فوتو: nationalgeographic.kz
بٸزدە قىزىق ەرٸ ەرەكشە كٷندەر بارىن بٸلەسٸز بە? مەسەلەن مامىردا دٷنيەجٷزٸلٸك جىل قۇستارى كٷنٸ اتالىپ ٶتٸلەدٸ. ەلەمدە ورتا ەسەپپەن قۇستاردىڭ 8600-تاي تٷرٸ تٸرشٸلٸك ەتەدٸ. ولار وتىزعا جۋىق وتريادقا بٸرٸگەدٸ. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ قۇستاردىڭ تٸرشٸلٸگٸ مەن زەرتتەلۋٸ تۋرالى انىقتاپ كٶردٸ.
قازاقستاندا قۇستاردىڭ شامامەن 500 تٷرٸ تٸرشٸلٸك ەتەدٸ. بۇل تٷرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ جىل قۇستارى, ياعني ولار جىل سايىن كٶشٸ-قون جاساپ, قازاقستان اۋماعىنا كەلٸپ ۇيالايدى. ولاردىڭ ٸشٸندە الپىستان استام تٷرٸ ماۋسىمدىق كٶشٸ-قونعا قاتىسادى, ال 250-دەن استام تٷرٸ تۇراقتى مەكەندەۋشٸلەر ەكەن.
قۇستاردىڭ ەسەبٸن جٷرگٸزۋ كٶبٸنەسە قورىقتار مەن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ ماماندارىنا جٷكتەلگەن. سونداي-اق اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار جىل سايىن ەسەپ جٷرگٸزٸپ, سيرەك جەنە قۇرىپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ پوپۋلياتسيياسىن باقىلاپ وتىرادى.
جۋىردا قازان قالاسىندا ورنيتولوگييا سالاسىنداعى جەتەكشٸ عالىمدار مەن زەرتتەۋشٸلەردٸ جيناعان سولتٷستٸك ەۋرازييانىڭ XVI حالىقارالىق ورنيتولوگييالىق كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. اتالعان جيىندا سولتٷستٸك قازاقستان تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ تابيعات سەكتورىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ماكسيم سوروچينسكيي «سولتٷستٸك قازاقستانداعى پەتروپاۆل قالاسى جەنە ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ قۇستاردىڭ پوپۋلياتسيياسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, وبلىستىڭ ورنيتوفاۋناسىن ۇزاق مەرزٸمدٸ باقىلاۋ نەتيجەلەرٸن ۇسىندى.
«زەرتتەۋلەر قۇس تٷرلەرٸنٸڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸن, ماۋسىمدىق ميگراتسيياسىن جەنە ولاردىڭ كٶپتٸگٸ مەن تارالۋىنا قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ ەسەرٸن قامتيدى. ەسٸرەسە, سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە جويىلىپ بارا جاتقان قۇس تٷرلەرٸنە, ولاردىڭ پوپۋلياتسييالارىنا انتروپوگەندٸك قاۋٸپ-قاتەرلەرگە توقتالدىم. ونىڭ جۇمىسى سولتٷستٸك قازاقستانداعى ەكوجٷيەنٸ ساقتاۋ جەنە قۇستاردى ساقتاۋ ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ دەپ ويلايمىن. مەنٸڭ ول جينىعا قاتىسۋىم ٶلكەنٸڭ ورنيتوفاۋناسىن زەرتتەۋگە ماڭىزدى ٷلەس قوستى. كونفەرەنتسييادا ۇسىنىلعان جۇمىستاردىڭ تابيعاتتى ساقتاۋ جەنە بيوەرتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ ٷشٸن پراكتيكالىق ماڭىزى بار», – دەيدٸ ماكسيم سوروچينسكيي.
