ۇلى اقىن ەرٸ قايراتكەر اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جازۋشى بولات جٷنٸسبەكوۆ «كٷنگە اسىعۋ. اباي – زاماناي سىرى» اتتى, تٶرت تاراۋدان تۇراتىن رومان-نوۆەللاسىن جازىپ بٸتٸردٸ. بۇعان دەيٸن اۆتوردىڭ حەكٸم سٶزٸنٸڭ «سەۋلەسٸمەن» ەدٸپتەپ, جالعىز ەرٸپپەن تاڭبالانعان «ۋ» اتتى رومان-ەسسەسٸ, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بٸرٸنشٸ قورعانىس مينيسترٸ, بٸرٸنشٸ حالىق قاھارمانى, كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تۋرالى «وتاسۋ» رومان-ديلوگيياسى جارىق كٶرگەن.
وقىرمانعا جازۋشى, سونداي-اق حەكٸم ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى جايىنداعى «اباي سەۋلەسٸ», «اقيقات ۇشقىنى» اتتى زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار جيناقتارى جەنە «ابايدىڭ اقىن ۇلدارى» كٸتابىمەن تانىمال. اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي باسىلعان «اباي سەۋلەسٸ» زەرتتەۋ ەڭبەگٸ ٷشٸن ول حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنا يە بولعان. ەدەبيەت سٷيەر قاۋىم اۆتوردى «شۋاق» جەنە «عايىپ» ەڭگٸمەلەر مەن نوۆەللالار جيناقتارى ارقىلى دا بٸلەدٸ.
ب. جٷنٸسبەكوۆ جاڭا شىعارماسىنىڭ: سٷيٸنۋ, كٷيٸنۋ, سۋىنۋ, سەيٸلۋ اتتى تاراۋلارىندا مىڭداردىڭ ارمانى مەن مۇڭ-زارىن مىڭ بٸرٸنشٸنٸڭ – ابايدىڭ جەنە بٸرنەشە ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ – زامانايدىڭ جان سىرى ارقىلى ساناعا توقىتادى. قازاعىن ٶركەنيەت تٶرٸنەن كٶرۋدٸ اڭساعان اباي – زاماناي سىرى: كٷننٸڭ, ياكي جارىقتىڭ – ٸلٸم-عىلىمنىڭ جاسامپازدىعىن پاش ەتەدٸ. كٸتاپ مۇقاباسىنىڭ بٸرٸنشٸ جەنە سوڭعى بەتتەرٸنٸڭ جازۋشىنىڭ نەمەرەلەرٸ: اياجان (10 جاس), السۋ (8 جاس), سامينانىڭ (7 جاس) سالعان سۋرەتتەرٸمەن بەزەندٸرٸلۋٸ دە, ونىڭ ٶز ۇرپاعىن كٷنگە «جەتەلەۋٸنٸڭ» ايعاعى.
بٷگٸن, قۇرمەتتٸ وقىرمان, سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزعا «كٷنگە اسىعۋ. اباي – زاماناي سىرى» رومان-نوۆەللاسىنا اۆتوردىڭ جازعان العىسٶزٸن ۇسىنىپ وتىرمىز. كٸتاپ مۇقاباسىنىڭ 1-شٸ بەتٸن بەزەندٸرگەن جازۋشىنىڭ نەمەرەسٸ – بولات اياجان بەرٸكقىزى.
العىسٶز
ا ي س ى ز ت ٷ ن د ە
نەمەسە مىڭ بٸرٸنشٸنٸڭ مۇڭى
ايسىز تٷندە «تۋعاندار» – ولار اتار تاڭنىڭ سەۋلەسٸ. ۇيقىلى-وياۋ قالپى, مەڭ-زەڭ داعدارعان ەل-جۇرتىن العا جەتەلەيدٸ. تەمٸرقازىقتاي جول سٸلتەپ, وڭ-سولدارىن اجىراتىپ, بوسقا اداسپاۋىنا قامقور بولادى.
كٶشباسشىلار زامان زارىنان قايىسىپ, شٶگٸپ كەتپەك ەمەس. ەسكٸرگەن سالت, «ەتەكباستى» كٷيبەڭمەن سىيىسپايدى. قالعىپ-شۇلعىعان حالىقتىڭ العا باسۋى ٷشٸن «قاراڭعىلىققا» سەۋلە تٷسٸرٸپ, اقىل «كٶزٸن» اشادى.
ولار اي ارتىنان كٷن شىعاتىنىن ايتىپ, اقيقاتقا ۇيىتادى. قاراڭعىلىق قاپاسىنان جول ٸزدەپ, قاساڭ قوعامعا قاسقايىپ قارسى تۇرادى. جارىققا ۇمتىلعان جانعا توزىعى جەتكەن, ەسكٸ سالت-سانادان اراشا بولادى.
دەمەك, كٷنگە اسىعىپ, زارىققان زامانداس ٷشٸن باستارىن قاتەرگە تٸگەدٸ: «جٷرەكتە قايرات بولماسا, ۇيىقتاعان ويدى كٸم تٷرتپەك? اقىلعا سەۋلە قونباسا, حايۋانشا جٷرٸپ كٷنەلتپەك» - دەپ تولعانادى ۇلى اباي.
قوعامدا, ەسٸلٸ قوزعالىس تۋعىزىپ, ونى جاسامپازدىققا باستايتىندار دا ۇلى تۇلعالار. ولار زاماننىڭ «كٶن-قالىبىنا» سىيمايدى. ٶزدەرٸ ٷشٸن ەمەس, تۋعان ەلٸنٸڭ, جالپى ادام بالاسىنىڭ باقىتى ٷشٸن كٷرەسەدٸ.
