ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتتىق كودتى ساقتاي بٸلۋ ارقىلى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ جايىن ايتقان ەدٸ.
«جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تەجٸريبە مەن ۇلتتىق دەستٷرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا تيٸس. كەرٸسٸنشە, زامانا سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن وزىق دەستٷرلەردٸ تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا بٸلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەگەن-دٸ مەملەكەت باسشىسى.
يە, “كٶشپەندٸ” بولعانىمىزعا ۇيالاتىن زامان ٶتتٸ. ەندٸگٸ ۇرپاقتاردى اتا-بابالارىنىڭ كٶشپەندٸ بولعانىنا ماقتانىش تۇتارلىق شىندىققا جەتكٸزۋٸمٸز ٶتە قاجەت. سولاردىڭ ٸشٸندە كيٸز ٷي ورنى ەرەكشە. ونى زامانى ٶتكەن نەرسە رەتٸندە “تٸرشٸلٸك” اتتى ٷيرٸمنٸڭ اينالىمىنان شىعارىپ تاستاۋ ٷلكەن بٸلمەستٸك بولار ەدٸ. كيٸز ٷيٸنەن ايىرىلعان قازاق “قازاقتىق بولمىسىنان” دا اۋلاقتاي باستارى سٶزسٸز. ول جالپى ادام بالاسىنا دا پايدا بەرمەسٸ انىق. سوندىقتان دا كەزٸرگٸ زامان تالابى مەن باتىستانعان ۇرپاق ساناسىن ەسكەرە وتىرىپ, كيٸز ٷي ەرەكشٸلٸكتەرٸنٸڭ كەزٸرگٸ زامانعا سەيكەستٸگٸن تابۋ, قالا تۇرمىسىندا پايدالانۋ سەكٸلدٸ ٸزگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ اياسىن كەڭەيتۋ تەك قانا ٸسكەرلەردٸڭ ەمەس, قالا سەۋلەتشٸلەرٸ مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭدا الدىنداعى ماڭىزدى شارۋا.
وسىعان وراي, وڭتٷستٸكقازاقستاندىق ٶنەرتاپقىش,تەحنيكا عالىمدارىنىڭ كانديداتى ەركٸنبەك بٶكەباەۆ دەستٷردٸ ساقتاپ قالۋدىڭ تىڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶشپەندٸلەردٸڭ اربا ٷستٸنە ورناتقان كيٸز ٷي بەينەسٸندەگٸ اۆتوتٸركەمەنٸ (ترەيلەردٸ) زامانۋي ٷلگٸدە جاساپ شىقتى. «بۇل جەردە ەڭ نەگٸزگٸسٸ – قازاقتىڭ ەجەلگٸ تاريحى ارقىلى قازٸرگٸ زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانىپ, جوبانى قولدانىسقا ەنگٸزۋ. مۇنى قازاقستاننىڭ برەندٸ, قازاق تاريحىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دەپ قاراستىرۋعا بولادى»,-دەيدٸ ول. «ماتەريالدىق قۇندىلىق پەن رۋحاني بايلىق ۇشتاسۋى كەرەك. ەر ەلدٸڭ ٶزٸندٸك بٸر كەلبەتٸ بولۋى قاجەت. ول نە نەرسەگە بايلانىستى? مىسالى, بٸر مەملەكەتكە بارعان كەزدە بٸز, عالىمدار سول ەلدٸڭ مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸن, تاريحي كەلبەتٸن ٸزدەيمٸز. بٸزدٸڭ ەرەكشٸلٸك جەنە تاريحي كەلبەت – ول شاڭىراق, كيٸز ٷي, اربا». «ۋاقىت قالاي جىلجىسا, قازاق حالقى دا بٸرگە جىلجىپ وتىرعان. مىسالى, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىنا قاتىستى ايتساق, قازاقتىڭ مالدىڭ جايىلىمىنا جاقسى بولۋى ٷشٸن جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا شىعاتىنى بار عوي. سوعان قولايلى بولۋى ٷشٸن اربانىڭ ٷستٸندەگٸ كيٸز ٷيدٸ ويلاپ تاپتى. ونىڭ ٶزٸن قازاق اەروديناميكالىق زاڭدىلىققا ساي جاساپ شىققان. ياعني, قاي مەزگٸلدە دە تۇرمىسقا قولايلى بولۋى ٷشٸن. بۇل ترەيلەردە دا دەل سولاي جاسالىنان. كەلگەن قوناقتار بۇدان بٸزدٸڭ مەدەنيەتپەن قاتار تاريحي كەلبەتٸمٸزدٸ كٶرە الادى».
