كۋنستكامەرا دەپ جٷرگەنٸمٸز – رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ انتروپولوگييا جەنە ەتنوگرافييا مۋزەيٸ. عيماراتى پەتەربوردا ورنالاسقان. جاھانداعى ٸرٸ ەرٸ ەڭ كٶنە ەتنوگرافييالىق مۋزەيلەردٸڭ بٸرٸ. مۇندا ەلەم حالىقتارىنىڭ ەڭ سيرەك دٷنيەلەرٸ ساقتالعان.
بٷگٸندە مۋزەيدٸڭ كوللەكتسييالىق قورىندا 1,2 ميلليون تٷرلٸ جەدٸگەر بار. قازٸرگٸ تاڭدا مۋزەيدە انتروپولوگييا, ارحەولوگييا بٶلٸمدەرٸمەن قاتار, ەلەم حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافييالارىنا ارنالعان عىلىمي بٶلٸمدەر جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸز قاراستىرعالى وتىرعان باسسٷيەكتەر كوللەكتسيياسى وسىنداعى انتروپولوگييا بٶلٸمٸنە تيەسٸلٸ. بۇل بٶلٸم نەگٸزٸنەن بايىرعى جەنە بٷگٸنگٸ ادامزاتتىڭ انتروپولوگيياسى, انتروپوگونەز, ەتنيكالىق انتروپولوگييا, كرانيومەترييا, كرانيوسكوپييا, ەلەم جەنە رەسەي حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگٸ سەكٸلدٸ دٷنيەلەردٸ زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
بۋكينيچتەن 7 باسسٷيەك
كۋنستكامەراعا ەكەلٸنگەن سٷيەكتەردٸڭ بارلىعى دا نەگٸزٸنەن انتروپولوگييالىق عىلىمي زەرتتەۋ ماقساتىندا جينالدى. مۋزەيدە ساقتالعان باسسٷيەكتەردٸڭ بٸرسىپىراسىن دميتريي بۋكينيچ (1884-1939) ٶتكٸزدٸ. بەلگٸلٸ ارحەولوگ-عالىم. ەتنوگراف-تەجٸكتانۋشى. بۋكينيچ 1920-1923 جىلدارى تورعاي مەليوراتسييالىق ەكسپەديتسيياسىنا جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. 1924 جىلى اۋعانستان ەكسپەديتسيياسىنا اتتاندى. 1926-1927 جىلدارى ن.ۆاۆيلوۆپەن بٸرگە تاعى دا اۋعانستانعا بارىپ, قازبا بايلىقتارىن بارلاپ قايتتى. وسى ساپارىنان ن.ۆاۆيلوۆ ەكەۋٸنٸڭ «زەملەدەلچەسكيي افگانيستان» دەگەن كٸتابى جارىق كٶردٸ.
1928-1929 جىلدارى كۋنستكامەرانىڭ ۆ.بارتولد باسقارعان ورتاازييالىق ەتنوگرافييالىق ەكسپەديتسيياسىنىڭ مٷشەسٸ بولدى. 1929-1932 جىلدارى ٸلە ٶزەنٸنە يرريگاتسييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. 1933-1935 جىلدارى قاراقورىم (موڭعولييا), 1936-1937 جىلدارى تەرمەز (ٶزبەكستان) ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييالارىنا قاتىستى. وسى ساپارلارىنىڭ بەرٸنەن قۇندى كوللەكتسييالاردى ولجالاپ وتىردى. ولاردىڭ بەرٸ بٷگٸندە كۋنستكامەرادا ساقتاۋلى. 1939 جىلى ٶزٸنە قول جۇمساپ, ٶلدٸ.
بۋكينيچتٸڭ ٶمٸردەرەگٸن نەگە كەلتٸردٸك? سەبەبٸ, ول كۋنستكامەراعا قازاقتىڭ دا كٶپتەگەن كوللەكتسييالارىن ٶتكٸزدٸ.
