Foto: abai.kz
QUSQA «AINALǴAN» QYZ
nemese Sarapshynyń syry
(Esse)
Nuraly ony kópten beri biledi. Biraq, syrttai ǵana. Áýelgide Jubandyqtyń jazǵandaryna kóńili tolyp, riza bolatyn. Daryndy zamandasty, aralas-quralas bolmasa da, ish tartyp, tilektes júretin kisi az ba?! Jazýshynyń, ásirese, ózi týyp-ósken ólke, iaki kózi qaraqty aýyl adamdary týraly áńgimelerine súiinýshi edi. Tipti, onyń kitaptary «tanystyrǵan» jandardyń arasynan, joldas-joralaryn shyramytady.
Qazir olardyń kópshiligi jol-jónekei jolyǵyp, baratyn jerinde kólikten túsip qalǵandai, umyt bolǵaly qashan. Munyń da sebep-saldary jeterlik: qyzmet orny nemese meken-jai aýysady, ainalańnyń «ońy men solyn» ajyrata bastaisyń. Tipti, jastyq shaqtaǵy elemeitin «erkelikti» endi «moinyńa» shyǵara almaisyń. Aralas-quralastyń qatary sirei bastaǵan soń, Nuraly óziniń de, olardyń da minez-qulqyn ishtei eksheidi.
Sóitip, ońashada «kimdi, qai jerde renjittim» dep, oi tuńǵiyǵynda maltyǵady. Shyǵarmalardy oqý ústinde Jubandyqtyń keiipkerleriniń birqataryn óziniń de ainalasynan taýyp, birde eljirei jymisa, endi birde júzin kirbiń shalady... Ómirdiń árbir kezeńiniń, jyl mezgilderindei, ózindik «minezi» bolady eken. «Syrlas» jazýshynyń «ainalasy» tirlik saparynda «taýyp», keiin umyt bolǵan jandarmen qaita tabysqandai áserge bóleidi.
Kóńil «qusy» ótkendi sharlap kete beredi... Osyǵan sebepker bolǵan Jubandyqpen jaqynyraq tanysý únemi oiynda júretin. Sonyń oraiy, biraq jýyrda kele qoimady. Buǵan da «kináli» ekeýiniń eki qala turatyny. Ol – Almatyda, al ózi bolsa, Astanada ómir súrip jatty. Jazýshymen tanysýdyń ońtústik astanaǵa barǵanda ǵana sáti túsken. Ulttyq kitaphanada ótken ádebi keshten keiin oǵan arnaiy jolyǵyp, júzbe-júz oi bólisti.
Sol kúnnen bastap ózara habarlasyp turatyn boldy. Birde – bul, endi birde ol telefon soǵady. Al, kópshilik bas qosqan jerde ushyrasyp jatsa, ózara úiirile qalyp, shúiirkelese ketedi. Buǵan da oi-pikirleriniń kóbinese bir jerden shyǵatyny sebep. Sondai kezdesýdiń birinde olar adamǵa senim men pendeńniń ala-qula minezin tilge tiek etisken. Ózderin tolǵandyratyn jaidyń birqatar jandy mazalaitynyn Nuraly da biledi.
Hakim Abai amanat etken adamdyq qaryzy: zamandasqa senim men ózara syilastyqqa qatysty mazalaityn oilar barshylyq. Aitalyq, órkeniet órge ozǵan saiyn adam tabiǵatynyń «tozyp» bara jatqany qalai? Aqsha «moiynǵa minip», ózeýregen ózimshildik keýde soǵyp, basa kóktese, ne daýa?! Ǵylym men tehnikanyń ǵajaiyp tabystary tusynda adamnyń jan dúniesiniń jadaý tartýyna ol eriksiz tańdanady.