مۇنى قارابايىر دٷنيە دەپ ويلاماڭىز. ونى جاساۋ ٷشٸن بٸز بٸلەتٸن تابيعي تازا زاتتارمەن قاتاري يننوۆاتسييالىق ماتەريالدار پايدالاندى. بۇل اربا ۇلتىمىزدىڭ قىمىز-قىمىران سەكٸلدٸ تابيعيسٷت تاعامدارىنان جاسالىنعان سۋسىنداردى ساتۋعا ارنالعان.
ٶنەرتاپقىش وسىنداي دٷنيەنٸ 2011 جىلى جاساۋعا كٸرٸسٸپتٸ. بٸرٸنشٸ نۇسقاسى جەمٸس-جيدەك ساتاتىن اربا بولدى. كەدٸمگٸ دٶڭگەلەكپەن جٷرەتٸن, ٷستٸندە سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگتە توقىلعان كەرزەڭكەسٸ بار, بٸراق زاماناۋي اربا. ونى 2014 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سارىاعاش اۋدانىنا ٸسساپارمەن كەلگەن كەزدە تانىستىرعان. سوندا ٶنەرتاپقىشتىڭ تۋىندىسىن جوعارى باعالاعان پرەزيدەنتٸمٸز وعان «Qazaq Arbasy» دەگەن اتاۋ بەرٸپتٸ. سودان كەيٸنگٸ مۇنداي اربالاردى جاساۋ جوباسىنىڭ جالپى ايدارى «Qazaq Arbasy» دەپ اتالىندى. بٸز ەڭگٸمەلەپ وتىرعان كيٸز ٷي پٸشٸندەس تٷرٸ «Qazaq Arbasy»-نىڭ سوڭعى نۇسقاسى.
ونى قۇراستىرۋدى ەركٸنبەك تەجەنۇلى بيىل باستاعان. سٶيتٸپ ويلاپ تاپقان 5-6 تٷرٸنٸڭ ٸشٸنەن وسى نۇسقاسىن تاڭداعان. بۇل اربانى جاساپ شىعارۋ ٷشٸن ٶنەرتاپقىش 5 ملن. تەڭگە قاراجات جۇمساعان. ٶيتكەنٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اربانىڭ جابدىقتارى برەندتٸ زاماناۋي ماتەريالداردان جاسالعان. سوندىقتان ونىڭ باعاسى دا قىمبات بولدى. ونىڭ ٷستٸنە كٶپشٸلٸگٸ مۇحيت اسىپ, شەتەلدەن ەكەلٸنگەن. مەسەلەن, 100 ۆاتت ەلەكتر ەنەرگيياسىن بەرەتٸن كٷن باتارەياسى--اقش-تىڭ ٶنٸمٸ. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ - سالماعىنىڭ جەڭٸلدٸگٸندە. بار-جوعى 2,5 كەلٸ تارتادى. دەل وسىنداي باتارەيانىڭ قىتايلىق نۇسقاسى بۇعان قاراعاندا ون ەسەدەي اۋىر. سونداي-اق, اربا ٷستٸندەگٸ كيٸز ٷيدٸڭ جالپى سۇلباسىن بەرٸپ تۇرعان جابىن –ۇزاق مەرزٸمگە شىداس بەرەتٸن (10-15 