1925 جىلى د.بۋكينيچ زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ماقساتىندا قازاق جەرٸنە كەلدٸ. وسى ساپارىنان كۋنستكامەراعا بٸرنەشە جەدٸگەردٸ جيناپ باردى. ولار مۋزەيدە №3188 سەريياسى بويىنشا ساقتالعان. بۇل كوللەكتسييادا قازاق ەيەلٸنٸڭ كيمەشەكتەرٸ, اعاشتان جاسالعان كٶنەك, شاشاقتى ويماق, قوبىز, ۇرشىقتار, بىلعارى تورسىق, جٷننەن جاسالعان دوپ جەنە جەز قۇمان بار. بۇدان بٶلەك, 1926 جىلى قازاقستاننان جيناپ كۋنستكامەراعا ٶتكٸزگەن بٸرنەشە كوللەكتسيياسىن №5502 سەريياسىمەن توپتاستىرىپتى. اتالعان سەرييالى جەدٸگەرلەرمەن تانىسىپ شىقتىق. بەرٸ دە قوستاناي وبلىسىنان جٶنەلتٸلٸپتٸ. اراسىندا مەتالدان جاسالعان تۇمار, اعاش تاراق جەنە ويىنشىق قۋىرشاقتار بار.
وعان قوسا, بۋكينيچ دەل وسى جىلى قىزىلوردا ماڭىنداعى زيراتتاردى ارشىپ, انتروپولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. بۇل دٷنيەلەر مۋزەيدە №3381 سەريياسىمەن ساقتالعان. 1936 جىلى بايقوڭىر ماڭىنداعى كٶنە زيراتتارعا زەرتتەۋ جاساپ, ولاردى №3382 سەريياسىمەن, ال تورعايداعى انتروپولوگييالىق زەرتتەۋلەرٸن №3383 سەريياسىمەن جيناقتاپتى. زەرتتەي كەلە كٶز جەتكٸزگەنٸمٸز, №3381 سەريياسى بويىنشا ساقتالعان جەدٸگەرلەر نەگٸزٸنەن باسسٷيەكتەر بولىپ شىقتى. ۇزىن سانى – 7 باسسٷيەك. سوعان قاراعاندا №3383 سەريياسىمەن ساقتالعان كوللەكتسييالار دا باسسٷيەكتەر بولۋى كەرەك. ولاي دەيتٸنٸمٸز, كەيكٸ باتىردىڭ باسسٷيەگٸ دەل وسى №3383 cەريياسى بويىنشا ساقتالىپ كەلدٸ. بۇل جايلى جازۋشى دۋمان رامازان: «…انتروپولوگييا مۇراجايىنداعى الپىس مىڭ باستىڭ تiزiمiن قاراپ شىقتىق. كەيكi باتىردىڭ باس-سٷيەگiنە بايلانىستى قۇجاتتاردى تاۋىپ الدىق. اتامىزدىڭ باس- سٷيەگiنiڭ نٶمiرi 3383 ەكەن: «3383. چەرەپ زنامەنيتوگو بانديتا كازاحا كەيكي, ۋروجەنتسا كايداۋلسكوي ۆول., تۋرگايسكوگو ۋ., كازنەننوگو ۆ سوۆەتسكيي پەريود. وت د.بۋكينيچا ۆ دار ۆ 1926 گ. دوكۋمەنتى: زاپيسكا سوبيراتەليا. 3/حI-33» دەپ جازىلعان نەگiزگi قۇجاتتا» دەيدٸ. كەيكٸنٸڭ باسسٷيەگٸ ساقتالعان №3383 cەرييا قورىندا تاعى قانشا قازاقتىڭ باسسٷيەگٸ بارىن بٸر قۇداي بٸلەدٸ! بۇل سەريياداعى كوللەكتسييالار بۋكينيچتٸڭ تورعايداعى انتروپولوگييالىق «زەرتتەۋلەرٸنٸڭ جەمٸسٸ» ەكەنٸ انىق. بۋكينيچ نەگٸزٸنەن كٶنە زيراتتارداعى باسسٷيەكتەرگە انتروپولوگييالىق زەرتتەۋ جاساعان دەپ تٷسٸندٸرٸپ كەلدٸ. سوندا ولاردىڭ اراسىندا كەيكٸنٸڭ باسى قايدان جٷر? باسسٷيەكتٸ كٶردەن قازىپ الدى ما, ەلدە بۇعان دەيٸن (باتىردىڭ باسى 1923 جىلى الىنعان, بۋكينيچتٸڭ ٶتكٸزگەن جىلى – 1926, اراسىندا 3 جىل بار) بٸر جەردە ساقتالدى ما? بەلگٸسٸز…
گاسفوردتان 11 باسسٷيەك
«باتىس سiبiر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گاسفوردتىڭ اتىنان دا كٶپتەگەن باسسٷيەكتەر جiبەرiلگەن ەكەن. مەسەلەن, بiر قۇجاتتا: «5281. چەرەپا كازاحوۆ يز پوگرەبەنيي ۆ كوكچەتاۆسكوم ي كاركارالينسكوم وكرۋگاح, دوستاۆلەننىە ۆ اناتوميچەسكيي مۋزەي ان پو راسپورياجەنييۋ گەنەرال-گۋبەرناتورا زاپادنوي سيبيري, گەنەرالا وت ينفانتەريي گاسفوردتا ۆ 1859-61 گگ. دار. دوكۋمەنتى: 1) كوپييا وتنوشەنييا ي. د. ۆوەننوگو گۋبەرناتورا وبلاستي سيبيرسكيح كيرگيزوۆ وت 27.Iح.1859 گ. زا №1787; 2) كوپييا وتنوشەنييا ي. د. ۆوەننوگو گۋبەرناتورا وبلاستي سيبيرسكيح كيرگيزوۆ وت 6.حI. 1859 گ. زا №2041; 3) ۆىپيسكا يز ستاتي بەرا…» دەگەن اقپارلار بار» دەيدٸ دۋمان رامازان.