Adamǵa senim sekildi izgi qasiettiń qoǵamda barǵan saiyn «sýala» túskenin kórmeý múmkin emes. Júikeni juqartyp, tildi «ýyltatyn» qyrshańqy «minez» atoilaidy. Tipti, baýyr basqan qasań jol-joralǵylar da ókshelep qalmaidy. Nege bulai?.. Sóitse, etekten tartyp, aiaqtan shalatyn, eskirgen salt-dástúrden bas tartý asa qiyn kórinedi. Ol túgili qanǵa sińgen ádet pen minez-qulyqtan da ainýyń ońai emes.
Qasań salt-dástúrdi «jalaýlatqan» qalyń «nópirge», iaǵni «asaý aǵysqa» qarsy júzý baryp turǵan qiiamet. Tipti, qaitys bolǵan marqumdy baqiǵa «shyǵaryp salýdyń» artyq dabyrasy qanshama!? Bes kúndik dúnie «qonaǵyn» arýlap, «attandyrý» otbasynyń mindeti. Al, jaqyn-jýyq kóńil aityp, qol ushyn berse, quba-qup. Demek, qaita-qaita dastarhan jaimai-aq, marqumnyń qyrqyn bergende jinalyp, eske alý qadir emes pe?!
Jubandyqpen ol jolǵy kezdesýde, biraq tirlik túitkilderi týraly oilaryn ózara keńirek bólisýge ýaqyt tarlyq etken. Ómir-ózenniń aǵysy ekeýin de eshteńege qarailatpai, beine bir aǵash jańqasyndai, «qaqpaqyldap», ákete bardy. Áitkenmen, adamǵa degen senim týraly áńgime Nuralynyń kóńilinen shyqpai-aq qoiǵan. Sebebi, qabyrǵasyna batqan jailardyń barsha zamandas úshin kókeikesti ekenin kórip júr.
Jalpy, adam kóńiliniń neden sýynyp, tóńiregine nege teris ainalatynyn Nuraly birshama paiymdaidy. Bar gáp, adaldyq pen ádildiktiń quny túsip, aram pen ábilettiń jylmań qaǵýynda sekildi. Sonyń saldarynan, tipti jas aqyn-jazýshylar da ómirge ógeisi qarap, tirlikten túńilgendei «kúńirenedi». Mádeniet ministrliginiń kitap qoljazbalaryn qaraityn sarapshylary qataryna qosylǵanynda munyń talai kýási boldy.
Sol joly, ala jazdai, jiyrma shaqty qoljazbany oqyp shyqty. Ádette, olardyń avtorlary kórsetilmeidi. Bul talap qalamgerdiń jeke basyna emes, onyń shyǵarmasyna ǵana «shuqshiyp», meilinshe ádil bolýdyń amaly. Sondai-aq, sarapshynyń da «aty-jóni» qupiia» ustalyp, bul da oǵan daý-damai dabyrasynan «arasha» bolady. Osy sońǵysyna, biraq kúmáni bar. Munyń negizsiz emesin Nuraly, árine keiinirek biledi.
Sonymen qoljazbalardy oqyǵannan keiin, sarapshy shart boiynsha olardy baspaǵa tapsyrýǵa bolatyny, iaki bolmaityny jaiynda pikir jazýy qajet. Jaýapty sharýa, onyń ústine ýaqyt ta yrǵalyp, jyrǵalýdy kótermeidi. Qoljazbalarǵa tesilgen onyń shyraily týyndyǵa jany tolqyp, shala-sharpysyna qabaǵy túiiledi. Alǵashqysyna eki jarym-úsh bet pikir jazsa, keiingisine avtordy ilandyrý úshin keńirek toqtalady.
Jalpy, qoljazbalardyń avtorlary ashyq kórsetilgen kúnde de «jaryqty» qalqalai almasy ózine málim. Oǵan jaqsy men jasyqty ajyratý, álbette qiynǵa soqqan joq. Qolyndaǵy sharýany «dóńgeletip» áketip, jazǵandaryn sońynan taǵy bir yqtiiattaǵan soń, jazbasha pikirlerin der kezinde jiberdi. Tek, bir ókinishtisi, keibir shyǵarmalarda ómirge, adam balasyna degen ókpe-renish bulty «qoiýlanyp», unjyrǵasy basyla bergen.
