Ótkende internet forýmnan bir jigittiń jazbasyn oqydym. «Bekzat qaitys bolǵanda jyladyń ba?», – degen túrkistandyq qyzdyń suraǵyna: «joq» dedim. Sol kezde ol: «Tas júrek ekensiń!» degen. Bekzat Sattarhanov týraly estisem, osy esime túsedi», – deidi ǵalamtordyń arǵy betinde otyrǵan beitanys adam.
Ol qyzdyń ornynda bolsam men de, solai aitqan bolar edim. Áli esimde, Sidnei olimpiadasy. «Túrkistannan bir bala olimpiadaǵa qatysady eken» degen sózdi estigenimiz bolmasa, Bekzattyń aty-jónin durys bilmeimiz. Áiteýir sol bala shyǵyp qalar dep teledidarǵa telmiretinbiz. Umytpasam, olimpiadanyń jiyrma úshinshi kúninde bolý kerek, jigerimiz ábden qum bolyp, «Qazaqstannyń qorjynyna birde-bir medal túspedi» dep júrgenimizde, jelaiaq qyz Olga Shishigina altyn áperip, bir serpiltti. Sosyn túrkistandyq bala qazaqtyń tóbesin kókke jetkizdi! Táýelsiz Qazaqstannyń sport tarihynda tuńǵysh altyn alǵan qazaq – Bekzat Sattarhanov boldy! Sóitip beitanys balanyń esimi – «olimpiada chempiony Bekzat Sattarhanov!» dep jattalyp qaldy.
Bizdiń aýylda bul esim birdemde ańyzǵa ainalyp ketti. Úlkender jaǵy «Ne eliniń balasy eken?» deidi. Biri: «Túrkistanda «joldyń astynda» turady eken» dese, biri: «Kádimgi biz siiaqty birde bar, birde joq bolyp otyratyn otbasynan shyqqan eken» desedi. Endi biri: «Joldyń astynyń balalary buzyq bolady ǵoi. Kishkentaiynan balalarmen alysyp júrip, kúshti tóbelesetin bolǵasyn chempion bolyp ketipti», «Joq, olai emes. Serik Qonaqbaev olimpiada chempiony bolǵanda, jankúier bolǵan anasy Bekzatty besikte emizip otyryp, jylapty. Sol kezde «meniń de balam olimpiada chempiony bolady» degen eken. Ananyń sol tilegi jiyrma jyldan soń oryndalǵan ǵoi» degen áńgimelerdi úlkenniń de, kishiniń aýzynan estitin boldyq.
Biraq ańyzdai bolǵan ádemi áńgimeler uzaqqa sozylǵan joq… 2000 jyldyń 31-jeltoqsanynda «Bekzat Temirlannyń tas jolynda apatqa usharady» degen áńgime tóbemizden jai túsirgendei boldy. Jasóspirim kezimiz ǵoi. Qyzdardyń júreginde endi ǵana alǵashqy sezim qylaý bere bastaǵan. Bárimiz de sonda Bekzat jaiynda qiialmen arman quraitynbyz. «El maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan» degen sóz beker aitylmasa kerek. Onyń qazasy jas júrekterdi qatty jaralady. Ár basylymǵa shyqqan qazanamany, onyń fotolaryn synybymyz túgel oqyp, kóz-jasqa erik beretinbiz. Sonda aitysker Áselhan Qalybekova apamyz «Qushaǵy qatty halyqpyz» dep búkil ókinishimizdi bir aýyz sózge syidyryp edi.
Alaida, «Bekzat Sattarhanovtyń jumbaq ólimi» degen sózdi jýrnalisterdiń jazǵandarynan jii kóz shalyp qalady. Qarapaiym halyq ta «qasaqana qoldan uiymdastyrylǵan avariia eken ǵoi» deidi sosyn. Aq-qarasyn biz de izdestirip kórip edik.