جىل), جىلدامدىعى 25 – 30 م/سەك جەلگە تٶتەپ بەرەتٸن ارنايى يننوۆاتسيالىق ماتەريال –كٷشەيتٸلٸنگەن توقىمالى پوليەتيلەننەنجاسالىنعان. ول اربانىڭ ٶزٸن جەنە كليەنتتەردٸ كٷن كٶزٸنەن قورعاۋ ٷشٸن قاجەت. ونىڭ “اۋاٶتكٸزگٸشتٸك” قاسيەتٸ كٶگەرٸپ كەتۋ مەن ينگيبيتورلاردىڭ گريبوكتارىنان قورعايدى. مۇنى دا ٶنەرتاپقىش اقش-تان ەكەلٸپتٸ. بۇل جابىننىڭ تاعى بٸر ارتىقشىلىعى, كٷننٸڭۋلتروفيالەتتٸك سەۋلەسٸنٸڭ 90 پايىزعادەيٸنگٸ مٶلشەرٸن قورعاپ. كەرٸ قايتارادى. بۇدان بٶلەك, 350 ليتر ۇلتتىق سۋسىنداردى ساقتاۋعا شاقتالعان ارنايى توڭازىتقىش ورناتىلعان. ونى دا ٶنەرتاپقىش ٶزٸنٸڭ سىزباسى بويىنشا الماتىدان ارنايى جاساتىپ ەكەلگەن. سەبەبٸ, زاۋىتتاردا شىعارىلعان دايىن توڭازىتقىشتار 20-30 سانتيمەترگە بيٸك, ال ول كليەنتتەرگە, ەسٸرەسە بالالارعا قىزمەت كٶرسەتۋدە ىڭعايسىزدىق تۋدىراتىن كٶرٸنەدٸ. قىسقاسى, سۋسىندار توڭازىتقىشتا ساقتالادى, ىدىستاردى شاياتىن ىستىق-سالقىن سۋمەن قامتاماس ەتەتٸن قولجۋعىش بار. ودان كٷنٸنە 30 ليتر تازا سۋ اعادى. مۇنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق تازالىقتى قامتاماسىز ەتۋگە سەپتٸگٸ زور. كليەنت تازالىقتى سٷيەدٸ. گيگيەنا ەرەجەرەلەرٸنە سەيكەستەندٸرٸلٸنٸپ – كيٸزدٸڭ پاۆيلوننىڭ ٸشكٸ جاعىنداعى بەتٸن “موسكيتتٸك” تورمەن كٶمكەرٸلٸنگەن.سانيتارلىق-گيگيەنالىقتالاپ كيٸزدٸڭ ميكروكەۋەگٸنٸڭ, ‘تۋىرلىعى’ كٶتەرٸلگەن پاۆيلوننىڭ ەتەگٸ مەن “تٷندٸگٸ” اشىلعان شاڭىراقتىڭ –تابيعي جەلدەتۋٸ ارقىلى دا ورىندالادى.سوندىقتان ساۋدانىڭ دا كٶرٸگٸ قىزاتىنىنا ەش شٷبە جوق. سونىمەن قاتار, اربا ٷستٸندەگٸ كيٸز بەينەسٸندەگٸ “دٷڭگٸرشەك” قازاقتىڭ دەستٷرٸنە ساي ەرەكشە ديزاينمەن جاسالعاندىقتان كٶزگە ٶتە ەدەمٸ كٶرٸنەدٸ. بۇل شەتەلدٸك تۋريستەردٸ قىزىقتىرماي قويمايتىنى انىق. سوندا تابىس تا تابامىز, ەرٸ ۇلتتىق سۋسىندارىمىزدى ٶزگەلەرگە ناسيحاتتايمىز.