Qarap otyrsa, avtorlardyń bir toby tirshilikten túrshigip, múlde toryǵady. Al, ekinshi bireýleri adamǵa qaraǵanda ittiń adaldyǵyna, qyran qustyń alǵyrlyǵyna, aiǵyr men býranyń alapat kúshine qyzyǵady. Ásirese, asa sezimtal sulýlardyń ainalasyna ókpelep, «aspanǵa asyǵýy» Nuralynyń janyn júdetedi. Buǵan qoǵamda áiel balasyn, jainaǵan gúldei, mápelei bilmeý men «masań» mahabbatty jazǵyrady.
Tabiǵattyń gúlsiz sáni de, máni de joq. Ómirdiń qyzyǵyn taǵdyr qosqan janmen birge bólise bilý baqytyna ne jetsin! Álbette, názik «serikterimiz» tirliktiń qýanyshyn «úkilep», qiyndyǵyn «kúrmep», ashy-tushysyn bizben birge tatady... asyl analarymyz ben ardaqty apa-qaryndastarymyz, aiaýly jarlarymyz ben qyzǵaldaq qyzdarymyz. Soǵan orai myna bir aqyn qyzdyń qoljazbasynan sarapshynyń jany qýanady.
Onyń «Táńiri sipat tirshilik» degen taqyrybynan-aq poetikalyq asqaq sezim men ushqyr shabyt seziledi. «Jalǵan» týraly tolǵanystary et pen teriniń arasyndaǵy elikkish áserden aýlaq. Uiqasyn «úilestirgen» shala-shatpaq pen shynaiy dúnieni ajyratý qiyn emes. Alǵashqysyn mindetiń bolǵan soń nemese ótinip suraǵan soń, eriksiz oqisyń. Al, júrekten týǵan myna óleńderdi aqynnyń aýzyna Alla salǵandai jadyratady.
Qoljazbany oqyǵan saiyn Nuraly beimálim avtormen birge tebirenedi. «Perishteniń janaiqaiyna» qulaǵyn túrip, el-jurtyn daryndy boijetkenmen birge «aialap», keshki saǵymǵa» eljireidi. Qoljazba uiqas qýyp, qazyqqa bailanǵandai, bir ornynda shyr ainalyp, bir «basqan izin» qaita-qaita shiyrlap, qampiǵan qalyń da emes. Óleń-jyr, ásili ilýde bir bolmasa, jelidegi sý sekildi saýyldap, quiyla bermese kerek.
Óleń, hakim Abai aitqandai, «syrty kúmis, ishi altyn sóz jaqsysy». Tirshilik tamyrymen egiz «tynystaǵan» jyr joldary, amal ne, sarapshyny súiindire otyryp, eriksiz muńǵa batyrady. «Tirshiliktiń táńiri sipatyna» ań-tań qalpy tolǵanǵan arý «Adam - pende - arman... Aspan - rýh - halyq... Altynjal - jyr - arasha» - dep, Nuraly sarapshyny baýrap ala tura, «jalǵannyń bar ýyn jutyp, ajal kútýimen» qulazytady.
Degenmen, ol beitanys «álem arýynyń» (gúl sezimi sony meńzeidi) «tarpań zamanǵa tabynbas» qaisar minezine razy. Aqyn qyz tól týyndylaryna ózin tolǵantqan adam ómirin ózek etipti. Bular, shyn sezingen janǵa taǵylymy tereń taqyryp. Álbette, «Nyǵmettiń nuryna malynyp, Jeti kók jaýharyn jiia kep, Adamzat terisin jamylyp / Kún keshý ne degen qiiamet!.. Tozaqtyń otyna jylynǵan / Sor jalǵan, sen de bir ǵaripsiń...».
Olai bolsa, mynaý fánige adam bolyp kelgen soń, baqiǵa da adam qalpyńda attanýdyń ońai emesin Nuraly bir kisidei túisinedi. Ómir – Allanyń ǵajaiyp syiy men ǵalamat syny eken. «Men móldirleý boldym ba eken, bilmeimin, Ol kezderi bolýshy edi kún ashyq» - dep jabyrqaǵan pák sezimmen birge sarapshynyń da boiy muzdaidy. Sol sebepti daryndy aialai otyryp, onyń zamandasqa «sýynǵan» kúirek minezimen kelispek emes.