مۇنسىز, قوزعالىس بولمايدى. «ٶزگەرٸس باسى – قوزعالىس, قوزعاۋعا كەرەك قولعابىس» - دەيدٸ حەكٸمنٸڭ ٸنٸسٸ شەكەرٸم قاجى. كەمەڭگەردٸڭ وي-تۇجىرىمى ۇلى فيلوسوف گەگەلدٸڭ «ابسوليۋتتٸ يدەياسىمەن» استاسىپ جاتىر.
اباي پاتشا ٷكٸمەتٸ اياۋسىز قىسپاققا العان زاماندا دٷنيە ەسٸگٸن اشتى: 1822 جىلى «سٸبٸر قازاقتارى تۋرالى» جارعى حاندىق بيلٸكتٸ, ال 1868 جىلعى رەفورما, جاڭا نيزام سۇلتاندىق باسقارۋ جٷيەسٸن قۇردىمعا كەتٸردٸ.
سارجان سۇلتاننىڭ (1825- 1836), يساتاي – ماحامبەتتٸڭ (1836 - 1838) كٶتەرٸلٸستەرٸ قانعا بويالدى. ون جىلعا سوزىلىپ (1837-1848), ەلٸمٸزدٸ تٷگەلگە دەرلٸك قامتىعان كەنەسارى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ «جاراسى» ەلٸ قانتالاپ تۇرعان.
باسى بوداندىق «بۇعاۋىنا» مىقتاپ ٸلٸنگەن حالىقتىڭ ەڭسەسٸ باسىلىپ, قارۋ ۇستاۋعا قاۋقارى قالماعان ەدٸ. قۇلدىق «قۇرىعى» القىمنان سىعىمداي تٷستٸ. «وق جەتپەس جەرگە, قىلىش سەرمەمەس بولار» - دەيدٸ حالىق دانالىعى.
قوس بٷيٸردەن قىسىپ, جالاڭ قاققان» وتارلىق پەن ناداندىق «ٶرتٸنٸڭ» ورتاسىندا قالعان قازاقتىڭ امالى تاۋسىلعان كەزدە اباي «قاراڭعىلىقتىڭ كٶگٸنەن جۇلدىزداي جارق ەتتٸ.
حەكٸم اباي وقۋ-بٸلٸم, ياكي اعارتۋشىلىق جولدى تاڭدادى: «تەڭٸرٸنٸڭ كٷنٸ جارقىراپ, ۇيقىدان كٶڭٸل اشار كٶز... سوندا اقىن بەلٸن بۋىنىپ, الدى-ارتىنا قارانار. دٷنيە كٸرٸن جۋىنىپ, كٶرٸنٸپ ويعا سٶز سالار».
ول «بەيكٷنە» كٷرەس – اعارتۋشىلىق جولىنا بەلٸن بەكەم بۋعان بولاتىن: «قىرانشا قاراپ قىرىمعا, مۇڭ مەن زاردى قولعا الىپ, كەكتەنٸپ نادان زۇلىمعا, شيىرشىق اتىپ, تولعانادى».
اباي ناداندىق پەن بوداندىققا قارسى «ساردار» سٶزٸمەن كٷرەس اشتى. قاراڭعىلىق «بۇلتىن» سەرپٸپ جٸبەرٸپ, جارىققا جول سٸلتەيدٸ. تۋعان حالقىنا «بەس دۇشپانىن» كٶرسەتٸپ, «بەس اسىل ٸستٸ» امانات ەتتٸ.
«ٶلمەيتۇعىن سٶزٸمەن» ٶشپەس ٶنەگە قالدىرعان اقىن – قازاعىنىڭ مەڭگٸ قۇرداسى. ول ادامزات پوەزيياسىنىڭ قازىناسىنا جاۋھار سٶز, شىرايلى ويىمەن ولجا سالدى. سٶيتٸپ, تۋعان حالقىن دٷنيە جٷزٸنە مەشھٷر ەتتٸ.
«ٶلەڭ – سٶزدٸڭ پاتشاسى, سٶز ساراسى, قيىننان قيىستىرار ەر داناسى... ٶلەڭگە ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى, سوندا دا سولاردىڭ بار تاڭداماسى. ٸشٸ التىن, سىرتى كٷمٸس سٶز جاقسىسىن / قازاقتىڭ كەلٸستٸرەر قاي بالاسى?..».
حەكٸم تابيعي دارىنىنا نىق سەنٸمدٸ: «ٶزٸم دە باسقا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەدٸم, قازاقتا قارا سٶزگە دەس بەرمەدٸم... قىزىل تٸلٸم بۋىنسىز, سٶزٸمدە جاز بار شىبىنسىز...» - دەپ, بٸلٸم جولىن نۇسقاپ, رەنٸشٸن دە جاسىرمايدى.
اباي تۋرالى سٶز اقىل-ويىمدى يٸن تٸرەسە كيمەلەيدٸ. ولار بەينە بٸر «بەيگەگە» ەلٸككەن, زاماننىڭ «بەتالىسىنان» ٷرٸككەن سەيگٷلٸكتەر سەكٸلدٸ. بٸر ۋاق, تٸپتٸ يەلٸك بەرمەي, جۇلقي تارتىپ, الا قاشاتىنداي الاڭداتادى.