گاسفوردتىڭ دا كۋنستكامەراعا ٶتكٸزگەن باسسٷيەكتەرٸن ٸندەتٸپ كٶردٸك. 1904 جىلى پەتەربوردان باسىلعان يۋ.ليۋدەۆيگتٸڭ «سپيسوك چەرەپام كرانيولوگيچەسكوي كوللەكتسيي مۋزەيا انتروپولوگيي ي ەتنوگرافيي يمەني يمپەراتورا پەترا ۆەليكوگو پري يمپەراتورسكوي اكادەميي ناۋك» دەگەن جيناعى بار. سوندا كۋنستكامەرادا ساقتالعان باسسٷيەكتەر تۋرالى بٸراز مەلٸمەت كەلتٸرٸلگەن. جيناقتا باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گ.گاسفوردتىڭ كۋنستكامەراعا ٶتكٸزگەن باسسٷيەكتەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ جارييالانعان. كٶز جەتكٸزگەنٸمٸزدەي, گاسفورد مۋزەيگە بٸر ەمەس, بٸرنەشە قازاقتىڭ باسىن اتتاندىرىپتى. 169-تٸزٸمنەن باستاپ, 179-تٸزٸمگە دەيٸنگٸ 11 باسسٷيەكتٸڭ ەگەسٸن «كيرگيز» دەپ كٶرسەتكەن. بۇ قازاقتىڭ بٸر زاماندا «كيرگيز» اتانعانى بەلگٸلٸ. سوندا 11 قازاقتىڭ باسسٷيەگٸ كٸمگە تيەسٸلٸ بولدى ەكەن? اراسىندا كەنەسارىنىڭ دا باسسٷيەگٸ بولۋى مٷمكٸن بە? بۇلاي دەيتٸنٸمٸز, كەنەسارىنىڭ باسسٷيەگٸن دەل وسى گاسفورد ساقتاپ كەلگەن بولاتىن.
بۇعان قاتىستى دۋمان رامازان: «بابامىزدىڭ باسىن العان قىرعىز ماناپتارى پاتشا اعزامعا جاقسى كٶرٸنۋ ٷشiن باتىس سiبiردiڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان پ.گورچاكوۆقا اپارىپ بەرەدi. ول 1851 جىلى گورچاكوۆتىڭ ورنىنا باتىس سiبiر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولىپ تاعايىندالعان گ.گاسفوردتىڭ قولىنا تٷسەدi. ول سانكت-پەتەربۋرگكە, ياعني, پاتشا اعزامنىڭ قۇزىرىنا جٶنەلتەدi: «…بۋنتارسكايا گولوۆا كەنەسارى كاسىموۆا ناحوديتسيا ۋ مەنيا پود جەلەزنىم زامكوم, پەرەداننايا كنيازەم گورچاكوۆىم, ناپراۆليايۋ ك ۆاشەمۋ ۆەليچەستۆۋ…» – دەيدi نيكولاي پاتشاعا جازعان قاتىناس قاعازىندا گاسفورد مىرزا» دەپ جازادى.
گاسفوردتىڭ كەنەسارىنىڭ باسىن ساقتاعانى راس پا? باسسٷيەكتٸ پاتشاعا جولداعانى شە? جولداسا, قازٸر قايدا? بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تاريحشىلار ەلٸ كٷنگە دەيٸن تابا الماي كەلەدٸ.