Oqyrmandarymyzdy Bekzattyń tal besiginen, jer besigine deiingi ǵumyrymen tanystyrýdy jón sanadyq. Áýeli sóz basynda aitqan «Joldyń astynyń balalary buzyq bolady ǵoi. Kishkentaiynan balalarmen alysyp júrip, kúshti tóbelesetin bolǵasyn chempion bolyp ketipti» degen Bekzat jaiyndaǵy kishigirim ańyzymyzǵa keleiikshi. Bekzat Túrkistandaǵy temir joldyń boiyndaǵy jalpy jurt «Joldyń asty» atap ketken yqsham aýdanda týyp-ósken. Shyny kerek, bul aimaqtyń qyzdaryna basqa jaqtyń jigitteri ysqyryp kelmeitin, áli de solai-aý shamasy. Sulýlaryn qyzǵyshtai qoryp, ózderiniń qalai tóbeleskish atanyp ketkenin bilmei qalady Bekzattyń kóshelesteri. Bul da jón. Sebebi, qaryndastyń aryn qorý – jigittiń eń úlken namysy ǵoi, bile bilsek. Qazir qalanyń bul aýdany «Bekzat Sattarhanov aýyly» dep atalady. Eki mektebi bar. Ekeýinde de Bekzat oqyǵan. 1986-1996 jyldar aralyǵynda Abai atyndaǵy mektep-internatta, keiin Jumabek Edilbaev atyndaǵy №18 orta mektepte bilim alady. Alǵashqy ustazy Ásiia Júsipova: «Kishkentai ǵana sary bala qalpy áli kóz aldymda. 6 jasynda qabyldap aldym. Birinshi qatardyń úshinshi partasyna otyrǵyzdym. Óte elgezek bolatyn. Dene shynyqtyrý sabaǵy men matematikany qyzyǵyp oqityn. Jyldam, qimyly kóp, bir orynda taǵat taýyp otyrmaityn. Suraq qoiatyn, uialý degendi bilmeitin. Buzyqtyq jasaǵanynda renjiseń, «apai» dep qushaqtap alatyn, biraq «keshirińiz» degen sózdi aitpaityn», – deidi. Bekzat joǵary synypqa barǵanda, geografiia pánine kóbirek zeiin qoiypty. Osy pánnen sabaq bergen Syzdyqova Toqsulý apaiy: «Bekzat tańerteń 5-6-da turyp, 2 saǵattai júgirip, 8.30-daǵy sabaqqa úlgerip keletin. Biraq tústen keiin qosymsha sabaqtardan, senbilikterden «jattyǵýym bar edi» dep suratanatyn. «Apai, men Qudai qalasa, shetelderge jii shyǵatyn ataqty sportshy bolam. Dúniejúziniń barlyq eli týraly jaqsy bilýim kerek» dep, ózin qyzyqtyrǵan saýaldardy qarsha boratatyn. Jarystarǵa ár qalaǵa shyǵady ǵoi. Sonda bizge estelikke túrli sývinirler ákeletin. Sabaq bermei ketsek te, bizdi umytpai júretinine riza bolatynmyn», – dep eske alady.
Bekzat 10-synyptan bastap Shymkenttegi olimpiadashylardy daiarlaý mektebine aýysady. Joǵary synyptarda jetekshilik etken Qasymova Qarlyǵash apaiy onyń basqa qalaǵa aýyssa da, mekteptiń qoǵamdyq jumystaryna belsene aralasqanyn aitady. Tipti, 11-synypta mektepishilik kúzgi balda «Jigittiń sultany» atanady. «Shymkentte M.Áýezov atyndaǵy ýniversitette oqyp júrgende, meniń úlken ulymmen bir bólmede turdy. Birde ulym: «Mama, Bekzat olimpiadaǵa baratyn boldy. Aq jol tilep, qonaqqa shaqyryp jibereiik», – dedi. Sol kezde úige qonaqqa kelgende, kishi ulym Bekzatqa: «Chempion bolyp jatsań, qol jetpei qalar. Qoltańba qaldyrshy», – degen. Sonda qoiyndápterge «Bekzat Sattarhanov. Olimpiada chempiony» dep qol qoiyp berdi. Ol ózine sondai senimdi, maksimalist kózqarastaǵy bala boldy. Aldyna maqsat qoiǵan adam bárine jetedi. Áitpese, biz de balalarymyzdy Bekzattai bol dep sportqa baýlydyq. Biraq ondai bolmady. Onyń ústine, Bekzattyń otbasylyq jaǵdaiy asa máz bolmady. Onda «otbasyn barlyq qiyndyqtan sýyryp alyp shyqsam» degen erekshe qulshynys bolǵan siiaqty», – deidi bizben oi bólisken Qarlyǵash apai.