ونىڭ قايسىسىنا «شالما» تاستاپ, ەن سالسام ەكەن... «ٶلدٸ دەۋگە سىيا ما, ويلاڭدارشى, ٶلمەيتۇعىن ارتىنا سٶز قالدىرعان?.. ارتتاعىعا سٶزٸڭ مەن ٸسٸڭ قالسا, ٶلسەڭ دە ٶلمەگەنمەن بولاسىڭ تەڭ».
ەسكٸ «سوقپاقتى» تەككە شيىرلاپ, بوسقا شاڭداتپاي, جاڭاعى «سەيگٷلٸكتەردٸڭ» قايسىسى مەرەگە ارتىق داڭعازاسىز جەتكٸزەدٸ? تۇلپار دەپ دەمە قىلعانىم, تۇعىر بولىپ شىقسا شە... «جابى» سٶزدٸڭ تاقىمى جازىلماس.
ولاي بولعاندا, تيەگٸن اعىتقان ەڭگٸمە پىشىراپ, تىڭداۋشىنىڭ كٶڭٸلٸن قالدىرۋى دا وپ-وڭاي. ٶزٸمدٸ قويشى, اباي سەۋلەسٸمەن باۋراعان وقىرمانعا وبال. ونىڭ التىن ۋاقىتىن ۇرلاۋعا باتىلىم بارمايدى.
سونىمەن نەدەن باستاسام ەكەن? اقىن مۇراسىمەن جاڭا تانىسقاندا جەڭٸلدەۋ: «جاڭالىعىڭدى» جەتكٸزگەنشە اسىعاسىڭ. ال, اباي «تەڭٸزٸنە» بٸرشاما «بويلاعاندا», بٸلمەيتٸنٸڭنٸڭ كٶپ ەكەنٸن سەزٸپ, ەرٸكسٸز داعداراسىڭ.
باستاپقىدا «اباي قازاققا ەمەس, قاراڭعىلىققا قاپالى», «الدىمەن جىرلاعانى – ادام باقىتى», «جالقىعا ەمەس, جالپىعا ارناپ جازدى» دەسەم, بۇلار اقىن «تەڭٸزٸ» لەبٸنٸڭ جان سارايىن اشقان العاشقى قۋانىشى ەكەن.
جالپى, بٸز حەكٸمنٸڭ ٶمٸرٸن, ونىڭ تۋىستىق جەنە اقىندىق اينالاسىنىڭ ەستەلٸكتەرٸ ارقىلى بٸلەمٸز. ال, شىندىعىندا ابايدىڭ ٶمٸر جولى, «نەنٸ سٷيٸپ, نەدەن كٷيگەنٸ», ونىڭ اسىل مۇراسىندا سايراپ جاتىر.
ەندەشە, ەدەپكٸ ەسەرلەرٸمە ەشكٸمنٸڭ «ٶكپەسٸ» بولا قويماس. حەكٸمگە ۇزاعىراق «سەرٸك» بولىپ, سىرلاسا العان ادام رۋحاني باييدى. بٸراق, ٶلەڭ تەڭٸزٸنٸڭ تٷبٸنە شٶككەن «شىن اسىلعا» جەتۋ زور ەڭبەك پەن اقىلدى تٸلەيدٸ.
اسىل مۇرادان تٸرلٸككە قاپتال جەتەرلٸكتەي «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەكتٸ» تاپقىڭ كەلەدٸ. اقىننىڭ جان دٷنيەسٸ ٶزٸنە شىنداپ باۋرايدى. جٷرەگٸ – اشىق, ويى – تەرەڭ, ماقساتىنا بەرٸك وعان جانىڭ ەزٸلەدٸ.
ناقۇرىس ناداندىق پەن نوقاي قارا كٷشتٸڭ ازابىن حەكٸممەن قوسا سەزٸنەسٸڭ... ابايمەن تىم قۇرىسا تٷسٸمدە تٸلدەسكٸم كەلەدٸ. بەلكٸم, كٶپ ويلاسام, ول ماقساتىما دا جەتەرمٸن. وسى ارمان ەندٸ ويىمنان شىقپايدى.
ۇيىقتار الدىندا حەكٸمنٸڭ مٷبەراك جٷزٸن ەلەستەتەمٸن. ۇلى اقىننىڭ ٶلەڭٸ مەن ٶمٸرٸ تۋرالى ويلانامىن. كٸمدٸ, ياكي نەنٸ كٶپ ويلاساڭ, سونىڭ تٷسٸڭە كٸرەتٸنٸ بار عوي. ويشا سٶيلەسٸپ, اقىل-كەڭەسٸن تىڭداۋعا دٸلگٸرمٸن.
اباي جاسىنان العىر ەدٸ: «ەرتە وياندىم, ويلاندىم, جەتە المادىم, ەتەكباستى كٶپ كٶردٸم ەلدەن بٸراق». سوعان وراي «ٶزٸنە وي كٸرگەلٸ ەرٸك تيمەگەن» اقىننىڭ حالقىنىڭ مٷشكٸل حالٸنەن جانى سىزدايدى.
بۇعان كٸنەلٸ ٶزگە ەمەس, ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ٶزٸ ەدٸ. ونىڭ مال سوڭىندا سالپاقتاپ, وقۋ-بٸلٸمنەن كەنجە قالۋىن ٶزگە جۇرت ٶز پايداسىنا جاراتتى. «بٸلەكتٸنٸڭ ەلجۋازعا» ەلٸمجەتتٸك جاساۋىنا تاڭدانۋعا بولار ما!?
