Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq kodty saqtai bilý arqyly ulttyq sanany jańǵyrtý jaiyn aitqan edi.
«Jańǵyrý ataýly burynǵydai tarihi tájiribe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tiis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbei ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna ainaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy» degen-di Memleket basshysy.
Iá, “kóshpendi” bolǵanymyzǵa uialatyn zaman ótti. Endigi urpaqtardy ata-babalarynyń kóshpendi bolǵanyna maqtanysh tutarlyq shyndyqqa jetkizýimiz óte qajet. Solardyń ishinde kiiz úi orny erekshe. Ony zamany ótken nárse retinde “tirshilik” atty úirimniń ainalymynan shyǵaryp tastaý úlken bilmestik bolar edi. Kiiz úiinen aiyrylǵan qazaq “qazaqtyq bolmysynan” da aýlaqtai bastary sózsiz. Ol jalpy adam balasyna da paida bermesi anyq. Sondyqtan da kázirgi zaman talaby men batystanǵan urpaq sanasyn eskere otyryp, kiiz úi erekshilikteriniń kázirgi zamanǵa sáikestigin tabý, qala turmysynda paidalaný sekildi izgilikti isterdiń aiasyn keńeitý tek qana iskerlerdiń emes, qala sáýletshileri men memleket basshylarynyńda aldyndaǵy mańyzdy sharýa.
Osyǵan orai, ońtústikqazaqstandyq ónertapqysh,tehnika ǵalymdarynyń kandidaty Erkinbek Bókebaev dástúrdi saqtap qalýdyń tyń úlgisi retinde kóshpendilerdiń arba ústine ornatqan kiiz úi beinesindegi avtotirkemeni (treilerdi) zamanýi úlgide jasap shyqty. «Bul jerde eń negizgisi – qazaqtyń ejelgi tarihy arqyly qazirgi zamanaýi tehnologiialardy qoldanyp, jobany qoldanysqa engizý. Muny Qazaqstannyń brendi, qazaq tarihynyń bir kórinisi dep qarastyrýǵa bolady»,-deidi ol. «Materialdyq qundylyq pen rýhani bailyq ushtasýy kerek. Ár eldiń ózindik bir kelbeti bolýy qajet. Ol ne nársege bailanysty? Mysaly, bir memleketke barǵan kezde biz, ǵalymdar sol eldiń mádeni erekshelikterin, tarihi kelbetin izdeimiz. Bizdiń erekshilik jáne tarihi kelbet – ol shańyraq, kiiz úi, arba». «Ýaqyt qalai jyljysa, qazaq halqy da birge jyljyp otyrǵan. Mysaly, kúndelikti turmysyna qatysty aitsaq, qazaqtyń maldyń jaiylymyna jaqsy bolýy úshin jaz jailaýǵa, qys qystaýǵa shyǵatyny bar ǵoi. Soǵan qolaily bolýy úshin arbanyń ústindegi kiiz úidi oilap tapty. Onyń ózin qazaq aerodinamikalyq zańdylyqqa sai jasap shyqqan. Iaǵni, qai mezgilde de turmysqa qolaily bolýy úshin. Bul treilerde da dál solai jasalynan. Kelgen qonaqtar budan bizdiń mádenietpen qatar tarihi kelbetimizdi kóre alady».
Muny qarabaiyr dúnie dep oilamańyz. Ony jasaý úshin biz biletin tabiǵi taza zattarmen qatari innovatsiialyq materialdar paidalandy. Bul arba ultymyzdyń qymyz-qymyran sekildi tabiǵisút taǵamdarynan jasalynǵan sýsyndardy satýǵa arnalǵan.
Ónertapqysh osyndai dúnieni 2011 jyly jasaýǵa kirisipti. Birinshi nusqasy jemis-jidek satatyn arba boldy. Kádimgi dóńgelekpen júretin, ústinde sonaý Sankt-Peterbýrgte toqylǵan kárzeńkesi bar, biraq zamanaýi arba. Ony 2014 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev Saryaǵash aýdanyna issaparmen kelgen kezde tanystyrǵan. Sonda ónertapqyshtyń týyndysyn joǵary baǵalaǵan Prezidentimiz oǵan «Qazaq Arbasy» degen ataý beripti. Sodan keiingi mundai arbalardy jasaý jobasynyń jalpy aidary «Qazaq Arbasy» dep atalyndy. Biz áńgimelep otyrǵan kiiz úi pishindes túri «Qazaq Arbasy»-nyń sońǵy nusqasy.