باسقا دا باسسٷيەكتەر…
كۋنستكامەرا جيناقتارىنىڭ بٸرٸ – 1955 جىلى جازىلعان ۆ.گينزبۋرگ پەن ن.زالكيندتٸڭ «ماتەريالى كرانيولوگيي كازاحوۆ» ەڭبەگٸندە دە بٸراز ماڭىزدى مەلٸمەت بار.
«مۇندا (كۋنستكامەرادا) ۆ.گينزبۋرگ زەرتتەگەن 22 ەرەسەك ادامنىڭ (قازاقتىڭ) باسسٷيەگٸ بار:
1) №3381 سەرييالى 7 باسسٷيەكتٸ 1926 جىلى د.بۋكينيچ قىزىلورداداعى قازاق زيراتىنان جەتكٸزگەن;
2) №4539 cەرييالى 2 باسسٷيەك مۋزەيگە 1860 جىلى زايسان كٶلٸنٸڭ ماڭىنان ەكەلٸنگەن;
3) №5277 سەرييالى تاعى 3 باسسٷيەكتٸ 1859 جىلى الاتاۋ وكرۋگٸنٸڭ باستىعى مۋزەيگە جولداعان;
4) №5281 سەرييالى 10 باسسٷيەكتٸ 1859-1861 جىلدارى كٶكشەتاۋ مەن قارقارالى وكرۋگتارىنىڭ مولالارىنان 1859-1861 جىلدارى جەتكٸزگەن» دەپ جازادى اۆتورلار.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۋكينيچتٸڭ 1926 جىلى كۋنستكامەراعا قىزىلوردادان 7 باسسٷيەك ٶتكٸزگەنٸن ۆ.گينزبۋرگ پەن ن.زالكيند تە راستاپ تۇر. ٶكٸنٸشكە قاراي, ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ مەلٸمەتٸ كٶرسەتٸلمەگەن. وسىنداعى №5281 سەرييالى 10 باس جوعارىداعى دۋمان رامازاننىڭ «گاسفورد ٶتكٸزدٸ» دەگەن باسسٷيەكتەرٸ بولۋى مٷمكٸن.
اۆتورلار ەرٸ قاراي «بۇل باسسٷيەكتەردٸڭ تاريحىنا قاتىستى ەشقانداي دەرەك جوق. بۋكينيچتٸڭ ٶتكٸزگەن باستارى ٶتكەن عاسىرعا تيەسٸلٸ بولسا كەرەك. قالعان سەرييالار, شاماسى, XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا تابىلعان باستار بولۋى عاجاپ ەمەس» دەگەن وي قورىتادى. وسى جەردە تاعى بٸر ساۋال سوپاڭ ەتٸپ شىعا كەلەدٸ. بۋكينيچتٸڭ 1926 جىلى ٶتكٸزگەنٸ كەيكٸ باتىردىڭ باسسٷيەگٸ ەمەس نەمەسە ماقالا اۆتورلارىنىڭ «بۋكينيچتٸڭ ٶتكٸزگەن باسسٷيەكتەرٸ ٶتكەن عاسىرعا تيەسٸلٸ» دەگەن مەلٸمەتٸ – قىپ-قىزىل ٶتٸرٸك. بۇل كٸتاپ 1955 جىلى جارىققا شىققانىن ەسكەرسەك, اۆتورلار ٶتكەن عاسىر دەپ حٸح عاسىردى ايتىپ وتىر. ال كەيكٸنٸڭ قايتقان كەزٸ – 1923 جىل. تاعى دا سۇراق تۋىندايدى.
كٸتاپتا ەرٸ قاراي مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ انتروپولوگييا ينستيتۋتىندا ساقتالعان قازاقتاردىڭ باسسٷيەكتەرٸ تۋرالى دا مەلٸمەت كەلتٸرەدٸ. ولارعا ن.زالكيند زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپتٸ.
«ول بٸرقاتار سەرييالى باسسٷيەكتەرگە زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ.