ول ەرتە ەسەيٸپ, ناداندىق سورىن, «قۇلدىق» قاسٸرەتٸن ەرتە تٷيسٸنٸپ, قاباعىن مۇڭ باسادى: «قايعى شىعار ٸلٸمنەن, ىزا شىعار بٸلٸمنەن. قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ, زار شىعادى تٸلٸمنەن» دەپ اعىنان جارىلادى.
ەۋەزوۆ ايتپاقشى, ابايدى جاسى قىرىققا تايانعاندا جازا باستادى دەگەن اعاتتىق. مۇحتار ومارحانۇلىنا جٷگٸنسەك, اباي ەرتە باستان ٶلەڭ جازدى, بٸراق قۇنتتامادى دەگەن تۇجىرىمعا توقتايمىز.
قايراتكەر اقىن شىعارمالارىنىڭ بٸزگە تولىق جەتپەۋٸنٸڭ تاعى بٸر سەبەبٸ, ونىڭ ٶلەڭگە, ياعني ٶز ٶنەرٸنە قويار تالابى تىم جوعارى. وسى سەبەپتەرمەن جاۋھار مۇرا قولىمىزعاعا تولىق تيمەدٸ دەسەك, اقىلعا قونادى.
ابايدى دا, اقىننىڭ كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸ, تٸپتٸ ەرتەڭگٸ قانداستارىن, ياكي مىڭ سان زامانايدى دا جان-جاقتان قاۋمالاعان ساۋال كٶپ. ۇلى دالانىڭ سونشالىقتى بەيقام قالعانى قالاي? بوداندىققا تٷسۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە?
حەكٸم ۇيقىسىن ۇرلاعان سانسىز ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. بۇلاي سوزىلا بەرۋٸ دە مٷمكٸن ەمەس. ۇلى اقىننان كەيٸن دە ول قوردالى مەسەلەلەردٸڭ, ٶكٸنٸشكە قاراي, تالاي ۇرپاقتى قيناپ كەلە جاتقانى دا راس.
امال قايسى, قاراڭعىلىقتىڭ قالىڭ بۇلتى باسىپ تۇر ەدٸ: «كٶزٸنەن باسقا ويى جوق, ادامنىڭ نادان ەۋرەسٸنە» نە شارا?! وسىعان قوسىلعان بوداندىق «بۇعاۋى» بۇلقىنسا-اق بولدى, بۇرىنعىدان بەتەر قىلقىندىرادى.
ۇلت كەلەشەگٸنەن حەكٸم بەرٸبٸر ٷمٸتتٸ: «جٷرەكتٸڭ كٶزٸ اشىلسا, حاقتىقتىڭ تٷسەر سەۋلەسٸ, ٸشتەگٸ كٸردٸ قاشىرسا, ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسٸ». بٸراق, «جٷرەكتٸڭ كٶزٸن اشۋ» ٷشٸن قايتپەك كەرەك?
ول قانداستارىن «بۇلاقشا اعىپ عالامعا تارالاتىن» سەۋلەلٸ جىرلارىمەن وياتادى. سٷيٸنە ەرٸ كٷيٸنە وتىرىپ, ٶز سٶزٸن «ويعا ولاق, كٶڭٸلسٸز قۇلاققا» قۇيۋعا تىرىسىپ باعادى.
كٶزٸنٸڭ الدىنداعى قازاعىنا قاراتا ايتقانىمەن, اقىن بارشا ادام بالاسىنىڭ كٶكەيٸندەگٸ ارماندى تەربەتەدٸ: «ادامنىڭ بالاسىن باۋىر تۇتۋعا» شاقىرىپ, ادامزاتتىق بيٸككە كٶتەرٸلەدٸ.
ٶز باسىم ۇلى اقىن جايلى ويلانعاندا ابايدىڭ جاپ-جارىق, سەۋلەلٸ, بٸراق «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز», تاۋقىمەتتٸ ساپارىنىڭ سٷيٸندٸرگەن, كٷيٸندٸرگەن, سۋىندىرعان جەنە سەيٸلۋ كەزەڭدەرٸن سەزٸنەمٸن.
بۇل تٶرت كەزەڭ – جاي عانا ۋاقىت ٶلشەمٸ ەمەس, حەكٸمنٸڭ جارىققا سٷيٸنۋٸنٸڭ, قاراڭعىلىققا كٷيٸنۋٸنٸڭ جەنە «قاڭق ەتەر تٷكتٸ بايقاماس, جارتاس» قاۋىمنان سۋىنۋىنىڭ, ەركٸن ەلٸمەن بٸرگە سەيٸلۋٸنٸڭ تٶرت كەزەڭٸ.
دارالىق پەن دانالىقتىڭ ٶزارا ٶزەكتەس, تٷبٸرٸ تامىرلاس تٶرت كەزەڭٸ. ونىڭ بٸرەۋٸ ولقى سوقسا, مەنٸڭشە, اقىن سىرى دا سولعىن تارتپاق. اباي جىرلاعان مىڭنىڭ مۇڭىن, ياكي مىڭ بٸرٸنشٸنٸڭ مۇڭىن تٷسٸنۋٸڭ دە ەكٸتالاي.
بۇل تٶرت كەزەڭ, سونداي-اق دالا دانىشپانى قۇنانبايدىڭ ابايىنىڭ, قازاقتىڭ ابايىنىڭ ادامزاتتىڭ مەڭگٸ كٷنشۋاعىنا اينالعان جاسامپاز ساپارىنىڭ بٸرٸن-بٸرٸ جالعاعان مەڭگٸلٸك جولىنىڭ تٶرت كەزەڭٸ.
