«Qypshaq dalasynyń jýsany» iaǵni «Polyn polovetskogo polia» degen kitap orys tilinde Máskeý qalasynda 1994 jylynda jaryq kórdi. Avtory – túrik-qypshaq halyqtarynyń tobyna jatatyn qumyq ultynyń perzenti Murat Áji edi. Kitap kezindegi Oljas Súleimenovtyń «AziIa»-syndai álemge qypshaqtyń tarihi rólin kórsetip, kóptegen halyqtyń rýhyn oiatty.
Naýryzdyń 7-inde jazýshy Murat Áji dúnieden ozdy. Keibireýler bul tarih zertteýshisin túrik halyqtarynan shyqqan danyshpan dep sanasa, endi bireýler tarihty burmalaǵan ásire ultshyl degen kiná taqty. Alaida, Murat Áji tek qana týǵan qumyq halqynyń emes, búkil qypshaq, túrik halyqtarynyń qamyn jep, óziniń elindei, bir tutas eldei kórgen. Tipti, orys, ýkrain, eýropalyq halyqtaryn saq, skif, ǵun, túrik, qypshaqtardan taratyp baýyryndai kórgen. Murat Ájiniń pikiri boiynsha Reseidiń, Eýropanyń mádenietin, sáýlet ónerin, dini ustanymdary men ádet-ǵuryptaryn, simvolikasyn, geraldikasyn qalyptastyrǵan, ákelip engizgen, negizin qalaǵan ǵun, túrik pen qypshaqtar edi. Osylaisha, eýropatsentristtik kózqarasynan bas tartyp, ǵundar bastaǵan Halyqtardyń uly qonys aýdarýyna erekshe kóńil aýdaryp zor mánin bergen.
Zertteýshiniń «Qypshaqtar», «Eýropa. Túrikter. Uly dala», «Túrikter men álem: qupiia tarih», «Meniń jýsan jolym» siiaqty kitaptarynda ejelgi túrikterdiń tarihy jan-jaqty qarastyrylyp, Altaidan bastaǵan uly kóshtiń izderi, Deshti-Qypshaqtyń qupiia shejiresi jazylǵan. Murat Áji eńbekterinde «mekenimiz Dala, besigimiz Altai» dep jazyp, Altai taýyn, Enisei – Anasý, Baikal – Baikól, Qatyn ózenin, taiga ormanyn búkil túrki halyqtarynyń shyqqan jeri, el bolyp qalyptasqan qasietti Atamekeni, ata topyraǵy, mádeni men rýhani oshaǵy retinde jyrlaǵan. Ata-babalarymyzdy jer júzinde birinshi temir balqyǵan ustalar dep sipattaǵan. Kók túrikterdiń mádenietin, nanym-senimderin joǵary baǵalap, jazýshy ejelgi túrikterdiń dini ustanymdary býddizmge de, Eýropa halyqtary qabyldaǵan hristian dinine de áser etkenin jazdy. Altai, Deshti-Qypshaq mádenietiniń Resei men Eýropaǵa ǵana emes, Iran, Úndistanǵa jasaǵan yqpalyn aitty.
Árine, tarih zertteýshini «artyq ketip qaldyń», «ótirik soǵyp tarihty burmalap jatyrsyń»dep synǵa alǵandary kóp edi. Biraq, sonymen qatar «sózinde jan bar», «ata-babalarymyzdyń asyl murasyn kópshilikke jetkizip, aqiqattyń jarshysy boldy» degen pikirlerin bildirip, uly qypshaqty erekshe syilap, danyshpan dep sanaityndar da az emes edi. Qalai bolsa da, Murat Áji Deshti-Qypshaqty súigen er edi.
Deshti-Qypshaq degende Qazaqstan, Ózbekistan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Altai, Saha, Tatarstan, Bashqurstan, Chývashiia, Daǵystan, Noǵai dalasy, Ázirbaijan, Qyrym, Gagaýz jeri, Qaraqalpaq, Qarashai-Malqar, Qumyq dep bólgen joq. Eýropadaǵy majar, bolgar, tipti orys, kazak, ýkraindardy baýyrlarym dep ózine, túrki halyqtaryna qarai tartty. Eýropanyń qalyptasýyna Attila úlesin qosqan, Altaidan bastaǵan dep, nemisterdi, frantsýzdardy, aǵylshyndardy Túrki álemine jaqyndyǵy bar dep qosyp júrdi. Don, Dnepr, Dnestr, Dýnai ózenderiniń ataýlaryn «dóń» sózimen bailastyrdy. Al «Oǵyz» degen etnonimniń maǵynasy «dana, danyshpan, tájiribesi mol» dep jazdy.
Murat Áji jaman-jaqsy boldy ma, aqiqat-ótirik jazdy ma, syr-qupiiany ashqan azamat pa, tarihty burmalap qatelerdi jasaǵan adam ba – endi el, urpaqtar, oqyrmandar, keleshektiń tarihshylary, synshylary men zertteýshileri anyqtaidy. Alaida, Murat Áji – túrki áleminiń som tulǵasy, Deshti-Qypshaqtyń arda emgen azamaty bolǵany aidai anyq. Bar ómirin ata-babalarymyzdyń mirasyn zertteýine arnaǵan, kóp jyl álem jáne dala tarihynyń syr marjandaryn izdep tergen er edi. Kitaptary – urpaqqa amanat.
Asqar Daiyrbek
