Aziia qurlyǵynda túrki tektes taipalar ishinde Reseidiń otarlaýyna qatty qarsylyq kórsetken qazaq halqy bolsa, Afrika jerinde otarlaýshy Eýropamen alǵash qaqtyǵysqa túsken elderdiń biri osy - Benin. Portýgaldar Úndistanǵa barar jolda eń aldymen Afrika jeri arqyly júrip ótti dedik. Bul 1500 jyldardyń shamasynda eýropalyqtar myń jerden otty qarýy bolsa da qara qurlyqqa ishkerilei ene almaityn. Olar bar bolǵany jaǵalaýda ornalasqan qalalardy ǵana qorqytyp, sonda bilik qurdy. Mundai territoriialar Afrikanyń 10 paiyzyna da jetpeitin.
Al erkindik súigish afrikalyq jaýynger taipalar qurlyqty oiqastap tirshilik ete berdi. Amerika jerinde plantatsiialar qurylyp, iri monopolist kompaniialarǵa arzan eńbek kúshi kerek boldy. Fizikalyq turǵyda áldeqaida qýatty, som tulǵaly afrikandyqtar taptyrmas quldyń jumysyn jasai alatyn. Biraq esińizde bolsyn ol kezde qazirgidei qara násildiler qul bolady degen túsinik atymen joq bolatyn. Sebebi soltústik Afrikanyń qul bazarlarynda ózi sary, kózi kók eýropalyqtar, orystar, grýzinder men cherkester, bolgarlar men rýmyndar satylatyn. Endi Eýropa úlken shyǵynǵa barmai-aq bas bildirilmegen osynaý qara násildi erkekterdi satyp alý úshin ailaǵa kóshti. Bul úshin olarǵa deldaldar qajet edi.
Olar benindikterdi qarý-jaraq pen aqshaǵa satyp ala bastady. Al Benin bileýshileri Afrika túkpirinen topyrlaǵan quldardy portýgaldarǵa ustap berip otyrdy. Jaǵalaýdaǵy Eýropa kemeleri zar jylaǵan alyp deneli qara adamdarǵa lyq toldy. Osylaisha iri kólemde qul saýdasy qalyptasty. Dalanyń taǵy ańyndai tirshilik etken bul qara adamdar Atlanttyń júrek ainytar aidynynda birneshe ai júze otyryp Amerikaǵa jetkizildi. Jol boiy júrekteri ainyp, teńizge úirene almai palýbada qusyp, odan qalsa qojaiyndarynyń shekten tys qataldyǵy, bas bildirilmegen asaýlardy qansha apta ash ustap azaptaýynyń kesirinen ár kemedegi 100 adamnyń 70-i ólip tynatyn. Biraq bul saýdagerler úshin aitarlyqtai shyǵyn emes. Sebebi 30 adamdy arzymaityn aqshaǵa aiyrbastap alý biznesmenderdi odan ári baiytty. Osylaisha Amerikaǵa jetpei jatyp bul adamdar quldyq psihologiiaǵa úirene bastady.
Sonymen ómir boiy bostandyqta shalyqtaǵan afrikalyq adamdar top-top bolyp quldyqqa aidalyp kete bardy. Bul qasirettiń bastamasy ǵana. Benin ámirshileri eger bizde otty qarý bolsa biz búkil kórshimizdi baǵyndyramyz sóitip damyǵan Eýropa elderimen iyq tirestiretin kúnge jetemiz dep oilady. Iá, alǵashqy jyldary bári keremet boldy. Aq adamdar benindikterdiń qolyna qarý ustatyp, ózderi qyzyǵyna qarap turdy. Otty qarýmen jaraqtanǵan benindik ásker kórshilerin birinen soń birin baǵyndyryp aldy. Jaýlap alý qorytyndysynda Benin naǵyz áskeri imperiiaǵa ainaldy. Endi alyp imperiia quldyrai bastady. Baǵyndyrǵan jerler qańyrap bos qaldy. Sebebi onda jumys isteitin adamdardyń bári quldyqqa satylǵan edi. Sharýashylyq túgel derlik kúiredi. Azyp-tozǵan jurt egin salyp, jer jyrtýdy qalamady. Ýaqytsha paidaǵa maldanǵan bileýshiler qamsyz tirlikterin odan ári jalǵastyra berdi. Qarý asynǵan elden endi sharýalar jan-jaqqa qasha bastady. Ońtústik Nigeriiada osyndai qashqyndar qaptap ketti. Tipti Beninnen qashyp shyqqan Ginýva degen patsha uly osyndai qashqyndardyń basyn qosyp Varri koroldiginiń negizin qalaidy. Osylaisha qur qarýǵa iek artqan bir kezdegi alyp imperiia Benin óziniń qalai azyp-tozǵan ańǵarmai da qaldy. Ainalyp kelgende qur súlderi qalyp, birin-biri qyrǵan jurtty aǵylshyndar keldi de koloniiaǵa ainaldyrdy. Al Beninniń aǵylshyndarǵa qol sermeýge de qaýqary qalmaǵan-dy.