«Bozmunarǵa muńaiyp, tamyrynan tanyp, qul-ǵumyrdan bas tartýǵa beiimdelgen» aqyn kóńili kók tórine asyǵatyndai. «Aqbozat mingen arýdyń» jerdegi jalǵannan toryqqan kúii ótkende Jubandyqpen órbigen áńgimeni sarapshynyń esine salady. «Jolsyzdyqtan kúiingen» onyń ómirge ókpesi, átteń, basylar emes. Alladan «rýhy azat Adam - taǵdyrdy» tilep, aspan jaqqa alańdap, tipti qus bolyp ushýǵa «qanattaryn» qomdaidy.
Sóz súleii sulýdyń jabyrqaý júzi Nuralynyń kóz aldyna elestep, «kók aspan men qara jerdiń arasynda» aǵynan jarylǵan aqynmen birge júregi shanshidy. Tereń syrly óleńder birde shýaǵyna orap, endi birde janyn syzdatady: «Qara jerdi basa almai, Qara jonnan asa almai, Qara sýdy keshe almai, Qara jolmen kóshe almai, Qara aǵashty qusha almai, Qara aspanǵa usha almai, Qaralar piri qoldamai, Qara bir tirlik ońbady-ai...».
Tirlikten jany túrshikken darynnyń «Aspan da ala, jer de ala, Erler de ala, el de ala, Jaqyn da ala, jat ta ala, Aqyl da ala, baq ta ala. Ǵumyr da ala, jyr da ala, Sezim de ala, syr da ala. Alanyń bolyp degeni, Alalyq qaptap keledi...», - degen sózderi, muz súńgisindei, seskentedi: «Esil de esil jalǵan-dy, Esilden kóńil qalǵan-dy... Esilge jasyń tamǵanda, Esirker seni jan bar ma?!...Esile kóshken jalǵanda / Estiniń bári armanda...».
Aqyn qyz, biraq eshkimniń kóńil-kúiin elemei, poeziia aspanynda emin-erkin samǵaidy. Eski súrleýge jolamai, «sulýlyqtyń sýatynan qana iship, ulylyqtyń muratyna jalǵanady». Sondyqtan onyń «bozdap ótken babalardyń baǵyna myńjyldyqtyń úzilmegen armany» ekenimen sarapshy únsiz kelisedi. Avtor eli men jerine tabyna otyryp «Abyzy da, ańyzy da ólmegen ertegi eldiń» taǵdyryn oisha sholady.
Qaharmanmandyq shejiresimen «erkindiktiń eren kúiin terbep», aqyn oqyrmanǵa oi salady: «Qula túzde qalqa bop kór-kebinge / Jem bolǵany az ba edi jelge, kúnge?! Mazar – meniń tarihym! Ei, adamdar! Tynyshtyq ber tarihqa ólgeninde!.. Ei, musylman, Qudai keshpes tarihty talqandasań! Zerdesizdi kelse de ziialy etkiń, Jer bolmasa, jalǵanǵa syiar ed kim?! Mazar – meniń tarihym! Qorlar bolsań, Jalǵan qoly jaǵańda qiiamet kún!».
Qalamynyń ushyna qai taqyryp oralsa da, ol keibireý sekildi, bostan-bos «qońyrsyp», arzan «jyltyraqqa» aldanbaidy. Elimizdiń ótken jolyn ónege tutyp, irgeli pikir túiedi. Jyrlarynan óleńdi aqyn ataný úshin jazyp júrmegenine sarapshynyń kózi jetedi. Bir ýaq ol, tipti shyn syrymen bólisedi: «Júrekti keýlep, arnasyn salsa, amal ne, Jazbas em óleń qolymnan kelse, aǵa, men... kóp baqyttynyń biri bolyp-aq qalar em».
