Uly aqyn ári qairatker Abai Qunanbaiulynyń 180 jyldyq mereitoiy qarsańynda jazýshy Bolat Júnisbekov «Kúnge asyǵý. Abai – Zamanai syry» atty, tórt taraýdan turatyn roman-novellasyn jazyp bitirdi. Buǵan deiin avtordyń hákim sóziniń «sáýlesimen» ádiptep, jalǵyz árippen tańbalanǵan «Ý» atty roman-essesi, táýelsiz elimizdiń birinshi qorǵanys ministri, birinshi Halyq qaharmany, keńester odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetov týraly «otAsý» roman-dilogiiasy jaryq kórgen.
Oqyrmanǵa jazýshy, sondai-aq hákim Abaidyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaiyndaǵy «Abai sáýlesi», «Aqiqat ushqyny» atty zertteýler men maqalalar jinaqtary jáne «Abaidyń aqyn uldary» kitabymen tanymal. Abai Qunanbaiulynyń 175 jyldyǵyna orai basylǵan «Abai sáýlesi» zertteý eńbegi úshin ol halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵyna ie bolǵan. Ádebiet súier qaýym avtordy «Shýaq» jáne «Ǵaiyp» áńgimeler men novellalar jinaqtary arqyly da biledi.
B. Júnisbekov jańa shyǵarmasynyń: Súiiný, Kúiiný, Sýyný, Seiilý atty taraýlarynda myńdardyń armany men muń-zaryn myń birinshiniń – Abaidyń jáne birneshe urpaqtyń ókili – Zamanaidyń jan syry arqyly sanaǵa toqytady. Qazaǵyn órkeniet tórinen kórýdi ańsaǵan Abai – Zamanai syry: Kúnniń, iaki Jaryqtyń – ilim-ǵylymnyń jasampazdyǵyn pash etedi. Kitap muqabasynyń birinshi jáne sońǵy betteriniń jazýshynyń nemereleri: Aiajan (10 jas), Alsý (8 jas), Saminanyń (7 jas) salǵan sýretterimen bezendirilýi de, onyń óz urpaǵyn Kúnge «jeteleýiniń» aiǵaǵy.
Búgin, qurmetti oqyrman, Sizderdiń nazarlaryńyzǵa «Kúnge asyǵý. Abai – Zamanai syry» roman-novellasyna avtordyń jazǵan alǵysózin usynyp otyrmyz. Kitap muqabasynyń 1-shi betin bezendirgen jazýshynyń nemeresi – Bolat Aiajan Berikqyzy.
Alǵysóz
A I S Y Z T Ú N D E
nemese myń birinshiniń muńy
Aisyz túnde «týǵandar» – olar atar tańnyń sáýlesi. Uiqyly-oiaý qalpy, meń-zeń daǵdarǵan el-jurtyn alǵa jeteleidi. Temirqazyqtai jol siltep, oń-soldaryn ajyratyp, bosqa adaspaýyna qamqor bolady.
Kóshbasshylar zaman zarynan qaiysyp, shógip ketpek emes. Eskirgen salt, «etekbasty» kúibeńmen syiyspaidy. Qalǵyp-shulǵyǵan halyqtyń alǵa basýy úshin «qarańǵylyqqa» sáýle túsirip, aqyl «kózin» ashady.
Olar Ai artynan Kún shyǵatynyn aityp, aqiqatqa uiytady. Qarańǵylyq qapasynan jol izdep, qasań qoǵamǵa qasqaiyp qarsy turady. Jaryqqa umtylǵan janǵa tozyǵy jetken, eski salt-sanadan arasha bolady.
Demek, Kúnge asyǵyp, zaryqqan zamandas úshin bastaryn qaterge tigedi: «Júrekte qairat bolmasa, Uiyqtaǵan oidy kim túrtpek? Aqylǵa sáýle qonbasa, Haiýansha júrip kúneltpek» - dep tolǵanady uly Abai.
Qoǵamda, ásili qozǵalys týǵyzyp, ony jasampazdyqqa bastaityndar da uly tulǵalar. Olar zamannyń «kón-qalybyna» syimaidy. Ózderi úshin emes, týǵan eliniń, jalpy adam balasynyń baqyty úshin kúresedi.
Munsyz, qozǵalys bolmaidy. «Ózgeris basy – qozǵalys, qozǵaýǵa kerek qolǵabys» - deidi hákimniń inisi Shákárim qajy. Kemeńgerdiń oi-tujyrymy uly filosof Gegeldiń «absoliýtti ideiasymen» astasyp jatyr.