فوتو: nationalgeographic.kz
جالپى قازاقستاننىڭ قىزىل كٸتابىنا ەنگەن قۇستاردىڭ سانى 21 تٷردٸ قۇرايدى. بۇل تٷرلەردٸڭ اراسىندا كٸشكەنە اققۇتان, جالباعاي, قاراباي, كەدٸمگٸ قوقيقاز, بالىقشى تۇيعىن, اققۇيرىقتى سۋبٷركٸت, ساقالتاي, جىلانجەگٸش قىران, دالا قىرانى, بٷركٸت, قاراقۇس, جۇرتشى, يتەلگٸ, لاشىن, سۇر تىرنا, جەكدۋاداق, قاراباس ٶگٸزشاعالا, اقباۋىر بۇلدىرىق, قاراباۋىر بۇلدىرىق, قىلقۇيرىق بۇلدىرىق, ٷكٸ سيياقتى سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە سانى ازايىپ بارا جاتقان تٷرلەر بار.
«قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق اۋماعى مەن ەرتٷرلٸ تابيعي جاعدايلارى قۇستاردىڭ سان تٷرٸنٸڭ مەكەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل قۇستاردىڭ كٶبٸ كٶكتەم مەن كٷز ايلارىندا كٶشٸ-قون جاساپ, قازاقستان اۋماعىنا كەلٸپ ۇيالايدى نەمەسە قىس مەزگٸلٸندە قونىس اۋدارادى. قۇستار شەكاراعا باعىنبايدى. ولار بٸر ەلدەن ەكٸنشٸ ەلگە اۋا جولى ارقىلى ۇشىپ ٶتە بەرەدٸ. قازاقستاندا قازٸر قۇستاردىڭ 500 تٷرٸ كەزدەسەدٸ. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزگە كەزدەيسوق ۇشىپ كەلەتٸن قۇستار دا بار. ولار وتىز شاقتى. ولار 20 وتريادقا, 59 تۇقىمداسقا, 214 تۋىسقا بٸرٸگەدٸ. الماتى قالاسىندا قۇستاردىڭ 210-عا جۋىق تٷرٸ مەكەندەيتٸنٸ انىقتالعان. ولاردىڭ ٸشٸندە ۇيالايتىندار: 47-50 تٷر شاماسىندا, قىستايتىن تٷرٸ 51-دەن اسادى, الماتىدان ۇشىپ ٶتەتٸن قۇس تٷرلەرٸ 80-نەن اسا, ال كەزدەيسوق ۇشىپ كەلەتٸن تٷرلەرٸ 20-30 شاقتى», – دەيدٸ قۇستاردى زەرتتەۋشٸ بٸرلٸكباي ەسجانۇلى.
حالىقارالىق «قىزىل كٸتاپقا» تٸركەلگەن, قازٸر جويىلىپ كەتكەن قۇستار تٸرشٸلٸك ەتۋ ورتاسى تارىلعاندىقتان قۇرىعان. ودان بٶلەك, قۇستاردى ساقينالاۋ بارىسىندا قانسورعىش شىبىنداردى پروفەسسور, اكادەميك ت.دوسجانوۆ, قان پارازيتتەرٸن بيولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى ك.قايرۋللاەۆ, مامىقجەگٸشتەردٸ بيولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى ز.ساياقوۆا زەرتتەپ, ولاردىڭ قۇستاردىڭ جويىلۋىنا ىقپالىن زەرتتەگەن.
قازاقستاننىڭ «قىزىل كٸتابىنىڭ» سوڭعى باسىلىمى 2010 جىلى شىقتى. وندا قۇستاردىڭ 57 تٷرٸ «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن.
ايتا كەتەيٸك, «قازاقستان قۇستارىن قورعاۋ وداعى» دەگەن قوعام بار. قۇس ەلەمٸن ۇناتۋشىلار, قۇستى زەرتتەۋشٸلەر سول ۇيىمعا بٸرٸگەدٸ. بۇل ۇيىمنىڭ ايىنا ەكٸ رەت شىعاتىن «رەمەز» دەگەن ٶز گازەتٸ بار. سونىمەن قاتار, قۇستاردىڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن باقىلايتىن «قازاقستان بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن ساقتاۋ اسسوساتسيياسى» ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمى بار. ونىڭ باس شتابى استانا قالاسىندا, ال الماتى قالاسىندا عىلىم بٶلٸمشەسٸ ورنالاسقان.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