كەشەگٸ اتا-ەكە, بٷگٸنگٸ نەمەرە-شٶبەرەنٸڭ, ياكي زامانايلاردىڭ ۋىستان شىعارىپ العان ٷمٸتتەرٸنٸڭ ايناسى. بۇل, سونداي-اق تەۋەلسٸز قازاعىنىڭ ٶتكەنگە سالاۋات ايتىپ, ەرتەڭگە زور ٷمٸتپەن سەيٸلۋ كەزەڭٸ.
ال, ۇلىلىقتىڭ وسى اتالعان تٶرت كەزەڭٸنٸڭ ارا-جٸگٸن قالاي اجىراتامىز? قابىرعالى ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەگەن جانعا اقىن ٶسيەتٸ مەن اماناتى – اباي «سەۋلەسٸ» كٶمەكتەسەدٸ.
ول سەۋلە كٶزٸڭدٸ عانا ەمەس, كٶكٸرەگٸڭدٸ دە اشاتىن قۇدٸرەت! ايسىز تٷندەگٸ تەمٸرقازىق سەكٸلدٸ جولاۋشىنى اداستىرمايدى. ولاي بولسا, اقىن ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنىڭ بٸز تانىعان تٶرت كەزەڭٸ قانداي?
ابايدىڭ ٶمٸر مەن ٶنەر ساپارىنىڭ بٸرٸنشٸ – «سٷيٸنۋ» تاراۋى ۇلى اقىننىڭ مىنا بٸر جۇمباعىمەن بٸرگە شەشٸلەدٸ: «...جان قۇمارى دٷنيەدە نەمەنە ەكەن? سونى بٸلسەڭ - ەرنەنٸ بٸلگەندەرٸڭ».
«بٸلمەككە قۇمار» يبراھيم «ٷيرەنۋگە تويماعان» قاسيەتٸنٸڭ ارقاسىندا اقيقات ۇشقىنىن سەزٸنە الدى. العىر دا زەرەك پەرزەنتٸ ەبدٸراحمانعا ارناعان ٶلەڭٸندە دە ٶمٸرگە, عىلىمعا ٸڭكەرلٸكتٸ ارداق تۇتادى.
اباي وتباسىندا-اق «جاسىنان تٷسٸن بيلەپ, سىر بەرمەگەن» قۇنانبايداي قايراتكەر ەكەنٸڭ, دالا دانىشپانىنىڭ تۋراشىل, قايتپاس, ەدٸلەتتٸ مٸنەزٸنەن اقىل مەن قايراتتى ميراس ەتتٸ.
اقىن «باسىندا ەكە ايتپاسا, اقىل جارلىق, اعايىن تابىلماسا وي سالارلىق...», - دەي كەلە, بوسقا ٶتكەن جاستىق دەۋرەننٸڭ زار تارتقىزاتىنىن مويىنداتادى. سەۋلەسٸ بار تالاپكەر جاستىڭ سىنالار جەرٸ دە, مٸنە وسى.
ەجەسٸ زەرە مەن اناسى ۇلجاننان بالا يبراھيم مەيٸرٸم مەن جاناشىرلىقتى بويىنا سٸڭٸرەدٸ. جٷرەككە جٷگٸنەدٸ: «اقىل, قايرات, جٷرەكتٸ بٸردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك...».
شىنىندا دا «جٷرەكتە كٶپ قازىنا بار, بەرٸ جاقسى, تەڭٸزدٸڭ تٷبٸندەي-اق قاراپ باقشى. سول جٷرەكتەن جىلىلىق, دوستىق پەنەن / بۇلاقشا اعىپ عالامعا تاراماقشى».
ول سەۋلەلٸ شاڭىراقتا دٷنيەگە كەلدٸ. «مىڭمەن جالعىز الىسىپ», سول مىڭنىڭ مۇڭىن مىڭ بٸرٸنشٸ بولىپ جىرعا قوستى. ەرمەك ٷشٸن ەمەس, ەلٸنٸڭ باقىتى ٷشٸن كٷرەستٸ. بٸراق, «سٶز ۇعارلىق زامانداسى» (شەكەرٸم) از ەدٸ.
زامان, زامان... زاماناي... اباي سٶزٸ قازاقتى جاھانعا تانىستىرادى. ۇلى دالانى توقىراتقان قييامەت-قايىم تاعدىردى جارييا ەتەدٸ. قاراڭعىلىق قاسٸرەتٸ مەن بوداندىق كەساپاتىنا كٷيٸنەدٸ (ەكٸنشٸ تاراۋ).
ٷش جٷز جىلدىق وتارلىقتىڭ زاردابى, تٸپتٸ ەركٸندٸك العان سوڭ دا ەتەكتەن تارتىپ, الدىمىزدان كەس-كەستەيدٸ. اباي ۇلى دالانىڭ بٷگٸنگٸ مەن ەرتەڭگٸ ۇرپاقتارىمەن تاعى دا وي بٶلٸسەدٸ .
سولاردىڭ بٸرٸ – الدىڭعى, كەشەگٸ جەنە بٷگٸنگٸ مەن ەرتەڭگٸ زاماناي ۇلى اقىن مۇڭىن تٷسٸنسە كەرەك. ادام باقىتىن ارمانداعان كەمەڭگەر تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – اباي اماناتى ەشكٸمدٸ دە بەيتاراپ قالدىرمايدى.
ارمان... الدىڭا ماقسات قويىپ, ارمانداي بٸلۋ دە ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرماعان. قانشاما جان كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭنەن بەلٸن جازا المايدى. اينالاسىن قاراۋ تٷگٸلٸ, كٶزٸمەن جەر شۇقىپ, ەڭكەيگەن كٷيٸ ٶمٸردەن باز كەشەدٸ.