Abai patsha úkimeti aiaýsyz qyspaqqa alǵan zamanda dúnie esigin ashty: 1822 jyly «Sibir qazaqtary týraly» jarǵy handyq bilikti, al 1868 jylǵy reforma, Jańa nizam sultandyq basqarý júiesin qurdymǵa ketirdi.
Sarjan sultannyń (1825- 1836), Isatai – Mahambettiń (1836 - 1838) kóterilisteri qanǵa boialdy. On jylǵa sozylyp (1837-1848), elimizdi túgelge derlik qamtyǵan Kenesary kóterilisiniń «jarasy» áli qantalap turǵan.
Basy bodandyq «buǵaýyna» myqtap ilingen halyqtyń eńsesi basylyp, qarý ustaýǵa qaýqary qalmaǵan edi. Quldyq «quryǵy» alqymnan syǵymdai tústi. «Oq jetpes jerge, qylysh sermemes bolar» - deidi halyq danalyǵy.
Qos búiirden qysyp, jalań qaqqan» otarlyq pen nadandyq «órtiniń» ortasynda qalǵan qazaqtyń amaly taýsylǵan kezde Abai «qarańǵylyqtyń kóginen juldyzdai jarq etti.
Hákim Abai oqý-bilim, iaki aǵartýshylyq joldy tańdady: «Táńiriniń kúni jarqyrap, Uiqydan kóńil ashar kóz... Sonda aqyn belin býynyp, Aldy-artyna qaranar. Dúnie kirin jýynyp, Kórinip oiǵa sóz salar».
Ol «beikúná» kúres – aǵartýshylyq jolyna belin bekem býǵan bolatyn: «Qyransha qarap qyrymǵa, Muń men zardy qolǵa alyp, kektenip nadan zulymǵa, shiyrshyq atyp, tolǵanady».
Abai nadandyq pen bodandyqqa qarsy «sardar» sózimen kúres ashty. Qarańǵylyq «bultyn» serpip jiberip, jaryqqa jol silteidi. Týǵan halqyna «bes dushpanyn» kórsetip, «bes asyl isti» amanat etti.
«Ólmeituǵyn sózimen» óshpes ónege qaldyrǵan aqyn – qazaǵynyń máńgi qurdasy. Ol adamzat poeziiasynyń qazynasyna jaýhar sóz, shyraily oiymen olja saldy. Sóitip, týǵan halqyn dúnie júzine máshhúr etti.
«Óleń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, Qiynnan qiystyrar er danasy... Óleńge árkimniń-aq bar talasy, Sonda da solardyń bar tańdamasy. Ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn / Qazaqtyń kelistirer qai balasy?..».
Hákim tabiǵi darynyna nyq senimdi: «Ózim de basqa shaýyp, tóske órledim, Qazaqta qara sózge des bermedim... Qyzyl tilim býynsyz, Sózimde jaz bar shybynsyz...» - dep, bilim jolyn nusqap, renishin de jasyrmaidy.
Abai týraly sóz aqyl-oiymdy iin tirese kimeleidi. Olar beine bir «báigege» elikken, zamannyń «betalysynan» úrikken sáigúlikter sekildi. Bir ýaq, tipti ielik bermei, julqi tartyp, ala qashatyndai alańdatady.
Onyń qaisysyna «shalma» tastap, en salsam eken... «Óldi deýge syia ma, oilańdarshy, Ólmeituǵyn artyna sóz qaldyrǵan?.. Arttaǵyǵa sóziń men isiń qalsa, Ólseń de ólmegenmen bolasyń teń».
Eski «soqpaqty» tekke shiyrlap, bosqa shańdatpai, jańaǵy «sáigúlikterdiń» qaisysy márege artyq dańǵazasyz jetkizedi? Tulpar dep dáme qylǵanym, tuǵyr bolyp shyqsa she... «jaby» sózdiń taqymy jazylmas.
Olai bolǵanda, tiegin aǵytqan áńgime pyshyrap, tyńdaýshynyń kóńilin qaldyrýy da op-ońai. Ózimdi qoishy, Abai sáýlesimen baýraǵan oqyrmanǵa obal. Onyń altyn ýaqytyn urlaýǵa batylym barmaidy.