Ony qurastyrýdy Erkinbek Tájenuly biyl bastaǵan. Sóitip oilap tapqan 5-6 túriniń ishinen osy nusqasyn tańdaǵan. Bul arbany jasap shyǵarý úshin ónertapqysh 5 mln. teńge qarajat jumsaǵan. Óitkeni, joǵaryda aitqanymyzdai, arbanyń jabdyqtary brendti zamanaýi materialdardan jasalǵan. Sondyqtan onyń baǵasy da qymbat boldy. Onyń ústine kópshiligi muhit asyp, shetelden ákelingen. Máselen, 100 vatt elektr energiiasyn beretin kún batareiasy--AQSh-tyń ónimi. Onyń ereksheligi - salmaǵynyń jeńildiginde. Bar-joǵy 2,5 keli tartady. Dál osyndai batareianyń qytailyq nusqasy buǵan qaraǵanda on esedei aýyr. Sondai-aq, arba ústindegi kiiz úidiń jalpy sulbasyn berip turǵan jabyn –uzaq merzimge shydas beretin (10-15 jyl), jyldamdyǵy 25 – 30 m/sek jelge tótep beretin arnaiy innovatsialyq material –kúsheitilingen toqymaly polietilennenjasalynǵan. Ol arbanyń ózin jáne klientterdi kún kózinen qorǵaý úshin qajet. Onyń “aýaótkizgishtik” qasieti kógerip ketý men ingibitorlardyń griboktarynan qorǵaidy. Muny da ónertapqysh AQSh-tan ákelipti. Bul jabynnyń taǵy bir artyqshylyǵy, kúnnińýltrofialettik sáýlesiniń 90 paiyzǵadeiingi mólsherin qorǵap. keri qaitarady. Budan bólek, 350 litr ulttyq sýsyndardy saqtaýǵa shaqtalǵan arnaiy tońazytqysh ornatylǵan. Ony da ónertapqysh óziniń syzbasy boiynsha Almatydan arnaiy jasatyp ákelgen. Sebebi, zaýyttarda shyǵarylǵan daiyn tońazytqyshtar 20-30 santimetrge biik, al ol klientterge, ásirese balalarǵa qyzmet kórsetýde yńǵaisyzdyq týdyratyn kórinedi. Qysqasy, sýsyndar tońazytqyshta saqtalady, ydystardy shaiatyn ystyq-salqyn sýmen qamtamas etetin qoljýǵysh bar. Odan kúnine 30 litr taza sý aǵady. Munyń sanitarlyq-gigienalyq tazalyqty qamtamasyz etýge septigi zor. Klient tazalyqty súiedi. Gigiena erejerelerine sáikestendirilinip – kiizdiń pavilonnyń ishki jaǵyndaǵy betin “moskittik” tormen kómkerilingen.Sanitarlyq-gigienalyqtalap kiizdiń mikrokeýeginiń, ‘týyrlyǵy’ kóterilgen pavilonnyń etegi men “túndigi” ashylǵan shańyraqtyń –tabiǵi jeldetýi arqyly da oryndalady.Sondyqtan saýdanyń da kórigi qyzatynyna esh shúbá joq. Sonymen qatar, arba ústindegi kiiz beinesindegi “dúńgirshek” qazaqtyń dástúrine sai erekshe dizainmen jasalǵandyqtan kózge óte ádemi kórinedi. Bul sheteldik týristerdi qyzyqtyrmai qoimaityny anyq. Sonda tabys ta tabamyz, ári ulttyq sýsyndarymyzdy ózgelerge nasihattaimyz.
Erkinbek Tájenuly «Qazaq Arbasy»-yn kiiz úi pishininde jasaýǵa Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy túrtki bolǵanyn aitady. Prezidentimiz bul baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq kodymyzdy saqtaý úshin álemdik órkeniet kóshinen qalyp qoimaýǵa, sonymen birge, urpaqtan-urpaqqa miras bolyp jalǵasyp kele jatqan salt-sanamyz ben dástúrlerimizdi umytpaýǵa, kerisinshe, zaman aǵymyna beiimdep otyrýǵa shaqyrady. Mine, sondyqtan da ónertapqyshtyń bar armany ulttyq sýsyndarymyz ben kiiz úiimizdiń búgingi álemniń ajyramas bir bólshegine ainalyp, zaman aǵymy qalai ózgerse de qoǵamda óz qajettiligin joǵaltpai, halyqpen birge máńgi jasai berýi.
«Bizdiń dúniemizdi elimizdiń dizainerler odaǵy, qazaq taǵamtaný akademiiasy tolyǵymen qoldap otyr. Tipti, akademik Tóregeldi Sharmanovtyń ózi kiiz úidiń shańyraǵyna qarap ishken sýsynnyń adam boiyna tez sińetini jóninde ǵylymi dáiekter keltirýde. Jalpy, jyljymaly mehanizm alǵash ret qazaq dalasynda oilap tabylǵan. Qazaq halqy baǵzy zamandardan beri saiyn saharada kóship-qonarda dońǵalaqty kiiz úidi, kúimeni paidalanǵan. Bul týraly ortaǵasyrlyq áigili jihankezderdiń eńbekterinen kezdestirýge bolady. Máselen, qazaqtarda kiiz úili arba bolǵandyǵy týraly qujattar, sonyń ishinde mundai arbanyń kóne syzbalary frantsýz kartografy Giióm Levassior de Boplánnyńeńbekterinen tabyldy. Sondyqtan zamanaýi arbany salt-dástúrimizdi búgingi zamanǵa laiyqtap, ekinshi ómir syilaityn naǵyz rýhani jańǵyrýǵa jatqyzýymyzǵa bolady. Sonyń úlgisi boiynsha keleshekte taǵy da 20 arba jasaýǵa múmkinshiligimiz bar. Eger memleketten tiisti qoldaýlar bolyp jatsa, ony óndiristik jolǵa qoiýǵa tolyq múmkindik jetedi. Onyń ústine, kóptegen mańyzdy bólshekterin ózimizde shyǵarý arqyly da ózindik qunyn tómendetýge ábden bolady. Aldaǵy ýaqytta týyndyny Ońtústik Qazaqstan oblysynyń atynan Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesine aparýdy josparlap otyrmyz», —deidi ónertapqysh E.Bókebaev.
Ultymyzdyń saltyn bilý óte qajet, óitkeni ol óz boiyna tek ózine tán naqyshtyń, halqymyz jasaǵan jáne ýaqyt sarabynan ótken sulýlyqtyn qupiiasyn saqtaidy. Sondyqtan bolar jasalatyn árbir úlken sáýlet týyndysynyń negizin árdaiym halyqtyń ejelgi sáýlet jáne kórkem óneri quraidy.
OQO ákiminiń baspasóz qyzmeti