Aqyn osylai aǵynan jarylady: «ýsoiqy sezim sanasymen ustasyp, janyna tynyshtyq taptyrmasa», ne shara!? Jyr «tynysyna» sarapshy qulaǵyn tosyp, tánti bolady: «Tilimdep jandy, tizerlep jyrdyń aldynda, Jazbas em óleń qolymnan kelse, aǵa, men! Muń ǵana keship, jyrǵa da esik jabar em, Delquly dúnie dertime qaidan tabar em?! Tilemei qosty tolaǵai syndy Táńirim, Jazbas em óleń qolymnan kelse, aǵa, men».
Ótpeli bolǵan soń ǵana «jalǵan» atanǵan ómirdi ótirikten qorǵaýǵa qulshynǵan aqyn qyz aspan júzin jyrymen «jýady». Áitkenmen, onyń, ainalasynan kóńili qalyp, kókke asyǵýyn Nuralynyń esh túsingisi joq. Jerdegi ómirden jeringen arý aspanda da «quzǵynnyń» baryn esten shyǵaryp, qusqa «ainalyp» bara jatqandai. Sarapshy poeziia qarlyǵashyna «aspanǵa asyqpaýyn», jyr «qyzǵaldaǵyn» soldyryp almaýyn tiledi.
Birde shabytty jyrdan shattanyp, endi birde kúirek sezimnen tóńiregi bozań tartqan Nuralynyń kóńili qońyltaq. Budan soń, basqa qoljazbany qaraýǵa zaýqy joq. Kezekti qoljazbany bir sholyp qana shyqpaqshy edi. Biraq, avtory kórsetilmese de, onyń kim ekeni «qupiia» bolmai qaldy. Buryn jaryq kórgen bir áńgimesiniń sońyndaǵy aty-jóni alynbai ketipti. Tanymal jazýshy bolǵan soń, áýelgi raiynan tez qaitty.
Jańa kitaptyń oqyrman kóńilinen shyǵaryna senimdi edi. Alaida, qoljazbany oqyǵan saiyn qabaǵy jabyla berdi. Oqiǵasy nanymdy, tili jatyq áriptesiniń qalam tartqan oqiǵalary ázirge shetinen aianyshty. Keiipkerlerdiń basyndaǵy taǵdyr taýqymetinen sarapshynyń tóńiregin tutqan tuman qoiýlana túsedi. Áitse de úmitti edi... «Besiktoi» atty áńgime sol úmit shoǵyn úrlep, jalyndatyp jibererdei kóringen.
Qatelesipti, tipti jańaǵydai otbasylyq qýanysh ústindegi ýaiym sheńgeliniń inesi júregine shanshýdai qadaldy. Jiyrma shaqty shyǵarmanyń, tym qurysa, bir-ekeýinen janyna jubanysh taýyp, kóńiliniń sergýinen dámeli bolatyn. Alaida, «Besiktoidyń» ózi renishke ainalsa, ne shara?! Belgili qalamgerdiń qoljazbasyn «qymtaǵan» renish «bultyn» toi qýanyshymen serpip jibermek bolǵan úmiti aqtalmady.
Basynan aiaǵyna deiin qaiǵy men ýaiym «býǵan» kitapty oqyrmanǵa usyný, ony «ýlaǵanmen» para-par emes pe!? Sarapshy, avtordyń ómirge degen ókpesin jýyp-shaiyp jibererdei jalǵyz týyndyny taba almai, daǵdardy. Óz basy adamgershiligin de qadir tutatyn jazýshy ómirge ókpelei kelip, zamandasqa degen senimnen ainyǵandai, aýladaǵy ittiń taǵdyryna qyzyqqanynda, ony qoldai almasyn uqty.