Sonymen neden bastasam eken? Aqyn murasymen jańa tanysqanda jeńildeý: «jańalyǵyńdy» jetkizgenshe asyǵasyń. Al, Abai «teńizine» birshama «boilaǵanda», bilmeitinińniń kóp ekenin sezip, eriksiz daǵdarasyń.
Bastapqyda «Abai qazaqqa emes, qarańǵylyqqa qapaly», «Aldymen jyrlaǵany – adam baqyty», «Jalqyǵa emes, jalpyǵa arnap jazdy» desem, bular aqyn «teńizi» lebiniń jan saraiyn ashqan alǵashqy qýanyshy eken.
Jalpy, biz hákimniń ómirin, onyń týystyq jáne aqyndyq ainalasynyń estelikteri arqyly bilemiz. Al, shyndyǵynda Abaidyń ómir joly, «neni súiip, neden kúigeni», onyń asyl murasynda sairap jatyr.
Endeshe, ádepki áserlerime eshkimniń «ókpesi» bola qoimas. Hákimge uzaǵyraq «serik» bolyp, syrlasa alǵan adam rýhani baiidy. Biraq, óleń teńiziniń túbine shókken «shyn asylǵa» jetý zor eńbek pen aqyldy tileidi.
Asyl muradan tirlikke qaptal jeterliktei «ystyq qairat, nurly aqyl, jyly júrekti» tapqyń keledi. Aqynnyń jan dúniesi ózine shyndap baýraidy. Júregi – ashyq, oiy – tereń, maqsatyna berik oǵan janyń eziledi.
Naqurys nadandyq pen noqai qara kúshtiń azabyn hákimmen qosa sezinesiń... Abaimen tym qurysa túsimde tildeskim keledi. Bálkim, kóp oilasam, ol maqsatyma da jetermin. Osy arman endi oiymnan shyqpaidy.
Uiyqtar aldynda Hákimniń múbárak júzin elestetemin. Uly aqynnyń óleńi men ómiri týraly oilanamyn. Kimdi, iaki neni kóp oilasań, sonyń túsińe kiretini bar ǵoi. Oisha sóilesip, aqyl-keńesin tyńdaýǵa dilgirmin.
Abai jasynan alǵyr edi: «Erte oiandym, oilandym, jete almadym, Etekbasty kóp kórdim elden biraq». Soǵan orai «ózine oi kirgeli erik timegen» aqynnyń halqynyń múshkil halinen jany syzdaidy.
Buǵan kináli ózge emes, eń aldymen qazaqtyń ózi edi. Onyń mal sońynda salpaqtap, oqý-bilimnen kenje qalýyn ózge jurt óz paidasyna jaratty. «Bilektiniń áljýazǵa» álimjettik jasaýyna tańdanýǵa bolar ma!?
Ol erte eseiip, nadandyq soryn, «quldyq» qasiretin erte túisinip, qabaǵyn muń basady: «Qaiǵy shyǵar ilimnen, Yza shyǵar bilimnen. Qaiǵy men yza qysqan soń, zar shyǵady tilimnen» dep aǵynan jarylady.
Áýezov aitpaqshy, Abaidy jasy qyryqqa taianǵanda jaza bastady degen aǵattyq. Muhtar Omarhanulyna júginsek, Abai erte bastan óleń jazdy, biraq qunttamady degen tujyrymǵa toqtaimyz.
Qairatker aqyn shyǵarmalarynyń bizge tolyq jetpeýiniń taǵy bir sebebi, onyń óleńge, iaǵni óz ónerine qoiar talaby tym joǵary. Osy sebeptermen jaýhar mura qolymyzǵaǵa tolyq timedi desek, aqylǵa qonady.
Abaidy da, aqynnyń keshegi men búgingi, tipti erteńgi qandastaryn, iaki myń san Zamanaidy da jan-jaqtan qaýmalaǵan saýal kóp. Uly dalanyń sonshalyqty beiqam qalǵany qalai? Bodandyqqa túsýiniń sebebi nede?
Hákim uiqysyn urlaǵan sansyz saýalǵa jaýap izdeidi. Bulai sozyla berýi de múmkin emes. Uly aqynnan keiin de ol qordaly máselelerdiń, ókinishke qarai, talai urpaqty qinap kele jatqany da ras.
Amal qaisy, qarańǵylyqtyń qalyń bulty basyp tur edi: «Kózinen basqa oiy joq, Adamnyń nadan áýresine» ne shara?! Osyǵan qosylǵan bodandyq «buǵaýy» bulqynsa-aq boldy, burynǵydan beter qylqyndyrady.