Bekzattyń ómirdegi eń jaqyn dosy Qarasbaev Arman bylai deidi: «Bekzatpen alǵash ringte tanystym. Maqsat degen aǵasy ony jattyǵý zalyna ertip keldi. Ol kezde 8-synypta oqitynbyz. Jasóspirim kezde jigitterdiń dostyǵy «jabaiy tóbelesterde» anyqtalady. Osyndai sátterde ózgeler qashyp ketkende, Bekzat qana janymnan tabylatyn. Alǵashqy mahabbat sezimin de basymyzdan birge keshirgenbiz. Bizdiń Bekzat barlyq jaǵynan biik bolatyn. Olimpiada chempiony bolmai turyp-aq, oǵan ǵashyq qyzdar kóp boldy. Óitkeni, ol keremet ánshi edi. Daýysy qazirgi «juldyzdardyń» kóbisinen artyq desem qatelespeimin. Gitaramen óziniń aǵalary Baǵdat pen Bolattyń shyǵarǵan ánderin oryndaǵanda, qyzdar mańaiyn úiirsektep alatyn. Biraq Bekzat bir ǵana qyzǵa ǵashyq boldy, qalǵandaryna qaryndas dep qaraityn. Dombyrany da táp-táýir shertetin. Shynyn aitsam, ideal jigit bar bolatyn bolsa, ol – Bekzat shyǵar. Sportshylar ádette bilimge kóńil bólmeidi. Ol: «Bilimiń taiaz bolsa, sportta da sondai taiazdyq kórsetesiń. Ringte árbir urǵanyńnan nátije shyǵarmasań, qara kúsh dalaǵa ketedi. Bostan bos qol sermep boksshy bolmaisyń» deitin. Jiyrma jasta bolsa da, tym eresek kórinetin, eresek oilaityn».
Budan 2 jyl buryn anasy Syrlykúl Shoibekovamen úiinde júzdesip, arnaiy suhbat alǵanym bar. Batyr jigitti saǵynǵanda, álige deiin habarlasyp turamyn. Syrlykúl apai «Balam meniń ómirde qyzǵa ǵashyq bolyp ta úlgermedi-aý… Ol el aldyndaǵy mindetin atqaryp ketti» deýshi edi kóz jasyna erik berip. Keide «jigittik dáýrenniń qyzyǵyna túsip, serilik jasamap pa eken?» degen oi da keledi basymyzǵa. Alaida, Bekzat joǵaryda dosy aitqandai, qyzdarǵa erekshe iltipatpen, «qaryndas» degen uǵymmen qaraǵan. Tipti, artyq saýyq qurýǵa ýaqyty bolmaǵan. Ómirde jetistikke jetýge asyqqan. Gúldi jaqsy kórgen. Kishkentai kezinde bireýdiń aýlasynda ósip turǵan gúldi kórse, ony julmai, aialai iiskeidi eken. Sportshyǵa salmaqty qalypta ustap turý ońai emes. Gemoglabin kóterý úshin anasynyń meiiz, keptirilgen órik pen jańǵaqty ettartqyshtan ótkizip, bal aralastyrǵan qoimaljyńyn tańerteń, túste, keshke as qasyqpen asap turǵan.
«Bekzatpen olimpiadanyń bastalýyna bir kún qalǵannan bastap, chempion bolǵanǵa deiin birge júrdik. Bekzat boksshy retinde týma talant bolatyn. Qazaqstannyń chempiony bolmai turyp, olimpiada chempiony atandy! Jas, ataǵy joq sportshylardy tóreshiler kóbine tobyqtan qaǵyp jiberedi. Al bizdiń Bekzat tóreshilerdiń qiianat jasaýyna múmkinshilik bermedi. Onyń talantyna eshkim tusaý sala almady. Bekzatty ringte kórgende, báriniń aýzy ashylyp qaldy. Bekzattyń eń keremet qasieti – ol ultjandy, namysqoi bolatyn. Olimpiada chempiony bolyp ringten túse sala sý ishti. Aýzy tompaiyp, kózi jypylyqtap: «Men bul jeńisimdi Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna, Egemen Qazastannyń baqytyna, ata-anama arnaimyn!» degen sózdi kishkentai bala júregimen aita aldy. Olimpiadadaǵy birinshi kezdesýinen soń Serik Tókeev ekeýmiz Bekzatty quttyqtap bólmesine kirgen bolatynbyz. Betinen súiip jatsaq: «Aǵalar, men bul joly ózimdi durys kórsete almadym. Aldaǵy jekpe-jekterde ot bolyp, laýlap janam» dedi», – dep eske alady belgili sport jýrnalisi Nesip Júnisbai.
