«قىپشاق دالاسىنىڭ جۋسانى» ياعني «پولىن پولوۆەتسكوگو پوليا» دەگەن كٸتاپ ورىس تٸلٸندە مەسكەۋ قالاسىندا 1994 جىلىندا جارىق كٶردٸ. اۆتورى – تٷرٸك-قىپشاق حالىقتارىنىڭ توبىنا جاتاتىن قۇمىق ۇلتىنىڭ پەرزەنتٸ مۇرات ەجٸ ەدٸ. كٸتاپ كەزٸندەگٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ «ازييا»-سىنداي ەلەمگە قىپشاقتىڭ تاريحي رٶلٸن كٶرسەتٸپ, كٶپتەگەن حالىقتىڭ رۋحىن وياتتى.
ناۋرىزدىڭ 7-ٸندە جازۋشى مۇرات ەجٸ دٷنيەدەن وزدى. كەيبٸرەۋلەر بۇل تاريح زەرتتەۋشٸسٸن تٷرٸك حالىقتارىنان شىققان دانىشپان دەپ ساناسا, ەندٸ بٸرەۋلەر تاريحتى بۇرمالاعان ەسٸرە ۇلتشىل دەگەن كٸنە تاقتى. الايدا, مۇرات ەجٸ تەك قانا تۋعان قۇمىق حالقىنىڭ ەمەس, بٷكٸل قىپشاق, تٷرٸك حالىقتارىنىڭ قامىن جەپ, ٶزٸنٸڭ ەلٸندەي, بٸر تۇتاس ەلدەي كٶرگەن. تٸپتٸ, ورىس, ۋكراين, ەۋروپالىق حالىقتارىن ساق, سكيف, عۇن, تٷرٸك, قىپشاقتاردان تاراتىپ باۋىرىنداي كٶرگەن. مۇرات ەجٸنٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا رەسەيدٸڭ, ەۋروپانىڭ مەدەنيەتٸن, سەۋلەت ٶنەرٸن, دٸني ۇستانىمدارى مەن ەدەت-عۇرىپتارىن, سيمۆوليكاسىن, گەرالديكاسىن قالىپتاستىرعان, ەكەلٸپ ەنگٸزگەن, نەگٸزٸن قالاعان عۇن, تٷرٸك پەن قىپشاقتار ەدٸ. وسىلايشا, ەۋروپاتسەنتريستتٸك كٶزقاراسىنان باس تارتىپ, عۇندار باستاعان حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىنا ەرەكشە كٶڭٸل اۋدارىپ زور مەنٸن بەرگەن.
زەرتتەۋشٸنٸڭ «قىپشاقتار», «ەۋروپا. تٷرٸكتەر. ۇلى دالا», «تٷرٸكتەر مەن ەلەم: قۇپييا تاريح», «مەنٸڭ جۋسان جولىم» سيياقتى كٸتاپتارىندا ەجەلگٸ تٷرٸكتەردٸڭ تاريحى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, التايدان باستاعان ۇلى كٶشتٸڭ ٸزدەرٸ, دەشتٸ-قىپشاقتىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ جازىلعان. مۇرات ەجٸ ەڭبەكتەرٸندە «مەكەنٸمٸز دالا, بەسٸگٸمٸز التاي» دەپ جازىپ, التاي تاۋىن, ەنيسەي – اناسۋ, بايكال – بايكٶل, قاتىن ٶزەنٸن, تايگا ورمانىن بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارىنىڭ شىققان جەرٸ, ەل بولىپ قالىپتاسقان قاسيەتتٸ اتامەكەنٸ, اتا توپىراعى, مەدەني مەن رۋحاني وشاعى رەتٸندە جىرلاعان. اتا-بابالارىمىزدى جەر جٷزٸندە بٸرٸنشٸ تەمٸر بالقىعان ۇستالار دەپ سيپاتتاعان. كٶك تٷرٸكتەردٸڭ مەدەنيەتٸن, نانىم-سەنٸمدەرٸن جوعارى باعالاپ, جازۋشى ەجەلگٸ تٷرٸكتەردٸڭ دٸني ۇستانىمدارى بۋدديزمگە دە, ەۋروپا حالىقتارى قابىلداعان حريستيان دٸنٸنە دە ەسەر ەتكەنٸن جازدى. التاي, دەشتٸ-قىپشاق مەدەنيەتٸنٸڭ رەسەي مەن ەۋروپاعا عانا ەمەس, يران, ٷندٸستانعا جاساعان ىقپالىن ايتتى.