Ult kelesheginen hákim báribir úmitti: «Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi, Ishtegi kirdi qashyrsa, Adamnyń hikmet keýdesi». Biraq, «júrektiń kózin ashý» úshin qaitpek kerek?
Ol qandastaryn «bulaqsha aǵyp ǵalamǵa taralatyn» sáýleli jyrlarymen oiatady. Súiine ári kúiine otyryp, óz sózin «oiǵa olaq, kóńilsiz qulaqqa» quiýǵa tyrysyp baǵady.
Kóziniń aldyndaǵy qazaǵyna qarata aitqanymen, aqyn barsha adam balasynyń kókeiindegi armandy terbetedi: «adamnyń balasyn baýyr tutýǵa» shaqyryp, adamzattyq biikke kóteriledi.
Óz basym uly aqyn jaily oilanǵanda Abaidyń jap-jaryq, sáýleli, biraq «soqtyqpaly, soqpaqsyz», taýqymetti saparynyń súiindirgen, kúiindirgen, sýyndyrǵan jáne seiilý kezeńderin sezinemin.
Bul tórt kezeń – jai ǵana ýaqyt ólshemi emes, hákimniń jaryqqa súiinýiniń, qarańǵylyqqa kúiinýiniń jáne «qańq eter túkti baiqamas, jartas» qaýymnan sýynýynyń, erkin elimen birge seiilýiniń tórt kezeńi.
Daralyq pen danalyqtyń ózara ózektes, túbiri tamyrlas tórt kezeńi. Onyń bireýi olqy soqsa, menińshe, aqyn syry da solǵyn tartpaq. Abai jyrlaǵan myńnyń muńyn, iaki myń birinshiniń muńyn túsinýiń de ekitalai.
Bul tórt kezeń, sondai-aq dala danyshpany Qunanbaidyń Abaiynyń, qazaqtyń Abaiynyń adamzattyń máńgi Kúnshýaǵyna ainalǵan jasampaz saparynyń birin-biri jalǵaǵan máńgilik jolynyń tórt kezeńi.
Keshegi ata-áke, búgingi nemere-shóbereniń, iaki Zamanailardyń ýystan shyǵaryp alǵan úmitteriniń ainasy. Bul, sondai-aq táýelsiz qazaǵynyń ótkenge salaýat aityp, erteńge zor úmitpen seiilý kezeńi.
Al, ulylyqtyń osy atalǵan tórt kezeńiniń ara-jigin qalai ajyratamyz? Qabyrǵaly saýalǵa jaýap izdegen janǵa aqyn ósieti men amanaty – Abai «sáýlesi» kómektesedi.
Ol sáýle kózińdi ǵana emes, kókiregińdi de ashatyn qudiret! Aisyz túndegi Temirqazyq sekildi jolaýshyny adastyrmaidy. Olai bolsa, aqyn ómiri men shyǵarmashylyǵynyń biz tanyǵan tórt kezeńi qandai?
Abaidyń ómir men óner saparynyń birinshi – «Súiiný» taraýy uly aqynnyń myna bir jumbaǵymen birge sheshiledi: «...Jan qumary dúniede nemene eken? Sony bilseń - árneni bilgenderiń».
«Bilmekke qumar» Ibrahim «úirenýge toimaǵan» qasietiniń arqasynda Aqiqat ushqynyn sezine aldy. Alǵyr da zerek perzenti Ábdirahmanǵa arnaǵan óleńinde de ómirge, ǵylymǵa ińkárlikti ardaq tutady.
Abai otbasynda-aq «jasynan túsin bilep, syr bermegen» Qunanbaidai qairatker ákeniń, dala danyshpanynyń týrashyl, qaitpas, ádiletti minezinen aqyl men qairatty miras etti.
Aqyn «Basynda áke aitpasa, aqyl jarlyq, Aǵaiyn tabylmasa oi salarlyq...», - dei kele, bosqa ótken jastyq dáýrenniń zar tartqyzatynyn moiyndatady. Sáýlesi bar talapker jastyń synalar jeri de, mine osy.
Ájesi Zere men anasy Uljannan bala Ibrahim meiirim men janashyrlyqty boiyna sińiredi. Júrekke júginedi: «Aqyl, qairat, júrekti birdei usta, Sonda tolyq bolasyń elden erek...».
