ازييا قۇرلىعىندا تٷركٸ تەكتەس تايپالار ٸشٸندە رەسەيدٸڭ وتارلاۋىنا قاتتى قارسىلىق كٶرسەتكەن قازاق حالقى بولسا, افريكا جەرٸندە وتارلاۋشى ەۋروپامەن العاش قاقتىعىسقا تٷسكەن ەلدەردٸڭ بٸرٸ وسى - بەنين. پورتۋگالدار ٷندٸستانعا بارار جولدا ەڭ الدىمەن افريكا جەرٸ ارقىلى جٷرٸپ ٶتتٸ دەدٸك. بۇل 1500 جىلداردىڭ شاماسىندا ەۋروپالىقتار مىڭ جەردەن وتتى قارۋى بولسا دا قارا قۇرلىققا ٸشكەرٸلەي ەنە المايتىن. ولار بار بولعانى جاعالاۋدا ورنالاسقان قالالاردى عانا قورقىتىپ, سوندا بيلٸك قۇردى. مۇنداي تەرريتورييالار افريكانىڭ 10 پايىزىنا دا جەتپەيتٸن.
ال ەركٸندٸك سٷيگٸش افريكالىق جاۋىنگەر تايپالار قۇرلىقتى ويقاستاپ تٸرشٸلٸك ەتە بەردٸ. امەريكا جەرٸندە پلانتاتسييالار قۇرىلىپ, ٸرٸ مونوپوليست كومپانييالارعا ارزان ەڭبەك كٷشٸ كەرەك بولدى. فيزيكالىق تۇرعىدا ەلدەقايدا قۋاتتى, سوم تۇلعالى افريكاندىقتار تاپتىرماس قۇلدىڭ جۇمىسىن جاساي الاتىن. بٸراق ەسٸڭٸزدە بولسىن ول كەزدە قازٸرگٸدەي قارا نەسٸلدٸلەر قۇل بولادى دەگەن تٷسٸنٸك اتىمەن جوق بولاتىن. سەبەبٸ سولتٷستٸك افريكانىڭ قۇل بازارلارىندا ٶزٸ سارى, كٶزٸ كٶك ەۋروپالىقتار, ورىستار, گرۋزيندەر مەن چەركەستەر, بولگارلار مەن رۋمىندار ساتىلاتىن. ەندٸ ەۋروپا ٷلكەن شىعىنعا بارماي-اق باس بٸلدٸرٸلمەگەن وسىناۋ قارا نەسٸلدٸ ەركەكتەردٸ ساتىپ الۋ ٷشٸن ايلاعا كٶشتٸ. بۇل ٷشٸن ولارعا دەلدالدار قاجەت ەدٸ.
ولار بەنيندٸكتەردٸ قارۋ-جاراق پەن اقشاعا ساتىپ الا باستادى. ال بەنين بيلەۋشٸلەرٸ افريكا تٷكپٸرٸنەن توپىرلاعان قۇلداردى پورتۋگالدارعا ۇستاپ بەرٸپ وتىردى. جاعالاۋداعى ەۋروپا كەمەلەرٸ زار جىلاعان الىپ دەنەلٸ قارا ادامدارعا لىق تولدى. وسىلايشا ٸرٸ كٶلەمدە قۇل ساۋداسى قالىپتاستى. دالانىڭ تاعى اڭىنداي تٸرشٸلٸك ەتكەن بۇل قارا ادامدار اتلانتتىڭ جٷرەك اينىتار ايدىنىندا بٸرنەشە اي جٷزە وتىرىپ امەريكاعا جەتكٸزٸلدٸ. جول بويى جٷرەكتەرٸ اينىپ, تەڭٸزگە ٷيرەنە الماي پالۋبادا قۇسىپ, ودان قالسا قوجايىندارىنىڭ شەكتەن تىس قاتالدىعى, باس بٸلدٸرٸلمەگەن اساۋلاردى قانشا اپتا اش ۇستاپ ازاپتاۋىنىڭ كەسٸرٸنەن ەر كەمەدەگٸ 100 ادامنىڭ 70-ٸ ٶلٸپ تىناتىن. بٸراق بۇل ساۋداگەرلەر ٷشٸن ايتارلىقتاي شىعىن ەمەس. سەبەبٸ 30 ادامدى ارزىمايتىن اقشاعا ايىرباستاپ الۋ بيزنەسمەندەردٸ ودان ەرٸ بايىتتى. وسىلايشا امەريكاعا جەتپەي جاتىپ بۇل ادامدار قۇلدىق پسيحولوگيياعا ٷيرەنە باستادى.
