردە عانا بولاتىن جارىق تۋرالى. ادامگەرشٸلكتٸ سٶز يەسٸنٸڭ ٶز باسىنىڭ بەرەتٸن بوداۋى زور, تاعدىرى اۋىرلاۋ بولادى, ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ قازاقتا. جاقسى جٸگٸتتەر امان بولسىن, جاننىڭ قۋاتىن جوعالتىپ الماسىن, وقىرماننىڭ ٸشكٸ ەلەمٸن جارىققا بٶلەي العاندارعا قوشامەت-قۇرمەتٸمٸز تٷزۋ بولسىن دەدٸك.
تٸزٸمبەك اناشۇلى,
ۇلت پورتالى