Shynynda da «Júrekte kóp qazyna bar, bári jaqsy, Teńizdiń túbindei-aq qarap baqshy. Sol júrekten jylylyq, dostyq penen / Bulaqsha aǵyp ǵalamǵa taramaqshy».
Ol sáýleli shańyraqta dúniege keldi. «Myńmen jalǵyz alysyp», sol myńnyń muńyn myń birinshi bolyp jyrǵa qosty. Ermek úshin emes, eliniń baqyty úshin kúresti. Biraq, «sóz uǵarlyq zamandasy» (Shákárim) az edi.
Zaman, zaman... Zamanai... Abai sózi qazaqty jahanǵa tanystyrady. Uly dalany toqyratqan qiiamet-qaiym taǵdyrdy jariia etedi. Qarańǵylyq qasireti men bodandyq kesapatyna kúiinedi (ekinshi taraý).
Úsh júz jyldyq otarlyqtyń zardaby, tipti erkindik alǵan soń da etekten tartyp, aldymyzdan kes-kesteidi. Abai uly dalanyń búgingi men erteńgi urpaqtarymen taǵy da oi bólisedi .
Solardyń biri – aldyńǵy, keshegi jáne búgingi men erteńgi Zamanai uly aqyn muńyn túsinse kerek. Adam baqytyn armandaǵan kemeńger tulǵalardyń biri – Abai amanaty eshkimdi de beitarap qaldyrmaidy.
Arman... Aldyńa maqsat qoiyp, armandai bilý de ekiniń birine buiyrmaǵan. Qanshama jan kúndelikti kúibeńnen belin jaza almaidy. Ainalasyn qaraý túgili, kózimen jer shuqyp, eńkeigen kúii ómirden baz keshedi.
Keńes zamanynda oi-sana «qamaýly» boldy. Otbasy, oshaq qasynda «arqandalǵan» adam bar men joqty sol kúii qabyldady. Ózgeris oiǵa kirip-shyqpady. Armansyz janǵa basqa salǵanǵa kónýden basqa laj joq eken.
Ýaqyt alǵa jyljyǵan saiyn adam tabiǵaty da jarqyn bola tússe kerek. Zamanai óz oiyn ishine búgedi: kommýnizm qurylysshylaryn – «jańa adamdy» tárbielep jatqan qoǵamda ondai erkin oi-pikirge oryn joq.
Ras, ár zamannyń óz syiy men syny, qiyndyǵy men qýanyshy bolady. Bir qaraǵanda, keshegimiz búginnen, al búginimiz ótkennen ónegeli sekildi kórinýi de múmkin. Biraq, kóbinese olai emes.
Zamannyń meilinshe jarqyn bolýy taǵdyrlyq syn kezeńderde utymdy sheshim qabyldai bilýge táýeldi. El-jurttyń rýh kózin bailap, aiaq-qolyn tyrp etkizbei, qabyldanatyn sheshimder báribir baiandy bolmaidy.
Taǵy bir ókinishtisi, ondai solaqai, soiqandy saiasat bir nemese birneshe urpaqtyń ómirin urlap, úmitin úzedi, tipti olardyń sanasyn shyrmap, týra joldan adastyrady, erteńgi kúnge degen senim sýalady.
Jońǵar shapqynshylyǵy, aq patshanyń otarlaýy, 17-niń qandy tóńkerisi men tap kúresi degen sodyrly saiasat, qasaqana asharshylyq, ekinshi dúniejúzilik soǵys, 30-shy men 50-shi jyldardyń qýǵyn-súrgini...
Biz adamǵa – «qasqyr», qaterli qoǵamda ómir súrgen ekenbiz. Orys rejisserleri: V. Stýdenikov, M. Grigorevtiń «Komediia strogogo rejima» filmi (túsirgen «Kraýn» birlesken kásiporny) yzaly kúlkige býady.
Bul az deseńiz, «Mýdromer» komediiasyn qarańyz («Belarýsfilm» túsirgen, qoiýshy-rejisser Valerii Ponomarev). Sonda Keńes zamanynyń keseline kózińiz burynǵydan beter ashylady.
Bodan zamanda arman da qarań eken. Basqa túsken qiyndyq úshin Qudaidy qarǵaý qulaqqa sińisti jaiǵa ainaldy... «soqyr, shunaq», taǵysyn taǵylar. Keńestiń «jańa adamy» kompartiianyń sózine imandai uiydy.