كەڭەس زامانىندا وي-سانا «قاماۋلى» بولدى. وتباسى, وشاق قاسىندا «ارقاندالعان» ادام بار مەن جوقتى سول كٷيٸ قابىلدادى. ٶزگەرٸس ويعا كٸرٸپ-شىقپادى. ارمانسىز جانعا باسقا سالعانعا كٶنۋدەن باسقا لاج جوق ەكەن.
ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن ادام تابيعاتى دا جارقىن بولا تٷسسە كەرەك. زاماناي ٶز ويىن ٸشٸنە بٷگەدٸ: كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارىن – «جاڭا ادامدى» تەربيەلەپ جاتقان قوعامدا ونداي ەركٸن وي-پٸكٸرگە ورىن جوق.
راس, ەر زاماننىڭ ٶز سىيى مەن سىنى, قيىندىعى مەن قۋانىشى بولادى. بٸر قاراعاندا, كەشەگٸمٸز بٷگٸننەن, ال بٷگٸنٸمٸز ٶتكەننەن ٶنەگەلٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنۋٸ دە مٷمكٸن. بٸراق, كٶبٸنەسە ولاي ەمەس.
زاماننىڭ مەيلٸنشە جارقىن بولۋى تاعدىرلىق سىن كەزەڭدەردە ۇتىمدى شەشٸم قابىلداي بٸلۋگە تەۋەلدٸ. ەل-جۇرتتىڭ رۋح كٶزٸن بايلاپ, اياق-قولىن تىرپ ەتكٸزبەي, قابىلداناتىن شەشٸمدەر بەرٸبٸر باياندى بولمايدى.
تاعى بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ونداي سولاقاي, سويقاندى ساياسات بٸر نەمەسە بٸرنەشە ۇرپاقتىڭ ٶمٸرٸن ۇرلاپ, ٷمٸتٸن ٷزەدٸ, تٸپتٸ ولاردىڭ ساناسىن شىرماپ, تۋرا جولدان اداستىرادى, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸم سۋالادى.
جوڭعار شاپقىنشىلىعى, اق پاتشانىڭ وتارلاۋى, 17-نٸڭ قاندى تٶڭكەرٸسٸ مەن تاپ كٷرەسٸ دەگەن سودىرلى ساياسات, قاساقانا اشارشىلىق, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس, 30-شى مەن 50-شٸ جىلداردىڭ قۋعىن-سٷرگٸنٸ...
بٸز ادامعا – «قاسقىر», قاتەرلٸ قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن ەكەنبٸز. ورىس رەجيسسەرلەرٸ: ۆ. ستۋدەنيكوۆ, م. گريگورەۆتٸڭ «كومەدييا ستروگوگو رەجيما» فيلمٸ (تٷسٸرگەن «كراۋن» بٸرلەسكەن كەسٸپورنى) ىزالى كٷلكٸگە بۋادى.
بۇل از دەسەڭٸز, «مۋدرومەر» كومەديياسىن قاراڭىز («بەلارۋسفيلم» تٷسٸرگەن, قويۋشى-رەجيسسەر ۆالەريي پونومارەۆ). سوندا كەڭەس زامانىنىڭ كەسەلٸنە كٶزٸڭٸز بۇرىنعىدان بەتەر اشىلادى.
بودان زاماندا ارمان دا قاراڭ ەكەن. باسقا تٷسكەن قيىندىق ٷشٸن قۇدايدى قارعاۋ قۇلاققا سٸڭٸستٸ جايعا اينالدى... «سوقىر, شۇناق», تاعىسىن تاعىلار. كەڭەستٸڭ «جاڭا ادامى» كومپارتييانىڭ سٶزٸنە يمانداي ۇيىدى.
ولار, تٸپتٸ «شاش ورنىنا باس الۋعا» دايار تۇردى. ەلٸ دە «...جاقسىلىق, جاماندىقتى جاراتقان – قۇداي, بٸراق قىلدىرعان قۇداي ەمەس, اۋرۋدى جاراتقان –قۇداي, اۋىرتقان قۇداي ەمەس» (اباي) ەكەنٸن تٷسٸنە قويمايمىز.
تٸرلٸك تاۋقىمەتٸ تاپتاپ تاستاعاندار ٷشٸن كٷن كٶرۋدٸڭ ٶزٸ مۇڭ. بودان ەلدە, جاڭا ايتقانداي, ارمان دەگەنٸڭ ەدٸرەم قالادى. ەربٸر ەلدٸڭ ادامگەرشٸل سىپاتىن, ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ارمانشىلدىعىمەن ٶلشەگەن ابزال.
قىسقاسى, وتارلىق كٸرٸپتارلىقتا, تٸپتٸ تۇتاس ۇلت ارمان تٷگٸلٸ, ونىڭ نە ەكەنٸن دە ويعا المايدى. ويدان – ادا, قويدان جۋاس, مۇڭلىق مىڭداردىڭ ارمان-مۇڭىن مىڭ بٸرٸنشٸلەر – بٸرتۋار تۇلعالار ارقالايدى.
ۇلى دالا مىڭ بٸرٸنشٸلەرگە – ۇلتتىڭ ۇلىلارىنا كەندە بولماعان. سولاردىڭ بٸرٸ – اباي قازاعىنا باعدار سٸلتەۋگە جانىن سالا جٷرٸپ, تاڭ الدىنداعى قارا تٷنەكتەن ەرٸكسٸز سۋىنادى (ٷشٸنشٸ تاراۋ).