سونىمەن ٶمٸر بويى بوستاندىقتا شالىقتاعان افريكالىق ادامدار توپ-توپ بولىپ قۇلدىققا ايدالىپ كەتە باردى. بۇل قاسٸرەتتٸڭ باستاماسى عانا. بەنين ەمٸرشٸلەرٸ ەگەر بٸزدە وتتى قارۋ بولسا بٸز بٷكٸل كٶرشٸمٸزدٸ باعىندىرامىز سٶيتٸپ دامىعان ەۋروپا ەلدەرٸمەن يىق تٸرەستٸرەتٸن كٷنگە جەتەمٸز دەپ ويلادى. يە, العاشقى جىلدارى بەرٸ كەرەمەت بولدى. اق ادامدار بەنيندٸكتەردٸڭ قولىنا قارۋ ۇستاتىپ, ٶزدەرٸ قىزىعىنا قاراپ تۇردى. وتتى قارۋمەن جاراقتانعان بەنيندٸك ەسكەر كٶرشٸلەرٸن بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن باعىندىرىپ الدى. جاۋلاپ الۋ قورىتىندىسىندا بەنين ناعىز ەسكەري يمپەريياعا اينالدى. ەندٸ الىپ يمپەرييا قۇلدىراي باستادى. باعىندىرعان جەرلەر قاڭىراپ بوس قالدى. سەبەبٸ وندا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامداردىڭ بەرٸ قۇلدىققا ساتىلعان ەدٸ. شارۋاشىلىق تٷگەل دەرلٸك كٷيرەدٸ. ازىپ-توزعان جۇرت ەگٸن سالىپ, جەر جىرتۋدى قالامادى. ۋاقىتشا پايداعا مالدانعان بيلەۋشٸلەر قامسىز تٸرلٸكتەرٸن ودان ەرٸ جالعاستىرا بەردٸ. قارۋ اسىنعان ەلدەن ەندٸ شارۋالار جان-جاققا قاشا باستادى. وڭتٷستٸك نيگەرييادا وسىنداي قاشقىندار قاپتاپ كەتتٸ. تٸپتٸ بەنيننەن قاشىپ شىققان گينۋۆا دەگەن پاتشا ۇلى وسىنداي قاشقىنداردىڭ باسىن قوسىپ ۆارري كورولدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالايدى. وسىلايشا قۇر قارۋعا يەك ارتقان بٸر كەزدەگٸ الىپ يمپەرييا بەنين ٶزٸنٸڭ قالاي ازىپ-توزعان اڭعارماي دا قالدى. اينالىپ كەلگەندە قۇر سٷلدەرٸ قالىپ, بٸرٸن-بٸرٸ قىرعان جۇرتتى اعىلشىندار كەلدٸ دە كولونيياعا اينالدىردى. ال بەنيننٸڭ اعىلشىندارعا قول سەرمەۋگە دە قاۋقارى قالماعان-دى.
وسى تاريحي ساباق بٸر كەزدەرٸ بٸزدٸڭ ەلشٸلەرٸمٸز مەسكەۋگە بارىپ, وتتى قارۋ العاندا بٸز ەشكٸمنٸڭ وتارىنا اينالماعان بولار ەدٸك دەگەن جالعان ٷمٸتكە ەلٸتۋگە بولمايتىنىن ۇقتىرۋى كەرەك ەدٸ. سەبەبٸ قارۋدى پايدالانىپ, قالاي ادام ٶلتٸرۋدٸ يگەرگەنٸمٸزبەن ول قارۋدى ٶزٸمٸز جاساپ شىعارا الماساق, ٶزگەنٸڭ اۋزىنا قاراپ تەلمەڭدەۋمەن ٶتەمٸز. الىسقا بارماي-اق قويايىق. بەنين تاعدىرىن قايتالاعان جانىمىزدا مەملەكەت بار. بۇل – جوڭعارلار. شۆەد تۇتقىنى رەنات وسى بٸر كٶشپەندٸ حالىققا زەڭبٸرەك قۇيۋ, ونى پايدالانۋدى ٷيرەتتٸ. مۇنىڭ اقىرى نە بولدى? توز-توزى شىعىپ, قانسىراعان جاۋىنگەر حالىق جەر بەتٸنەن مٷلدە قۇرىپ كەتتٸ ەمەسپە. پورتۋگالدار بەنين ەلٸنە قارۋ ۇستاتسا, ورىستار جوڭعار ەلٸنە مۇنى بٸلدٸرتپەي جٷزەگە اسىردى. وقيعا بىلاي ٶربٸگەن ەدٸ.