ەركٸنبەك تەجەنۇلى «Qazaq Arbasy»-ىن كيٸز ٷي پٸشٸنٸندە جاساۋعا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى تٷرتكٸ بولعانىن ايتادى. پرەزيدەنتٸمٸز بۇل باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋ ٷشٸن ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالىپ قويماۋعا, سونىمەن بٸرگە, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-سانامىز بەن دەستٷرلەرٸمٸزدٸ ۇمىتپاۋعا, كەرٸسٸنشە, زامان اعىمىنا بەيٸمدەپ وتىرۋعا شاقىرادى. مٸنە, سوندىقتان دا ٶنەرتاپقىشتىڭ بار ارمانى ۇلتتىق سۋسىندارىمىز بەن كيٸز ٷيٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەلەمنٸڭ اجىراماس بٸر بٶلشەگٸنە اينالىپ, زامان اعىمى قالاي ٶزگەرسە دە قوعامدا ٶز قاجەتتٸلٸگٸن جوعالتپاي, حالىقپەن بٸرگە مەڭگٸ جاساي بەرۋٸ.
«بٸزدٸڭ دٷنيەمٸزدٸ ەلٸمٸزدٸڭ ديزاينەرلەر وداعى, قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسى تولىعىمەن قولداپ وتىر. تٸپتٸ, اكادەميك تٶرەگەلدٸ شارمانوۆتىڭ ٶزٸ كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنا قاراپ ٸشكەن سۋسىننىڭ ادام بويىنا تەز سٸڭەتٸنٸ جٶنٸندە عىلىمي دەيەكتەر كەلتٸرۋدە. جالپى, جىلجىمالى مەحانيزم العاش رەت قازاق دالاسىندا ويلاپ تابىلعان. قازاق حالقى باعزى زامانداردان بەرٸ سايىن ساحارادا كٶشٸپ-قوناردا دوڭعالاقتى كيٸز ٷيدٸ, كٷيمەنٸ پايدالانعان. بۇل تۋرالى ورتاعاسىرلىق ەيگٸلٸ جيھانكەزدەردٸڭ ەڭبەكتەرٸنەن كەزدەستٸرۋگە بولادى. مەسەلەن, قازاقتاردا كيٸز ٷيلٸ اربا بولعاندىعى تۋرالى قۇجاتتار, سونىڭ ٸشٸندە مۇنداي اربانىڭ كٶنە سىزبالارى فرانتسۋز كارتوگرافى گييو́م لەۆاسسيور دە بوپلا́ننىڭەڭبەكتەرٸنەن تابىلدى. سوندىقتان زاماناۋي اربانى سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ بٷگٸنگٸ زامانعا لايىقتاپ, ەكٸنشٸ ٶمٸر سىيلايتىن ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋعا جاتقىزۋىمىزعا بولادى. سونىڭ ٷلگٸسٸ بويىنشا كەلەشەكتە تاعى دا 20 اربا جاساۋعا مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز بار. ەگەر مەملەكەتتەن تيٸستٸ قولداۋلار بولىپ جاتسا, ونى ٶندٸرٸستٸك جولعا قويۋعا تولىق مٷمكٸندٸك جەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, كٶپتەگەن ماڭىزدى بٶلشەكتەرٸن ٶزٸمٸزدە شىعارۋ ارقىلى دا ٶزٸندٸك قۇنىن تٶمەندەتۋگە ەبدەن بولادى. الداعى ۋاقىتتا تۋىندىنى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ اتىنان استاناداعى ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە اپارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», —دەيدٸ ٶنەرتاپقىش ە.بٶكەباەۆ.
ۇلتىمىزدىڭ سالتىن بٸلۋ ٶتە قاجەت, ٶيتكەنٸ ول ٶز بويىنا تەك ٶزٸنە تەن ناقىشتىڭ, حالقىمىز جاساعان جەنە ۋاقىت سارابىنان ٶتكەن سۇلۋلىقتىن قۇپيياسىن ساقتايدى. سوندىقتان بولار جاسالاتىن ەربٸر ٷلكەن سەۋلەت تۋىندىسىنىڭ نەگٸزٸن ەردايىم حالىقتىڭ ەجەلگٸ سەۋلەت جەنە كٶركەم ٶنەرٸ قۇرايدى.
وقو ەكٸمٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