ويلى ادامعا ٶمٸر سٷرۋ ازاپ ەكەن... اباي مۇراسىنا ٷڭٸلگەن ادام التىن ٸزدەۋشٸ سەكٸلدٸ. تەك بٸر ايىرماسى, التىن ٸزدەۋشٸ, ونىڭ مول جٷلگەسٸن تاپسا, تٶككەن تەرٸنٸڭ قارىمىن ەسەلەپ قايتارادى.
ال, اقىن-جازۋشى ٷشٸن وي تٷبٸنە «سٷڭگۋ» ٶز الدىنا, ودان تاپقان «اسىلدى» وقىرمانعا جارقىراتا جەتكٸزە بٸلۋٸ پارىز. ەڭ الدىمەن, جاڭاعى قازىنانىڭ «كٸلتٸن» قاشان ۇستاعانشا ازاپقا تٷسەسٸڭ.
سۇراق كٶپ... مىڭداردىڭ مۇڭىن ارقالاعان مىڭ بٸرٸنشٸ مۇڭ – اباي ەدٸ. مىڭ بٸر مۇڭ... مىڭنىڭ, ياكي حالىقتىڭ, سول مىڭنىڭ بٸرٸ – ابايدىڭ مۇڭى! تاڭ اتىپ, كٷن شىققاندا سەرپٸلٸپ, سەيٸلۋدٸڭ باسى (تٶرتٸنشٸ تاراۋ).
اباي قارا باسى ٷشٸن ەمەس, وتباسى ٷشٸن ەمەس, «قايران ەلٸ» ٷشٸن, «ٶمٸرگە باقىتتى بولۋ ٷشٸن كەلگەن» (ەبۋ ناسىر ەل-فارابي) ادام بالاسى ٷشٸن قامىعادى. ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە الاڭداپ, ەرٸكسٸز ەگٸلەدٸ.
ٶتكەن ٷش عاسىردا قاراڭعىلىق پەن بوداندىقتىڭ ەكٸ جاقتى قىسپاعىندا كٶرۋ مەن ەستۋدەن, ايتۋ مەن تانۋدان ماقۇرىم قالدىق. ەگەمەندٸككە جەتٸسٸمەن تۋعان ەل «شاڭىراعىنان» جارىق «قۇيىلعانداي» ەدٸ.
الايدا, «باتپانداپ كٸرگەن كەسەلدٸڭ مىسقالداپ شىعاتىنى» اششى شىندىق ەكەن. وسىنى كەيبٸر ەدٸل, تۋراشىل زامانداس ەسكەرمەيدٸ. ەسٸرەسە, ەكونوميكالىق جٷيە رەسەيمەن, ٶرمەكشٸنٸڭ تورىنداي, ماتاسىپ جاتىر.
ونى ٷزبەس بۇرىن, جاڭا قارىم-قاتىناستار جەلٸ تارتۋى تيٸس. بۇل ۇزاق ۋاقىتتى, سارابدال ساياساتتى تالاپ ەتەدٸ. كٷنبە-كٷن دٷرلٸككەن دٷنيەدە تەككە ارانداپ قالماي, حالقىمىزدىڭ امان-ەسەن ٶركەندەۋٸ بەرٸنەن دە قىمبات.
زاماناي... ونى دا كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرى ويلاندىرادى. قاشاندا مىقتىنىڭ ايتقانى ورىندالعان. قاي زاماندا دا ەلجۋاز كٷشتٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸندەي شاراسىز. بۇعان قالاي ٶكپەلەرسٸڭ!?
تٸرلٸكتٸڭ زاڭى قاتال. مىقتى بولسا, قازاقتىڭ دا ٶز تٶڭٸرەگٸن «ۋىسىندا» ۇستارىنا كٷمەن جوق. الايدا, كٷشتٸنٸڭ دە ەكٸ تٷرٸ بولادى ەكەن. بٸرٸنشٸسٸ, ٶزٸ «سوقىر, ساڭىراۋ, ساناسىز», ياكي ٶزگەنٸ دە «قاپاستا» ۇستايدى.
ال, جاڭاعىنىڭ ەكٸنشٸسٸ «كٶزٸ اشىق» بولعاندىقتان «ەلسٸزدٸڭ» دە ادام بالاسى ەكەنٸن ەستەن شىعارمايدى. ٶز بيلٸگٸن جٷرگٸزە وتىرىپ, زامانداسىنىڭ لايىقتى ٶمٸر سٷرۋٸن, ەدٸلەت پەن ادامدىقتى ارداق تۇتادى.
ولاي بولسا, عىلىمي-تەحنيكالىق, وزىق تەحنولوگييالىق تەۋەلسٸزدٸككە قاشان جەتەر ەكەنبٸز? ۇلى دالانى كەزٸندە ەركٸن جايلاعان حالىقتىڭ نامىسشىلدىعى ٸلٸم-عىلىمدى سەرپٸندٸ دامىتۋعا دا تٸرەك بولسا قانداي!
التى الاشتىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ مەن دارحان كٶڭٸلٸنەن تاپقان «ولجاسى» قايسى? دانالىعى مەن پاراساتىنىڭ قارىمتاسى بولا ما? زامان-اي... مىڭ, بٸر مۇڭ... بۇل – حالىقتىڭ مۇڭى, سول كٶپتٸڭ بٸرٸ – ابايدىڭ مۇڭى.