ورىستاردىڭ I پەتر پاتشاسى بيلٸككە كەلە سالا شۆەدتەرمەن سوعىسادى. پولتوۆا تۇسىندا بولعان سوعىستا شۆەدتٸڭ رەنات ەسٸمدٸ وفيتسەرٸ ورىستارعا تۇتقىنعا تٷسەدٸ. وسى تۇتقىن پاتشا جارلىعىمەن ٶزگە اۋداندارعا ەمەس, دەل جوڭعارلارمەن شەكارالىق ايماققا يامىشەۆ (قازاقشا جەمٸش) بەكٸنٸسٸن تۇرعىزۋعا اتتاندىرىلادى. ەكسپەديتسييانى بۋحگولتس باستاپ ولار جولدا كەلە جاتقاندا ويرات قوسىندارىنا كەزدەيسوق ۇشىراپ وسى كەزگە دەيٸن ىم-جىمى بٸر ەكٸ جاق سوعىسا كەتەدٸ. جوڭعارلار وسىنىڭ الدىندا عانا سٸبٸر شەكارالىق شەپتەرٸنە قانشا رەت ەلشٸلٸك سالعانى, تٸپتٸ مەسكەۋگە دەيٸن بارىپ قايتقانى بەلگٸلٸ. ويراتتار نە ٷشٸن پاتشا ادامدارىنا شابۋىلدايدى? سونىمەن نە كەرەك ورىس جاساقتارى شەگٸنٸپ, رەنات كەزدەيسوق تۇتقىنعا تٷسەدٸ. ويراتتار اراسىندا 20 جىل ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن رەنات ولارعا بۇرىن مٷلدە بەيتانىس بولعان وتتى قارۋدىڭ قۇپيياسىن اشتى. بۇل تۋرالى رەناتتىڭ ٶزٸمەن قۇپييا كەزدەسكەن رەسەي ەلشٸسٸ ل.ۋگريۋموۆ بىلاي دەيدٸ:
«شۆەد وفيتسەرٸ رينات 1729 جىلى ويراتتارعا 4 فۋنتتىق 15 دانا زەڭبٸرەك, كٸشٸ كاليبرلٸ 5 دانا زەڭبٸرەك, 10 فۋنتتىق قىسقا ستۆولدى 20 جانا زەڭبٸرەك جاساپ بەرٸپ, ولارعا قالاي قولدانۋدى ٷيرەتتٸ».
رەناتتىڭ تۇتقىنعا تٷسۋٸ كەزدەيسوقتىق پا, ەلدە قولدان جاسالعان دٷنيە مە? بۇل جاعىن وقىرماننىڭ ٶزٸنە قالدىردىق.
سەبەبٸ باستى مەسەلە بۇل ەمەس. عىلىم مەن جاڭالىعى جوق ەل تٷبٸ بوداندىققا تٷسەتٸنٸ انىق. بۇل دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما. ٷنەمٸ اينالىستا بولماعان نەرسە تٷبٸ ەسكٸرەدٸ. ەسكٸ نەرسەلەردەن, كٶنە دٷنيەلەردەن قۇتىلا الماساڭىز جاڭا نەرسەلەر كەلمەيدٸ. جاڭادان كەلگەن بٸرەڭ-ساراڭ دٷنيە قوردالانىپ قالعان ەسكٸ نەرسەلەردٸڭ قاسىندا ٶز قاسيەتٸن جوعالتادى. بۇل يٸستەنٸپ كەتكەن تاماققا تازا تاماقتى ارالاستىرعانمەن بٸردەي دٷنيە.
اقىر سوڭىندا ەبدەن قانسىراپ ەلٸ قۇرىعان بەنيندٸكتەردٸ انگلييا, ال جوڭعارلاردى رەسەي قالپاقپەن قاعىپ الدى. عىلىم مەن بٸلٸمگە ارقا سٷيەمەگەن ەلدٸڭ تاعدىرى تراگەدييامەن اياقتالاتىنى بٸزگە ساباق بولسا ەكەن.
رىسبەك رامازانۇلى