Olar, tipti «shash ornyna bas alýǵa» daiar turdy. Áli de «...jaqsylyq, jamandyqty jaratqan – Qudai, biraq qyldyrǵan Qudai emes, aýrýdy jaratqan –Qudai, aýyrtqan Qudai emes» (Abai) ekenin túsine qoimaimyz.
Tirlik taýqymeti taptap tastaǵandar úshin kún kórýdiń ózi muń. Bodan elde, jańa aitqandai, arman degeniń ádirem qalady. Árbir eldiń adamgershil sypatyn, onyń azamattarynyń armanshyldyǵymen ólshegen abzal.
Qysqasy, otarlyq kiriptarlyqta, tipti tutas ult arman túgili, onyń ne ekenin de oiǵa almaidy. Oidan – ada, qoidan jýas, muńlyq myńdardyń arman-muńyn myń birinshiler – birtýar tulǵalar arqalaidy.
Uly dala myń birinshilerge – ulttyń ulylaryna kende bolmaǵan. Solardyń biri – Abai qazaǵyna baǵdar silteýge janyn sala júrip, tań aldyndaǵy qara túnekten eriksiz sýynady (úshinshi taraý).
Oily adamǵa ómir súrý azap eken... Abai murasyna úńilgen adam altyn izdeýshi sekildi. Tek bir aiyrmasy, altyn izdeýshi, onyń mol júlgesin tapsa, tókken teriniń qarymyn eselep qaitarady.
Al, aqyn-jazýshy úshin oi túbine «súńgý» óz aldyna, odan tapqan «asyldy» oqyrmanǵa jarqyrata jetkize bilýi paryz. Eń aldymen, jańaǵy qazynanyń «kiltin» qashan ustaǵansha azapqa túsesiń.
Suraq kóp... myńdardyń muńyn arqalaǵan myń birinshi muń – Abai edi. Myń bir muń... myńnyń, iaki halyqtyń, sol myńnyń biri – Abaidyń muńy! Tań atyp, Kún shyqqanda serpilip, seiilýdiń basy (tórtinshi taraý).
Abai qara basy úshin emes, otbasy úshin emes, «qairan eli» úshin, «ómirge baqytty bolý úshin kelgen» (Ábý Nasyr ál-Farabi) adam balasy úshin qamyǵady. Eliniń erteńine alańdap, eriksiz egiledi.
Ótken úsh ǵasyrda qarańǵylyq pen bodandyqtyń eki jaqty qyspaǵynda kórý men estýden, aitý men tanýdan maqurym qaldyq. Egemendikke jetisimen týǵan el «shańyraǵynan» jaryq «quiylǵandai» edi.
Alaida, «batpandap kirgen keseldiń mysqaldap shyǵatyny» ashy shyndyq eken. Osyny keibir ádil, týrashyl zamandas eskermeidi. Ásirese, ekonomikalyq júie Reseimen, órmekshiniń toryndai, matasyp jatyr.
Ony úzbes buryn, jańa qarym-qatynastar jeli tartýy tiis. Bul uzaq ýaqytty, sarabdal saiasatty talap etedi. Kúnbe-kún dúrlikken dúniede tekke arandap qalmai, halqymyzdyń aman-esen órkendeýi bárinen de qymbat.
Zamanai... ony da keshegi, búgingi jáne keleshek urpaqtardyń taǵdyry oilandyrady. Qashanda myqtynyń aitqany oryndalǵan. Qai zamanda da áljýaz kúshtiniń kóleńkesindei sharasyz. Buǵan qalai ókpelersiń!?
Tirliktiń zańy qatal. Myqty bolsa, qazaqtyń da óz tóńiregin «ýysynda» ustaryna kúmán joq. Alaida, kúshtiniń de eki túri bolady eken. Birinshisi, ózi «soqyr, sańyraý, sanasyz», iaki ózgeni de «qapasta» ustaidy.
Al, jańaǵynyń ekinshisi «kózi ashyq» bolǵandyqtan «álsizdiń» de adam balasy ekenin esten shyǵarmaidy. Óz biligin júrgize otyryp, zamandasynyń laiyqty ómir súrýin, ádilet pen adamdyqty ardaq tutady.
Olai bolsa, ǵylymi-tehnikalyq, ozyq tehnologiialyq táýelsizdikke qashan jeter ekenbiz? Uly dalany kezinde erkin jailaǵan halyqtyń namysshyldyǵy ilim-ǵylymdy serpindi damytýǵa da tirek bolsa qandai!
