Ǵasyrlar toǵysynan saqtalǵan kúi óneriniń saf týyndylaryn keleshek urpaqtyń sanasyna sińirý kezek kúttirmeitin másele ekeni sózsiz. Solardyń biri – kúi atasy Qurmanǵazynyń ersili –qarsyly shapqan tulpardyń dúbirindei qulaqtyń quryshyn qandyratyn kúileri. Kúi atasynyń týyndylaryn úiretýden buryn, ómirbaianymen tanystyrý bizdiń mindetimiz ekeni belgili. Kúi óneriniń kórnekti ókili Qurmanǵazynyń týǵan jyly jóninde dúdámál pikirlerdiń bolýy kóptiń kókeiinde myń bir suraq týdyratyny jasyryn emes. Aqiqaty qandai? Birge saraptap kóreiik.
Dúldil kúishimen júzdesip, alǵashqy kólemdi maqalasyn Jaiyq boiynyń kazak-orys áskerleriniń qyzmetkeri Nikita Savichev 1868 jyly jazǵan. 1936-1990 jyldar aralyǵynda akademik A.Jubanov, professor P.V.Aravin, aqyn H.Erǵaliev, tarihshylar I.Kenjaliev,M.Joljanov zertteý týyndylaryn usynǵan.Qazaq sovet entsiklopediiasy babamyzdyń týǵan –ólgen jyldary dep eki túrli: 1806-1879 jáne 1818-1889 jyldardy qatar keltirse, respýblikamyzdyń bes tomdyq tarihy men 1992 jylǵa deiin jaryq kórgen mektep oqýlyqtarynyń avtorlary joǵaryda kórsetilgen birinshi datany tańdaǵan. 2000-2010 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen 8-synyptarǵa arnalǵan «Qazaqstan tarihy» oqýlyqtarynyń ishinen de kóptegen qatelikterdiń baryn ańǵardym. "Qazaqstan tarihy" pənine arnalǵan oqýlyqtarǵa saraptama júrgizeiik.
1. J.Qasymbaev, T.Omarbekovtyń 8-synypqa arnalǵan "Qazaqstan tarihy" oqýlyǵynyń (§55-56) 293-betinde "1823-1896 jyldar aralyǵynda ómir súrgen",-delingen.
2. Z.Qabyldinov, A.Qaiypbaevanyń 8-synypqa arnalǵan "Qazaqstan tarihy" oqýlyǵynyń 2008 jyly jaryq kórgen nusqasynda 1806-1879 (324-bette), 2016 jyly jaryq kórgen nusqasynda 1823-1889 (291-bet, § 60) jyldary dep berilgen.
3. J.Qasymbaevtyń avtorlyǵymen jaryq kórgen 8-synypqa arnalǵan "Qazaqstan tarihy" oqýlyǵynyń 2004 jyly jaryq kórgen nusqasynda 1818-1889 (201-bette), 2012 jyly jaryq kórgen nusqasynda 1818-1889 (194-bette) jyldary dep berilgen.
Oqýlyqtarǵa saraptama júrgizý arqyly J.Qasymbaev, T.Omarbekovtyń 8 –synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarihy» oqýlyǵynda («Mektep» baspasy, 2016) babamyzdyń ómir súrgen jyldary naqty jazylǵanyn baiqaimyz.
Egerde uly kúishiniń ómir súrgen jyldary 1818-1889 bolsa, ol 71 jasynda dúnieden ozǵan bolady.Biraq, kúi anasy Dina sheshemizden jetken aýyzsha derekterge úńile qarasaq, babamyzdyń «altynshy múshelde» dúnieden ótkenin aitqanyn baiqaimyz.Bul «73» jasty kórsetedi.
Birinshiden, babamyzdyń qulpytasyndaǵy «1879»-dyń múldem qate jazylǵanyn kezinde onyń uly Qubash ta, sazgerdi óz qolymen jerlegenderdiń biri – Ybyr Dosaliev te aityp ketkenin Ahmet Jubanov óz eńbeginde keltiredi.A.Jubanovpen kúi atasy Qurmanǵazy babamyz týraly áńgimelesken shákirti M.Súleimenov/1878 j.týǵan/ akademikke ustazymen kóp ýaqyt birge bolǵanyn, odan birshama sabaq alǵanyn aitqan.M.Súleimenov babamyzben 10-12 jastarda kezdesken kúnde 8-10 jyldai sabaq alǵan delik. Al sazger 1889 j. dúnieden ótken bolsa,ol Súleimenovke 10 jasynda kezdesken kúndede 1 jyldan artyq úirete almas edi.
12 ata Baiulynyń Sherkesh rýynan shyqqan Teńiz okrýginiń praviteli (qazirgi Atyraý oblysy, Qurmanǵazy aýdany) Maqash Bekmuhambetovke aitqan bir shýmaqtarynda: «Sút bergen eki emshekten seksen úshte, Kún kórer qaida baryp anam, taqsyr»,-deýine qaraǵanda onyń anasy 1801 jyly týǵan bolyp otyr.Sondyqtan Alqa tuńǵyshyn 22-23 jasynda dúniege keltirgen. Sóitip, uly kúishimiz 1823-1896 jyldar aralyǵynda ómir súrip,73 jasynda dúnieden ozǵan.Joǵaryda atalǵan kóptegen tujyrymnyń ishinde «1823 jyl» durys bolyp sanalady. Sebebi, Ədebiet jəne óner institýtynyń 1996 jylǵy 12 qyrkúiektegi qorytyndysy boiynsha Qurmanǵazy babamyzdyń týǵan jyly «1823 jyl» dep belgilengen. Sonymen qatar,2013 jyly kúishiniń 190-jyldyǵy Atyraý tórinde atalyp ótip, bir mezette 1000 kúishi babamyzdyń týyndylaryn oryndaǵany əli sanamyzda jańǵyryp tur.Babalarymyzdyń týǵan jəne qaitys bolǵan jyldary durys jazylyp, keleshek urpaqtyń sanasyna naqty jetse degen senimimiz bar.
Ádilbek Ómirzaqov
Uqsas jazba:
