Kýnstkamerada qansha qazaqtyń basy bar?

Kýnstkamera dep júrgenimiz – Resei Ǵylym akademiiasynyń Antropologiia jáne etnografiia mýzeii. Ǵimaraty Peterborda ornalasqan. Jahandaǵy iri ári eń kóne etnografiialyq mýzeilerdiń biri. Munda álem halyqtarynyń eń sirek dúnieleri saqtalǵan.

Búginde mýzeidiń kollektsiialyq qorynda 1,2 million túrli jádiger bar. Qazirgi tańda mýzeide antropologiia, arheologiia bólimderimen qatar, álem halyqtarynyń etnografiialaryna arnalǵan ǵylymi bólimder jumys isteidi. Biz qarastyrǵaly otyrǵan bassúiekter kollektsiiasy osyndaǵy Antropologiia bólimine tiesili. Bul bólim negizinen baiyrǵy jáne búgingi adamzattyń antropologiiasy, antropogonez, etnikalyq antropologiia, kraniometriia, kranioskopiia, álem jáne Resei halyqtarynyń shyǵý tegi sekildi dúnielerdi zertteýmen ainalysady.

Býkinichten 7 bassúiek

Kýnstkameraǵa ákelingen súiek­terdiń barlyǵy da negizinen ant­ropologiialyq ǵylymi zertteý maq­satynda jinaldy. Mýzeide saq­talǵan bassúiekterdiń bir­sy­py­rasyn Dmitrii Býkinich (1884-1939) ótkizdi. Belgili arheolog-ǵalym. Etnograf-tájiktanýshy. Bý­kinich 1920-1923 jyldary Tor­­ǵai melioratsiialyq eks­pe­di­tsiia­syna jetekshilik etti. 1924 jy­ly Aýǵanstan ekspeditsiiasyna at­tandy. 1926-1927 jyldary N.Va­vilovpen birge taǵy da Aý­ǵan­stan­ǵa baryp, qazba bailyqtaryn barlap qaitty. Osy saparynan N.Vavilov ekeýiniń «Zemledel­ches­kii Afganistan» degen kitaby ja­ryq kórdi.

1928-1929 jyldary Kýnst­ka­me­ranyń V.Bartold basqarǵan Or­taaziialyq etnografiialyq eks­pe­ditsiiasynyń múshesi boldy. 1929-1932 jyldary Ile ózenine ir­rigatsiialyq zertteý júrgizdi. 1933-1935 jyldary Qaraqorym (Moń­ǵoliia), 1936-1937 jyldary Ter­mez (Ózbekstan) arheologiialyq ekspeditsiialaryna qatysty. Osy sa­parlarynyń bárinen qundy kol­lektsiialardy oljalap otyrdy. Olardyń bári búginde Kýnst­ka­me­ra­da saqtaýly. 1939 jyly ózine qol jumsap, óldi.

Býkinichtiń ómirderegin nege kel­tirdik? Sebebi, ol Kýnst­ka­me­ra­ǵa qazaqtyń da kóptegen kollek­tsiialaryn ótkizdi.

1925 jyly D.Býkinich zertteý júr­gizý maqsatynda Qazaq jerine keldi. Osy saparynan Kýnstkame­ra­ǵa birneshe jádigerdi jinap bar­dy. Olar mýzeide №3188 seriiasy boiynsha saqtalǵan. Bul kol­lek­tsiia­da qazaq áieliniń kimeshekteri, aǵashtan jasalǵan kónek, shashaqty oimaq, qobyz, urshyqtar, bylǵary torsyq, júnnen jasalǵan dop já­ne jez quman bar. Budan bólek, 1926 jyly Qazaqstannan jinap Kýnst­kameraǵa ótkizgen birneshe kol­lektsiiasyn №5502 seriiasymen toptastyrypty. Atalǵan seriialy jádigerlermen tanysyp shyqtyq. Bári de Qostanai oblysynan jó­neltilipti. Arasynda metaldan ja­salǵan tumar, aǵash taraq jáne oiynshyq qýyrshaqtar bar.

Oǵan qosa, Býkinich dál osy jy­ly Qyzylorda mańyndaǵy zi­rattardy arshyp, antropologiialyq zert­teý júrgizdi. Bul dúnieler mý­zei­de №3381 seriiasymen saqtal­ǵan. 1936 jyly Baiqońyr mańyn­da­ǵy kóne zirattarǵa zertteý ja­sap, olardy №3382 seriiasymen, al Torǵaidaǵy antropologiialyq zert­­­teýlerin №3383 seriiasymen ji­­naqtapty. Zerttei kele kóz jet­kiz­genimiz, №3381 seriiasy boiyn­sha saqtalǵan jádigerler negizinen bassúiekter bolyp shyqty. Uzyn sa­ny – 7 bassúiek. Soǵan qaraǵanda №3383 seriiasymen saqtalǵan kol­lek­tsiialar da bassúiekter bolýy ke­rek. Olai deitinimiz, Keiki ba­tyr­dyń bassúiegi dál osy №3383 ce­riiasy boiynsha saqtalyp keldi. Bul jaily jazýshy Dýman Rama­zan: «…Antropologiia murajaiyn­da­ǵy alpys myń bastyń tizimin qa­rap shyqtyq. Keiki batyrdyń bas-súiegine bailanysty qujat­tar­dy taýyp aldyq. Atamyzdyń bas- súieginiń nómiri 3383 eken: «3383. Che­­rep znamenitogo bandita kazaha Kei­ki, ýrojentsa Kaidaýlskoi vol., Týrgaiskogo ý., kaznennogo v So­­vetskii period. Ot D.Bý­ki­nicha v dar v 1926 g. Dokýmenty: Za­piska Sobiratelia. 3/HI-33» dep ja­zylǵan negizgi qujatta» deidi. Kei­kiniń bas­súiegi saqtalǵan №3383 ce­riia qo­rynda taǵy qansha qazaq­tyń bas­súiegi baryn bir qudai biledi! Bul seriiadaǵy kollektsiialar Býki­nich­tiń Torǵaidaǵy antro­po­logiialyq «zertteýleriniń jemisi» ekeni anyq. Bý­kinich negizinen kó­ne zi­rat­­tar­daǵy bassúiekterge antro­pologiia­lyq zertteý jasaǵan dep túsindirip kel­di. Sonda olar­dyń arasynda Kei­­­kiniń basy qaidan júr? Bas­súiek­ti kórden qazyp al­dy ma, ál­de buǵan deiin (batyrdyń basy 1923 jyly alynǵan, Býki­nichtiń ót­kizgen jyly – 1926, ara­syn­da 3 jyl bar) bir jerde saq­tal­dy ma? Bel­gisiz…

Gasfordtan 11 bassúiek

«Batys Sibir general-gýberna­tory bolǵan Gasfordtyń atynan da kóptegen bassúiekter jiberilgen eken. Máselen, bir qujatta: «5281. Che­repa kazahov iz pogrebenii v Kok­chetavskom i Karkaralinskom okrýgah, dostavlennye v Ana­to­mi­cheskii mýzei AN po rasporiajeniiý general-gýbernatora Zapadnoi Si­biri, generala ot infanterii Gas­fordta v 1859-61 gg. Dar. Do­ký­men­ty: 1) Kopiia otnosheniia i. d. voen­nogo gýbernatora oblasti Si­birskih kirgizov ot 27.IH.1859 g. za №1787; 2) Kopiia otnosheniia i. d. voennogo gýbernatora oblasti Si­birs­kih kirgizov ot 6.HI. 1859 g. za №2041; 3) Vypiska iz stati Bera…» degen aqparlar bar» deidi Dýman Ramazan.

Gasfordtyń da Kýnstkameraǵa ótkizgen bassúiekterin indetip kórdik. 1904 jyly Peterbordan ba­­sylǵan Iu.Liýdevigtiń «Spisok che­repam kraniologicheskoi kol­lektsii Mýzeia antropologii i etnografii imeni imperatora Pet­ra Velikogo pri Impera­tors­koi Akademii naýk» degen jinaǵy bar. Sonda Kýnstkamerada saqtal­ǵan bassúiekter týraly biraz má­li­met keltirilgen. Jinaqta Batys Sibir general-gýbernatory bolǵan G.Gasfordtyń Kýnstkameraǵa ót­kiz­gen bassúiekteriniń tizimi ja­riia­lanǵan. Kóz jetkizgenimizdei, Gasford mýzeige bir emes, birneshe qazaqtyń basyn attandyrypty. 169-tizimnen bastap, 179-tizimge deiin­gi 11 bassúiektiń egesin «kir­giz» dep kórsetken. Bu qazaqtyń bir zamanda «kirgiz» atanǵany bel­gili. Sonda 11 qazaqtyń bas­súie­­gi kimge tiesili boldy eken? Ara­synda Kenesarynyń da bas­súiegi bolýy múmkin be? Bulai dei­tinimiz, Kenesarynyń bassúie­gin dál osy Gasford saqtap kelgen bolatyn.
Buǵan qatysty Dýman Ramazan: «Babamyzdyń basyn alǵan qyrǵyz ma­naptary patsha aǵzamǵa jaqsy kó­riný úshin Batys Sibirdiń gene­ral-gýbernatory bolǵan P.Gorcha­kov­qa aparyp beredi. Ol 1851 jy­ly Gorchakovtyń ornyna Batys Si­bir general-gýbernatory bolyp ta­ǵaiyndalǵan G.Gasfordtyń qo­lyna túsedi. Ol Sankt-Peter­býrg­ke, iaǵni, patsha aǵzamnyń quzyryna jó­neltedi: «…Býntarskaia golova Kenesary Kasymova nahoditsia ý menia pod jeleznym zamkom, pere­dan­naia kniazem Gorchakovym, nap­rav­liaiý k Vashemý velichestvý…» – deidi Nikolai patshaǵa jazǵan qa­tynas qaǵazynda Gasford myr­za» dep jazady.

Gasfordtyń Kenesarynyń ba­syn saqtaǵany ras pa? Bassúiekti pat­shaǵa joldaǵany she? Joldasa, qa­zir qaida? Bul suraqtardyń jaýa­byn tarihshylar áli kúnge deiin taba almai keledi.

Basqa da bassúiekter…

Kýnstkamera jinaqtarynyń bi­ri – 1955 jyly jazylǵan V.Ginz­býrg pen N.Zalkindtiń «Mate­ria­ly kraniologii kazahov» eń­be­ginde de biraz mańyzdy málimet bar.

«Munda (Kýnstkamerada) V.Ginzbýrg zerttegen 22 eresek adam­­­nyń (qazaqtyń) bassúiegi bar:

1) №3381 seriialy 7 bassúiekti 1926 jyly D.Býkinich Qyzylor­da­­­daǵy qazaq ziratynan jetkizgen;
2) №4539 ceriialy 2 bassúiek mý­zeige 1860 jyly Zaisan kóliniń mańynan ákelingen;
3) №5277 seriialy taǵy 3 bas­súiek­ti 1859 jyly Alataý okrý­gi­niń bastyǵy mýzeige joldaǵan;
4) №5281 seriialy 10 bassúiek­ti 1859-1861 jyldary Kókshetaý men Qarqaraly okrýgtarynyń mo­lalarynan 1859-1861 jyldary jet­kizgen» dep jazady avtorlar.

Joǵaryda aitqanymyzdai, Bý­kinichtiń 1926 jyly Kýnst­ka­meraǵa Qyzylordadan 7 bassúiek ót­kizgenin V.Ginzbýrg pen N.Zal­kind te rastap tur. Ókinishke qa­rai, olardyń eshqaisysynyń má­li­meti kórsetilmegen. Osyndaǵy №5281 seriialy 10 bas joǵarydaǵy Dýman Ramazannyń «Gasford ótkizdi» degen bassúiekteri bolýy múmkin.

Avtorlar ári qarai «Bul bas­súiekterdiń tarihyna qatysty esh­qandai derek joq. Býkinichtiń ótkizgen bastary ótken ǵasyrǵa tie­sili bolsa kerek. Qalǵan seriia­lar, shamasy, XVIII ǵasyrdyń sońyn­da tabylǵan bastar bolýy ǵajap emes» degen oi qorytady. Osy jerde taǵy bir saýal sopań etip shyǵa keledi. Býkinichtiń 1926 jy­ly ótkizgeni Keiki batyrdyń bas­súiegi emes nemese maqala av­torlarynyń «Býkinichtiń ótkizgen bas­súiekteri ótken ǵasyrǵa tiesili» degen málimeti – qyp-qyzyl óti­rik. Bul kitap 1955 jyly jaryqqa shyq­­qanyn eskersek, avtorlar ót­­ken ǵasyr dep HIH ǵasyrdy ai­typ otyr. Al Keikiniń qaitqan kezi – 1923 jyl. Taǵy da suraq týyn­­dai­dy.

Kitapta ári qarai Máskeý Mem­lekettik ýniversitetiniń Ant­ropologiia institýtynda saqtalǵan qazaqtardyń bassúiekteri týraly da málimet keltiredi. Olarǵa N.Zal­­kind zertteý júrgizipti.

«Ol birqatar seriialy bas­súiek­­­terge zertteý júrgizdi.
1) 14 qazaqtyń bassúiegi A.Ha­rý­zin men V.Sapojnikov jet­kizgen kraniologiialyq mate­rial­darmen birge ótken ǵasyrdyń sońynda Bókei ordasynan jet­kizilgen;
2) 6 qazaqtyń bassúiegin Or mańynan 1889 jyly P.Nazarov ákel­di;
3) 5 bassúiek 1884 jyly Alma­ty mańynan joldandy» delingen jaz­bada.

Osyndaǵy Almatydan jol­dan­ǵan bassúiekterdi sol kezdegi Je­tisý (Semirechensk) oblysynyń dá­rigeri N.Zeland jibergen eken. Ol bastarda «kara-kirgizi» degen belgi bolypty. Soǵan qaraǵanda ol qyrǵyzdardyń basy bolýy múmkin. Bul institýttaǵy bassúiekterdiń qai kezge tán ekenin eshkim bil­meidi. Tek XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy bassúiekter bolýy múmkin degen bol­jam ǵana bar.

1947 jyly V.Ginzbýrg Al­maty me­ditsinalyq institýtynyń Ana­tomiia kafedrasynda 15 qazaqtyń bassúiegin zertteý múmkindigine ie boldy. Aitpaqshy, Saraishyq qorǵanynan tabylǵan 10 bassúiekti (bular mýzeide №6003 seriiasymen saq­talǵan) de osy V.Ginzbýrg zert­tedi. Tórteýi – er adamnyń, altaýy áiel­diń bassúiegi eken. Bulardy 1952 jyly Álkei Marǵulan ákel­geni aitylady. Ol bassúiekter Jaiyq ózeni jaǵalaýyndaǵy eski zir­at­tan alynypty.

B.Firshteinniń 1964 jyly ja­zylǵan «Kraniologicheskaia kollektsiia Mýzeia antropologii i etnografii» eńbeginde Kýnst­ka­meranyń Antropologiia bóliminde 10 myń bassúiek (sol kezde) saq­tal­ǵanyn jazady. Sonyń ishindegi 262 bassúiek qazaqtarǵa tiesili eke­nin kórsetken. Jalpy, mýzei­degi qazaqqa qatysty kranio­lo­giia­lyq materialdar Qazaqstannyń ár aimaǵynan Qazaq KSR Ǵylym aka­demiiasynyń ǵalymdary – K.Aqyshev (3 bassúiek, 1956 jyl, Qos­tanai oblysynan, №6292 se­riiasy), M.Qadyrbaev (7 bassúiek, 1957 jyl, Qaraǵandy, Pavlodar ob­­lystary, №6501 seriiasy), Á.Mar­ǵulan (11 bassúiek, 1950 jyl, Atyraý oblysynan, №6003 seriiasy), M.Griaznov (17 bassúiek, 1926 jyl, Aqtóbe oblysynan, №6161 seriiasy), budan bólek O.Smaǵulov (1960 jyl, Pavlodar ob­lysy, №6492 seriiasy), M.Oraz­baev (1960 jyl, Semei oblysy, №6470 seriiasy) sekildi ǵalymdar ar­qyly jetkizilip, zertteldi.

Kýnstkameradaǵy qazaqqa qatysty bassúiekterdiń uzynyrǵasy osyndai. Kópshiligi antropologiialyq zertteýler maqsatynda jetkizilgen. Sol kúii mýzei qorynda qalyp qoiǵan. Ǵylym úshin bul qajet shyǵar. Alaida áýelden súiekti qorlatpaǵan qazaq úshin atalarymyzdyń bassúiekteri Reseidegi mýzei qorynda kollektsiia bolyp shań basyp jatqany ǵana jandy aýyrtady eken.

Serikbol Hasan,

"Aiqyn" gazeti