Alty alashtyń adamgershiligi men darhan kóńilinen tapqan «oljasy» qaisy? Danalyǵy men parasatynyń qarymtasy bola ma? Zaman-ai... Myń, bir muń... Bul – halyqtyń muńy, sol kóptiń biri – Abaidyń muńy.
Ol, sondai-aq, keshegi, búgingi men erteńgi Zamanaidyń el eńsesi biik bolsa eken degen tilegi. Ótkenniń muń-zary urpaqqa muraǵa qalmai, oianǵan qazaq bilim men ǵylymǵa – jaryqqa, Kúnge asyqsa degen aqjarylqap arman!
Endeshe bul – sol myńnyń, iaki kóptiń muńyna myń birinshi bop zaryn qosqan Abaidyń janynyń syry. Myń birinshiniń muńy, Abaidyń jáne táýelsiz zamanda seiilgen (tórtinshi taraý) Zamanaidyń syry.
Uly Abai myńnyń muńyn jadyna túiip, ony jalǵannyń jaryǵyna shyǵardy. Al, biz – aqyn-jazýshylar she? «Kúnnen týǵan» Maǵjan aqyn «...ádebiet – ádebiet úshin!» - dep, órkeniet jolyn meńzeidi.
Sondai-aq, Alty alashtyń aspanyna «Kún bolyp shyǵyp, muzdaǵan júrekti» jylytqan Sultanmahmut aqynnyń da armany Siz ben bizge amanat. «Kúnniń» – bilim men ǵylymnyń aldynda nadandyq qaýqarsyz.
Endeshe, sol Kúnge de, baqytqa da jetermiz... Myńnyń jáne myń birinshiniń muńnan arylatyn kúni týar. Bodan zaman azap edi. Erkin zamannyń etekten tartqan kedergilerinen de qutylatyn zamanǵa jetermiz.
«Munaidy basty baýyrǵa, Jaýyrdy jaba toqydy. Tonady ábden tozdyryp, Jasyryp, joqty kókidi. Altyndy aldy tonnalap, Qordasyn berdi halyqqa. Sorǵany jerden azdai-aq, Pysqyrmady salyqqa...» - deimin.
«Qorlady ábden qazaqty, Mazaq qyp kúldi jahanǵa, Maqamǵa eski salamyn, Kárimin ári balamyn. Jalyqqan halyq jaryldy, Jarylmai endi ne qaldy. Shainamai jutty bárin de, Janymdy endi jalmai ma?» - deimin.
Abai tapqan, Zamanai uiyǵan bóten jurtqa bodandyqtan qutylýdyń endigi qalǵan joly – bilim men ǵylym joly ekeni kámil. Barsha adam balasy sol oqý men toqýdyń arqasynda ǵana tolyqqandy azattyqqa jetedi.
Munsyz jeke adamnyń da, eldiń de eńsesin tiktep, basqalarmen terezesi teń bolýy ekitalai. Keshe de, búgin de, erteń de solai. Quldyqtan qutylýdyń, Kúnge jetýdiń jalǵyz joly – Bilim men ǵylym joly.
Qai ultty bolsyn qurtyp jiberý úshin soǵys ashý emes, ony bilimnen ajyratý kerek kórinedi. Soǵysyp bereke tappaisyń. Bilimi artyq, qarýy joiqyn jaý joiyp jibermese de, tas-talqan etip, qiratyp tastaidy.
Is júzindegi teńdik pen táýelsizdikke bilim men ǵylym ǵana jol ashady. Olai bolsa, órkeniet saparynda kenje qalýymyzdyń sebebin, taǵy da qaitalaimyz, ózgeden emes, ózimizden izdegenimiz abzal.
Óskeleń urpaq boiynda ulttyq maqtanysh pen ulttyq namys sezimin qalyptastyrý paryz. Ulttyq namys bilim men ǵylymǵa jetelep, ulttyq maqtanysh órkeniet kóshiniń aldyna shyǵarýynan úmittimiz.
Abai sóziniń sáýlesi árqashan kókeikesti ári jasampaz bolyp qala bermek. Keshegi, búgingi ǵana emes, erteńgi Zamanai da hákimniń ulaǵatyna júginedi. Asyl mura bizge Adam degen atqa laiyq bolý úshin de qymbat!
Avtor