Nuralynyń, ásirese oqyrman qaýymǵa jany ashydy. Mynaý aýmaly-tókpeli, júikesi «juqarǵan» zamanda bal jalap, baqyt «besiginde» shaiqalǵandar kóp emes. Sondyqtan bul joly ol avtordy «tanymaǵan» bola salýǵa uiǵardy. Alaida, qoljazbaǵa kimniń pikir jazǵanyn jazýshy báribir bilip alǵan sekildi. Habarlasqanynda telefony jaýapsyz qalyp, sońǵy bir kezdesýde ózine jat adamdai jatyrqai qarady.
Áriptesin sarapshy ábden túsinedi. Basqasyn aitpaǵanda, jaryqqa shyqqan kitap qalamaqyǵa qarq qylady. Syilas qalamgerdi «renjitkennen» keiin, janyna taianysh taba almai, Jubandyqqa habarlasyp, bolǵan jaidy jaiyp saldy. Jazýshy dosy ózin qoldap, adamǵa senimnen qalyp, ań-qustyń ereksheligin erekshe úlgi tutqan qalamdastar jaiyndaǵy oilaryn ortaǵa saldy. Pikirleri bir arnada toǵysyp, kóńili jailanǵandai boldy.
Solai, adam balasynyń ózimshildigine bola, ómirge syrt ainalyp, saiaq kún keship, zamandastan «jasyrynbaý» abzal. Nuralynyń oiyna teledidardan kórgen «Dogmen. Chelovek – staia» degen» film oraldy. Basty keiipkerdiń aty – Dag, iaki Daglas. It asyraǵan ony politsiia qamaýǵa alady. Beidaýa jan men psihologtyń áńgimesi qulaǵynda jańǵyrady: Suraq: «Sizdiń balalaryńyz bar ma?». Jaýap: «Iá, júz shaqty».
Budan keiin sál-pál únsizdik ornaidy. Suraq: «Siz itterdi aityp otyrsyz ǵoi?». Jaýap: «Iá, olar meniń balalarym sekildi...». Daglas áli sóilep otyr: «Olardyń mahabbaty meni ólimnen talai aman alyp qaldy». Suraq: «Sonda olardy adamdardan da artyq jaqsy kóresiz be?». Jaýap: - Álbette, solai, sháksiz súiemin. Adamdardy jaqynyraq bilgen saiyn «balalarymdy» baýyryma tarta túsemin».
Osylai Dogmen, iaki Daglas óz oilarymen búkpesiz bólisedi: «Olar qur maqtansyz kelbet pen eshkimdi qorlamaityn kúshke ie, jaýyzdyqtan ada, batyldyq ta solarda. Olarǵa men ómirimmen qaryzdarmyn... Alaida, olardyń bir kemshiligi bar». Suraq: «Ol ne?». Jaýap: «Olar adamdarǵa esh shúbásiz senip, ońbai aldanady. Adamǵa qaraǵanda siyr jaqsyraq». Psihologtyń oiynsha, «bul – bala jastan jaýyzdyqty kóp kórgen jan».
Dogmenniń qasireti de, mine osynda. Ol adamdarǵa degen senimnen erte bastan jurdai bolǵan. Al, jan-janýarlardyń ózindik ereksheligi barshaǵa málim. Olar, ásirese óz «uialastaryn» aianbai qorǵaidy. Eleń-alańda jol boiyn jaǵalaǵan jylqylardy Nuraly da talai kórdi. Aiǵyrdyń kózderi aqshiyp, úiiri joldan ábden ótip bolǵansha jaly kújireiip turady. Qalt ketseń-aq, temir kólikke de týra shaýyp, tarpyp tastaýǵa daiyn.
Keiin ózi de joldan ótkende jan jaryn yǵyna alatyn ádet tabady. Alaida, adamǵa senim – adamdyq qaryzy, asyl qasiet. Sondyqtan «mahabbat joq, dostyq bolmaidy, adaldyq bos sóz» degen sózderge ol árqashan kereń. Adamgershiliktiń qadiri, onyń dámin tatqandarǵa ǵana aian. Ómir – pendeń úshin, shynynda da, ǵajaiyp syi ári ǵalamat syn eken. Olai bolsa, adam ómirin asqaq jyrlai bilý asa talǵampazdyqty qajet etetin qasietti óner.