Bekzattyń Sidneidegi erligin eske túsirip kóreiikshi. Ol alǵashqy jekpe-jegin rýmyn boksshysy Bobirant Ovidiý-Tiberiýǵa qarsy ótkizdi emes pe? Birinshi raýndta Bekzat ózine bir judyryq darytpai, 4-0 esebimen alda turdy. Ekinshi raýndta tablo 8-2 esebin kórsetti. Al eń sońynda tóreshiler 14-5 esebimen bul kezdesýdiń sózsiz jeńimpazy dep Bekzatty tanydy. Olimpiadanyń segizinshi kúninde Bekzat afrikalyq Matebýllamen qolǵap túiistirip, 16-5 esebimen qarsylasyn tize búktirdi. Al úshinshi kezdesý óte tartysty boldy. Kezinde Grýziiada jattyǵyp, keiin Túrkiianyń namysyn qorǵaǵan Ramazan Palianidi 12-11 esebimen jeńdi. Marokkalyq Tahar Tamsamanimen Bekzat jartylai finalda jolyqty. Qarsylasyn 22-10 esebimen qapyda qaldyrdy. Bekzattyń finaldaǵy qarsylasy álem chempiony, amerikalyq áigili Rikardý Hýares edi. Ol Sidnei finalyna jetý jolynda Atlanta olimpiadasynyń chempiony tailandtyq Somlýk Kamsingti tizerletken myqty boksshy bolatyn. Ataǵy alysqa ketken qarsylasyn Bekzat Sattarhanov 22-14 esebimen jeńip, Sidnei Olimpiadasynyń chempiony atandy! Mine, jiyrma jasar jigit qarsylastaryn osylai aiqyn eseptermen jeńip, qazaqtyń atyn álemge pash etti!
Sidneige bokstan Qazaqstan quramasyn bastap barǵan bas bapker Tursynǵali Edilov: «Ol keremet adamgershiligi, aqyly bar bala edi. Ár soqqysyn «dalaǵa» jibermei, eseppen uratyn. Aiaq-qoly óte jyldam bolatyn. Ringte sondai sulý, súikimdi júretin. Namysyn aitsaishy, eshkimge ese jibermeitin. Aitpaqshy, birde ýkrainalyq bir boksshydan jeńilip qalǵan bolatyn. Keiin onymen Máskeýde jolyqty. Ol kezde Bekzattyń qoly aýyryp júr eken, ony bizge aitpapty. Álgi ýkrainalyq boksshymen kezdesý boldy. Ony jeńý, jeńbeý mańyzdy emes, Bekzat olimpiadaǵa joldama alyp qoiǵan. Ne kerek, Bekzat oǵan oisyrata soqqy berip, jeńdi. Qolǵabyn sheship alǵanda, qoly isip, qanap ketipti. Namystylyǵy ǵoi, qoly qanaǵansha judyryqtasqan», – deidi Bekzat jaiynda.
Bekzat júgirip, jattyǵyp bolǵan soń dárigerler onyń qan qysymyn ólshep tańqalady eken. Sebebi, onyń qan qysymy 3-4 minýtta-aq qalypty qalpyna túsedi eken. Bekzattyń bul erekshe qasietin bapkerleri Tursynǵali Edilov, Aleksandr Apachinskii, Anatolii Viziriakin men quramanyń dárigeri Iýsýp Shamýzov qana bilgen. Sondai-aq, Bekzat kúndelikti jattyǵý kezinde aiaq-qolyna ylǵi aýyr zat bailap alyp júgiripti. Jalpy sporttaǵy 6 jyldyq ǵumyrynda 143 jekpe-jek ótkizip, onyń 132-sinde jeńiske jetken.