Osy tarihi sabaq bir kezderi bizdiń elshilerimiz Máskeýge baryp, otty qarý alǵanda biz eshkimniń otaryna ainalmaǵan bolar edik degen jalǵan úmitke elitýge bolmaitynyn uqtyrýy kerek edi. Sebebi qarýdy paidalanyp, qalai adam óltirýdi igergenimizben ol qarýdy ózimiz jasap shyǵara almasaq, ózgeniń aýzyna qarap telmeńdeýmen ótemiz. Alysqa barmai-aq qoiaiyq. Benin taǵdyryn qaitalaǵan janymyzda memleket bar. Bul – jońǵarlar. Shved tutqyny Renat osy bir kóshpendi halyqqa zeńbirek quiý, ony paidalanýdy úiretti. Munyń aqyry ne boldy? Toz-tozy shyǵyp, qansyraǵan jaýynger halyq jer betinen múlde quryp ketti emespe. Portýgaldar Benin eline qarý ustatsa, orystar Jońǵar eline muny bildirtpei júzege asyrdy. Oqiǵa bylai órbigen edi.
Orystardyń I Petr patshasy bilikke kele sala shvedtermen soǵysady. Poltova tusynda bolǵan soǵysta shvedtiń Renat esimdi ofitseri orystarǵa tutqynǵa túsedi. Osy tutqyn patsha jarlyǵymen ózge aýdandarǵa emes, dál jońǵarlarmen shekaralyq aimaqqa Iamyshev (qazaqsha Jámish) bekinisin turǵyzýǵa attandyrylady. Ekspeditsiiany Býhgolts bastap olar jolda kele jatqanda oirat qosyndaryna kezdeisoq ushyrap osy kezge deiin ym-jymy bir eki jaq soǵysa ketedi. Jońǵarlar osynyń aldynda ǵana Sibir shekaralyq shepterine qansha ret elshilik salǵany, tipti Máskeýge deiin baryp qaitqany belgili. Oirattar ne úshin patsha adamdaryna shabýyldaidy? Sonymen ne kerek orys jasaqtary sheginip, Renat kezdeisoq tutqynǵa túsedi. Oirattar arasynda 20 jyl ómirin ótkizgen Renat olarǵa buryn múlde beitanys bolǵan otty qarýdyń qupiiasyn ashty. Bul týraly Renattyń ózimen qupiia kezdesken Resei elshisi L.Ýgriýmov bylai deidi:
«Shved ofitseri Rinat 1729 jyly oirattarǵa 4 fýnttyq 15 dana zeńbirek, kishi kalibrli 5 dana zeńbirek, 10 fýnttyq qysqa stvoldy 20 jana zeńbirek jasap berip, olarǵa qalai qoldanýdy úiretti».
Renattyń tutqynǵa túsýi kezdeisoqtyq pa, álde qoldan jasalǵan dúnie me? Bul jaǵyn oqyrmannyń ózine qaldyrdyq.
Sebebi basty másele bul emes. Ǵylym men jańalyǵy joq el túbi bodandyqqa túsetini anyq. Bul dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma. Únemi ainalysta bolmaǵan nárse túbi eskiredi. Eski nárselerden, kóne dúnielerden qutyla almasańyz jańa nárseler kelmeidi. Jańadan kelgen bireń-sarań dúnie qordalanyp qalǵan eski nárselerdiń qasynda óz qasietin joǵaltady. Bul iistenip ketken tamaqqa taza tamaqty aralastyrǵanmen birdei dúnie.
Aqyr sońynda ábden qansyrap áli quryǵan benindikterdi Angliia, al jońǵarlardy Resei qalpaqpen qaǵyp aldy. Ǵylym men bilimge arqa súiemegen eldiń taǵdyry tragediiamen aiaqtalatyny bizge sabaq bolsa eken.
Rysbek Ramazanuly
