Foto: nationalgeographic.kz
Bizde qyzyq ári erekshe kúnder baryn bilesiz be? Máselen mamyrda Dúniejúzilik jyl qustary kúni atalyp ótiledi. Álemde orta eseppen qustardyń 8600-tai túri tirshilik etedi. Olar otyzǵa jýyq otriadqa birigedi. Osy oraida Ult.kz tilshisi qustardyń tirshiligi men zerttelýi týraly anyqtap kórdi.
Qazaqstanda qustardyń shamamen 500 túri tirshilik etedi. Bul túrlerdiń kópshiligi jyl qustary, iaǵni olar jyl saiyn kóshi-qon jasap, Qazaqstan aýmaǵyna kelip uialaidy. Olardyń ishinde alpystan astam túri maýsymdyq kóshi-qonǵa qatysady, al 250-den astam túri turaqty mekendeýshiler eken.
Qustardyń esebin júrgizý kóbinese qoryqtar men erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardyń mamandaryna júktelgen. Sondai-aq ańshylyq sharýashylyqtar jyl saiyn esep júrgizip, sirek jáne quryp bara jatqan qustardyń popýliatsiiasyn baqylap otyrady.
Jýyrda Qazan qalasynda ornitologiia salasyndaǵy jetekshi ǵalymdar men zertteýshilerdi jinaǵan Soltústik Eýraziianyń XVI halyqaralyq ornitologiialyq konferentsiiasy ótti. Atalǵan jiynda Soltústik Qazaqstan tarihi-ólketaný mýzeiiniń tabiǵat sektorynyń ǵylymi qyzmetkeri Maksim Sorochinskii «Soltústik Qazaqstandaǵy Petropavl qalasy jáne onyń tóńiregindegi qustardyń popýliatsiiasy» taqyrybynda baiandama jasap, oblystyń ornitofaýnasyn uzaq merzimdi baqylaý nátijelerin usyndy.
«Zertteýler qus túrleriniń alýan túrliligin, maýsymdyq migratsiiasyn jáne olardyń kóptigi men taralýyna qorshaǵan orta faktorlarynyń áserin qamtidy. Ásirese, sirek kezdesetin jáne joiylyp bara jatqan qus túrlerine, olardyń popýliatsiialaryna antropogendik qaýip-qaterlerge toqtaldym. Onyń jumysy Soltústik Qazaqstandaǵy ekojúieni saqtaý jáne qustardy saqtaý strategiiasyn ázirleý mańyzdylyǵyn kórsetedi dep oilaimyn. Meniń ol jinyǵa qatysýym ólkeniń ornitofaýnasyn zertteýge mańyzdy úles qosty. Konferentsiiada usynylǵan jumystardyń tabiǵatty saqtaý jáne bioártúrlilikti saqtaý úshin praktikalyq mańyzy bar», – deidi Maksim Sorochinskii.
Foto: nationalgeographic.kz
Jalpy Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen qustardyń sany 21 túrdi quraidy. Bul túrlerdiń arasynda kishkene aqqutan, jalbaǵai, qarabai, kádimgi qoqiqaz, balyqshy tuiǵyn, aqquiryqty sýbúrkit, saqaltai, jylanjegish qyran, dala qyrany, búrkit, qaraqus, jurtshy, itelgi, lashyn, sur tyrna, jekdýadaq, qarabas ógizshaǵala, aqbaýyr buldyryq, qarabaýyr buldyryq, qylquiryq buldyryq, úki siiaqty sirek kezdesetin jáne sany azaiyp bara jatqan túrler bar.
«Qazaqstannyń keń baitaq aýmaǵy men ártúrli tabiǵi jaǵdailary qustardyń san túriniń mekendeýine múmkindik beredi. Bul qustardyń kóbi kóktem men kúz ailarynda kóshi-qon jasap, Qazaqstan aýmaǵyna kelip uialaidy nemese qys mezgilinde qonys aýdarady. Qustar shekaraǵa baǵynbaidy. Olar bir elden ekinshi elge aýa joly arqyly ushyp óte beredi. Qazaqstanda qazir qustardyń 500 túri kezdesedi. Sonymen qatar elimizge kezdeisoq ushyp keletin qustar da bar. Olar otyz shaqty. Olar 20 otriadqa, 59 tuqymdasqa, 214 týysqa birigedi. Almaty qalasynda qustardyń 210-ǵa jýyq túri mekendeitini anyqtalǵan. Olardyń ishinde uialaityndar: 47-50 túr shamasynda, qystaityn túri 51-den asady, Almatydan ushyp ótetin qus túrleri 80-nen asa, al kezdeisoq ushyp keletin túrleri 20-30 shaqty», – deidi qustardy zertteýshi Birlikbai Esjanuly.
Halyqaralyq «Qyzyl kitapqa» tirkelgen, qazir joiylyp ketken qustar tirshilik etý ortasy tarylǵandyqtan quryǵan. Odan bólek, qustardy saqinalaý barysynda qansorǵysh shybyndardy professor, akademik T.Dosjanov, qan parazitterin biologiia ǵylymynyń doktory K.Qairýllaev, mamyqjegishterdi biologiia ǵylymynyń kandidaty Z.Saiaqova zerttep, olardyń qustardyń joiylýyna yqpalyn zerttegen.
Qazaqstannyń «Qyzyl kitabynyń» sońǵy basylymy 2010 jyly shyqty. Onda qustardyń 57 túri «Qyzyl kitapqa» engen.
Aita keteiik, «Qazaqstan qustaryn qorǵaý odaǵy» degen qoǵam bar. Qus álemin unatýshylar, qusty zertteýshiler sol uiymǵa birigedi. Bul uiymnyń aiyna eki ret shyǵatyn «Remez» degen óz gazeti bar. Sonymen qatar, qustardyń bioalýantúrliligin baqylaityn «Qazaqstan bioalýantúrliligin saqtaý assosatsiiasy» úkimettik emes uiymy bar. Onyń bas shtaby Astana qalasynda, al Almaty qalasynda ǵylym bólimshesi ornalasqan.
Aqbota Musabekqyzy