ول, سونداي-اق, كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ مەن ەرتەڭگٸ زامانايدىڭ ەل ەڭسەسٸ بيٸك بولسا ەكەن دەگەن تٸلەگٸ. ٶتكەننٸڭ مۇڭ-زارى ۇرپاققا مۇراعا قالماي, ويانعان قازاق بٸلٸم مەن عىلىمعا – جارىققا, كٷنگە اسىقسا دەگەن اقجارىلقاپ ارمان!
ەندەشە بۇل – سول مىڭنىڭ, ياكي كٶپتٸڭ مۇڭىنا مىڭ بٸرٸنشٸ بوپ زارىن قوسقان ابايدىڭ جانىنىڭ سىرى. مىڭ بٸرٸنشٸنٸڭ مۇڭى, ابايدىڭ جەنە تەۋەلسٸز زاماندا سەيٸلگەن (تٶرتٸنشٸ تاراۋ) زامانايدىڭ سىرى.
ۇلى اباي مىڭنىڭ مۇڭىن جادىنا تٷيٸپ, ونى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعاردى. ال, بٸز – اقىن-جازۋشىلار شە? «كٷننەن تۋعان» ماعجان اقىن «...ەدەبيەت – ەدەبيەت ٷشٸن!» - دەپ, ٶركەنيەت جولىن مەڭزەيدٸ.
سونداي-اق, التى الاشتىڭ اسپانىنا «كٷن بولىپ شىعىپ, مۇزداعان جٷرەكتٸ» جىلىتقان سۇلتانماحمۇت اقىننىڭ دا ارمانى سٸز بەن بٸزگە امانات. «كٷننٸڭ» – بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ الدىندا ناداندىق قاۋقارسىز.
ەندەشە, سول كٷنگە دە, باقىتقا دا جەتەرمٸز... مىڭنىڭ جەنە مىڭ بٸرٸنشٸنٸڭ مۇڭنان ارىلاتىن كٷنٸ تۋار. بودان زامان ازاپ ەدٸ. ەركٸن زاماننىڭ ەتەكتەن تارتقان كەدەرگٸلەرٸنەن دە قۇتىلاتىن زامانعا جەتەرمٸز.
«مۇنايدى باستى باۋىرعا, جاۋىردى جابا توقىدى. تونادى ەبدەن توزدىرىپ, جاسىرىپ, جوقتى كٶكٸدٸ. التىندى الدى توننالاپ, قورداسىن بەردٸ حالىققا. سورعانى جەردەن ازداي-اق, پىسقىرمادى سالىققا...» - دەيمٸن.
«قورلادى ەبدەن قازاقتى, مازاق قىپ كٷلدٸ جاھانعا, ماقامعا ەسكٸ سالامىن, كەرٸمٸن ەرٸ بالامىن. جالىققان حالىق جارىلدى, جارىلماي ەندٸ نە قالدى. شايناماي جۇتتى بەرٸن دە, جانىمدى ەندٸ جالماي ما?» - دەيمٸن.
اباي تاپقان, زاماناي ۇيىعان بٶتەن جۇرتقا بوداندىقتان قۇتىلۋدىڭ ەندٸگٸ قالعان جولى – بٸلٸم مەن عىلىم جولى ەكەنٸ كەمٸل. بارشا ادام بالاسى سول وقۋ مەن توقۋدىڭ ارقاسىندا عانا تولىققاندى ازاتتىققا جەتەدٸ.
مۇنسىز جەكە ادامنىڭ دا, ەلدٸڭ دە ەڭسەسٸن تٸكتەپ, باسقالارمەن تەرەزەسٸ تەڭ بولۋى ەكٸتالاي. كەشە دە, بٷگٸن دە, ەرتەڭ دە سولاي. قۇلدىقتان قۇتىلۋدىڭ, كٷنگە جەتۋدٸڭ جالعىز جولى – بٸلٸم مەن عىلىم جولى.
قاي ۇلتتى بولسىن قۇرتىپ جٸبەرۋ ٷشٸن سوعىس اشۋ ەمەس, ونى بٸلٸمنەن اجىراتۋ كەرەك كٶرٸنەدٸ. سوعىسىپ بەرەكە تاپپايسىڭ. بٸلٸمٸ ارتىق, قارۋى جويقىن جاۋ جويىپ جٸبەرمەسە دە, تاس-تالقان ەتٸپ, قيراتىپ تاستايدى.
ٸس جٷزٸندەگٸ تەڭدٸك پەن تەۋەلسٸزدٸككە بٸلٸم مەن عىلىم عانا جول اشادى. ولاي بولسا, ٶركەنيەت ساپارىندا كەنجە قالۋىمىزدىڭ سەبەبٸن, تاعى دا قايتالايمىز, ٶزگەدەن ەمەس, ٶزٸمٸزدەن ٸزدەگەنٸمٸز ابزال.
ٶسكەلەڭ ۇرپاق بويىندا ۇلتتىق ماقتانىش پەن ۇلتتىق نامىس سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋ پارىز. ۇلتتىق نامىس بٸلٸم مەن عىلىمعا جەتەلەپ, ۇلتتىق ماقتانىش ٶركەنيەت كٶشٸنٸڭ الدىنا شىعارۋىنان ٷمٸتتٸمٸز.
اباي سٶزٸنٸڭ سەۋلەسٸ ەرقاشان كٶكەيكەستٸ ەرٸ جاسامپاز بولىپ قالا بەرمەك. كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ عانا ەمەس, ەرتەڭگٸ زاماناي دا حەكٸمنٸڭ ۇلاعاتىنا جٷگٸنەدٸ. اسىل مۇرا بٸزگە ادام دەگەن اتقا لايىق بولۋ ٷشٸن دە قىمبات!
اۆتور