1) 14 قازاقتىڭ باسسٷيەگٸ ا.حارۋزين مەن ۆ.ساپوجنيكوۆ جەتكٸزگەن كرانيولوگييالىق ماتەريالدارمەن بٸرگە ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بٶكەي ورداسىنان جەتكٸزٸلگەن;
2) 6 قازاقتىڭ باسسٷيەگٸن ور ماڭىنان 1889 جىلى پ.نازاروۆ ەكەلدٸ;
3) 5 باسسٷيەك 1884 جىلى الماتى ماڭىنان جولداندى» دەلٸنگەن جازبادا.
وسىنداعى الماتىدان جولدانعان باسسٷيەكتەردٸ سول كەزدەگٸ جەتٸسۋ (سەميرەچەنسك) وبلىسىنىڭ دەرٸگەرٸ ن.زەلاند جٸبەرگەن ەكەن. ول باستاردا «كارا-كيرگيزي» دەگەن بەلگٸ بولىپتى. سوعان قاراعاندا ول قىرعىزداردىڭ باسى بولۋى مٷمكٸن. بۇل ينستيتۋتتاعى باسسٷيەكتەردٸڭ قاي كەزگە تەن ەكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. تەك XVIII-XIX عاسىرلارداعى باسسٷيەكتەر بولۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام عانا بار.
1947 جىلى ۆ.گينزبۋرگ الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ اناتومييا كافەدراسىندا 15 قازاقتىڭ باسسٷيەگٸن زەرتتەۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى. ايتپاقشى, سارايشىق قورعانىنان تابىلعان 10 باسسٷيەكتٸ (بۇلار مۋزەيدە №6003 سەريياسىمەن ساقتالعان) دە وسى ۆ.گينزبۋرگ زەرتتەدٸ. تٶرتەۋٸ – ەر ادامنىڭ, التاۋى ەيەلدٸڭ باسسٷيەگٸ ەكەن. بۇلاردى 1952 جىلى ەلكەي مارعۇلان ەكەلگەنٸ ايتىلادى. ول باسسٷيەكتەر جايىق ٶزەنٸ جاعالاۋىنداعى ەسكٸ زيراتتان الىنىپتى.
ب.فيرشتەيننٸڭ 1964 جىلى جازىلعان «كرانيولوگيچەسكايا كوللەكتسييا مۋزەيا انتروپولوگيي ي ەتنوگرافيي» ەڭبەگٸندە كۋنستكامەرانىڭ انتروپولوگييا بٶلٸمٸندە 10 مىڭ باسسٷيەك (سول كەزدە) ساقتالعانىن جازادى. سونىڭ ٸشٸندەگٸ 262 باسسٷيەك قازاقتارعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن كٶرسەتكەن. جالپى, مۋزەيدەگٸ قازاققا قاتىستى كرانيولوگييالىق ماتەريالدار قازاقستاننىڭ ەر ايماعىنان قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ عالىمدارى – ك.اقىشەۆ (3 باسسٷيەك, 1956 جىل, قوستاناي وبلىسىنان, №6292 سەريياسى), م.قادىرباەۆ (7 باسسٷيەك, 1957 جىل, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارى, №6501 سەريياسى), ە.مارعۇلان (11 باسسٷيەك, 1950 جىل, اتىراۋ وبلىسىنان, №6003 سەريياسى), م.گريازنوۆ (17 باسسٷيەك, 1926 جىل, اقتٶبە وبلىسىنان, №6161 سەريياسى), بۇدان بٶلەك و.سماعۇلوۆ (1960 جىل, پاۆلودار وبلىسى, №6492 سەريياسى), م.ورازباەۆ (1960 جىل, سەمەي وبلىسى, №6470 سەريياسى) سەكٸلدٸ عالىمدار ارقىلى جەتكٸزٸلٸپ, زەرتتەلدٸ.
كۋنستكامەراداعى قازاققا قاتىستى باسسٷيەكتەردٸڭ ۇزىنىرعاسى وسىنداي. كٶپشٸلٸگٸ انتروپولوگييالىق زەرتتەۋلەر ماقساتىندا جەتكٸزٸلگەن. سول كٷيٸ مۋزەي قورىندا قالىپ قويعان. عىلىم ٷشٸن بۇل قاجەت شىعار. الايدا ەۋەلدەن سٷيەكتٸ قورلاتپاعان قازاق ٷشٸن اتالارىمىزدىڭ باسسٷيەكتەرٸ رەسەيدەگٸ مۋزەي قورىندا كوللەكتسييا بولىپ شاڭ باسىپ جاتقانى عانا جاندى اۋىرتادى ەكەن.
سەرٸكبول حاسان,
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)