ەرينە, تاريح زەرتتەۋشٸنٸ «ارتىق كەتٸپ قالدىڭ», «ٶتٸرٸك سوعىپ تاريحتى بۇرمالاپ جاتىرسىڭ»دەپ سىنعا العاندارى كٶپ ەدٸ. بٸراق, سونىمەن قاتار «سٶزٸندە جان بار», «اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل مۇراسىن كٶپشٸلٸككە جەتكٸزٸپ, اقيقاتتىڭ جارشىسى بولدى» دەگەن پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ, ۇلى قىپشاقتى ەرەكشە سىيلاپ, دانىشپان دەپ سانايتىندار دا از ەمەس ەدٸ. قالاي بولسا دا, مۇرات ەجٸ دەشتٸ-قىپشاقتى سٷيگەن ەر ەدٸ.
دەشتٸ-قىپشاق دەگەندە قازاقستان, ٶزبەكٸستان, قىرعىزستان, تٷرٸكمەنستان, التاي, ساحا, تاتارستان, باشقۇرستان, چۋۆاشييا, داعىستان, نوعاي دالاسى, ەزٸربايجان, قىرىم, گاگاۋز جەرٸ, قاراقالپاق, قاراشاي-مالقار, قۇمىق دەپ بٶلگەن جوق. ەۋروپاداعى ماجار, بولگار, تٸپتٸ ورىس, كازاك, ۋكراينداردى باۋىرلارىم دەپ ٶزٸنە, تٷركٸ حالىقتارىنا قاراي تارتتى. ەۋروپانىڭ قالىپتاسۋىنا اتتيلا ٷلەسٸن قوسقان, التايدان باستاعان دەپ, نەمٸستەردٸ, فرانتسۋزداردى, اعىلشىنداردى تٷركٸ ەلەمٸنە جاقىندىعى بار دەپ قوسىپ جٷردٸ. دون, دنەپر, دنەستر, دۋناي ٶزەندەرٸنٸڭ اتاۋلارىن «دٶڭ» سٶزٸمەن بايلاستىردى. ال «وعىز» دەگەن ەتنونيمنٸڭ ماعىناسى «دانا, دانىشپان, تەجٸريبەسٸ مول» دەپ جازدى.
مۇرات ەجٸ جامان-جاقسى بولدى ما, اقيقات-ٶتٸرٸك جازدى ما, سىر-قۇپييانى اشقان ازامات پا, تاريحتى بۇرمالاپ قاتەلەردٸ جاساعان ادام با – ەندٸ ەل, ۇرپاقتار, وقىرماندار, كەلەشەكتٸڭ تاريحشىلارى, سىنشىلارى مەن زەرتتەۋشٸلەرٸ انىقتايدى. الايدا, مۇرات ەجٸ – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ سوم تۇلعاسى, دەشتٸ-قىپشاقتىڭ اردا ەمگەن ازاماتى بولعانى ايداي انىق. بار ٶمٸرٸن اتا-بابالارىمىزدىڭ ميراسىن زەرتتەۋٸنە ارناعان, كٶپ جىل ەلەم جەنە دالا تاريحىنىڭ سىر مارجاندارىن ٸزدەپ تەرگەن ەر ەدٸ. كٸتاپتارى – ۇرپاققا امانات.
اسقار دايىربەك