Bekzat Sattarhanovtyń qazasy týraly qaýeset kóp. Bul jóninde Nesip Júnisbaidan syr sýyrtpaqtap kórgen edik. «Olimpiada júldegerleri Qazaqstannyń barlyq qalalarynda halyqpen kezdesti. 16-jeltoqsanda sońǵy aialdama – Astanaǵa keldi. Sol kezde Bekzatty da sońǵy ret kórdim. Olimpiada júldegerleri bizben qushaqtasyp sálemdesti. Bekzat qana janymnan jai óte berdi. Shydamai ketip, bileginen shap berdim. «Bekzat, aǵańdy tanymai qaldyń ba?» dedim. Sosyn maǵan jalt qarady da: «Joq, aǵa, sizdi tanmaǵanda…» dedi de ary qarai óte berdi. Sol kezdiń ózinde-aq, Bekzat sanasymen arǵy dúniege ótip ketken eken ǵoi. Qasaqana qaiǵyly jaǵdaiǵa ushyrady degenge senbeimin. El Bekzatty qimaǵannan «sýyqqoldylardyń isi me» dep qarpyp qalar qarmaý izdeidi. Qazaq «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» deidi. Bir mashinada 4-5 adam kele jatsa da, mańdaiyna ajaldyń oǵy tigen ǵana ketedi. Meniń zertteýimshe, Bekzattyń ólimin eshkim uiymdastyrǵan joq. Uiymdastyrsa, taǵdyry ǵana uiymdastyrdy. «Saqtansań, saqtaimyn» deidi ǵoi, eń úlken ókinish – biz batyrymyzdy saqtai almadyq», – deidi Nesip aǵa. Al ana júregi: «Qaiǵyly jaǵdai bolatyn kúni Bekzat Shymkentke keter kezinde: «Mama, tilek aityńyzshy» dedi. Sonda aitqan tilegime áli ókinem. «Saǵan qazir úilen dep aita almaimyn. Óitkeni, sen halyqtyń aldynda ýáde berip, qyrýar maqsat qoidyń aldyńa. Maqsatyńa jet, jolyń ashyq bolsyn. Eldiń azamaty bolyp júre ber!» degen edim. Keide anasy bolyp «balam, úilen» dep nege aitpadym eken deimin», – dep ókinish bildiredi.
Bekzat 31-jeltoqsan kúni saǵat 22.00 shamasynda Túrkistannyń Ortalyq alańynda «Jyl adamy» degen qurmetpen marapattalady. Sodan úiine baryp, anasynyń joǵaryda aitqan tilegin tyńdap, Shymkentke qarai dostaryna asyǵady. Janynda Danabek, Úsen degen eki jigit bolǵan. Túngi saǵat 23.40 shamasynda Bekzat otyrǵan kólik apatqa ushyraidy. Syrlykúl apai: «Shynyn aitaiyn, qyzym, tipti sol balamnyń qasynda bolǵan bálelerdiń atyn da umytyp qalyppyn. Bekzattan airylǵanda bireýi úige kelipti. Men ol kezde «bireýdiń qarshadai balalarynyń aman qalǵanyna shúkir» dep otyrǵam. Alaida keiin jýrnalister gazet-jýrnaldarǵa nebir túrli áńgimeler jazǵasyn, olardan birtúrli ish jiyp qaldym. Sodan beri múlde habarsyzbyz. Bekzattyń qazasy týraly shyndyq ashylmaq túgili, byltyr tonalǵan beiitiniń urylary ustalmai otyrǵanda, ne deisiń?», – deidi. Bálkim, Nesip aǵanyń da bailamy durys shyǵar. Tylsymǵa toly Temirlannyń tas jolynda talai qyrshyn taǵdyr qiyldy, qiylyp jatyr… Batyr uldyń ákesi Seiilhan aǵa birde: «Bekzat HH ǵasyrda dúniege keldi, jiyrma jasynda Olimpiada chempiony atandy. Jiyrma jyl ǵumyr keshti, jańa ǵasyrǵa jiyrma minýt qalǵanda baqilyq boldy», – dep tolǵanyp edi.
Afiny olimpiadasynyń chempiony Bahtiiar Artaev ta jasyndai jarqyldady. «Kelesi olimpiada da taǵy altyn alam» dedi. Biraq baby keliskenmen, baǵy janbady. Sonda qaittik? Bahtiiardy jerden alyp, jerge salyp «urystyq». Aldynda jasaǵan erligin bir sátte-aq tars esten shyǵardyq. Bekzat shyqqan tuǵyrynan túspei, abyroiymen ketýimen de biz úshin hám qymbat, hám jumbaq kórinetin shyǵar… Qazaq sportyna óstip aityp júretin de ańyz kerek boldy, bálkim…
Jadyra NARMAHANOVA
"Aq jelken" jýrnaly
.jpg)