QR Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń akademigi, geografiia ǵylymdarynyń doktory, professor, Abai atyndaǵy QazUPÝ-dyń Geografiia jáne ekologiia ǵylymi-ádistemelik ortalyǵynyń meńgerýshisi Áliia Sársenqyzy Beisenovanyń «Qazaq eli – máńgilik el» atty qundy kitaby kópten kókeiimde júrgen oilarymdy jurtshylyqqa jariia etýime sebepker boldy.
Ulttyq qundylyqtar – tárbieniń túp qazyǵy. Ár halyqtyń ózine tán, qoǵamnyń damýyna bailanysty erekshelikteri bar. Oǵan Otanyn súiý, elin qorǵaý ár perzenttiń buljymas mindeti ekeni de enedi. Azamattyqqa, batyrlyqqa, sheshendikke tárbieleý – ulttyq ideologiianyń mindeti.
Osy oilardy damyta kele, avtor «Ulttyq ideologiia degenimiz – halyqtyń, búkil eldiń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin, sanasyn ǵasyrlar boiy damytyp, jetildirý arqyly urpaqtan-urpaqqa beriletin Erejesi, ol sol halyqtyń tilin, dinin, memleketin qalyptastyrýǵa qyzmet etedi», – dep jazady.
Jer tarihy – el tarihy. Sondyqtan kitaptyń jer tarihynyń damý zańdylyǵyn Táýelsiz el ekonomikasynyń turaqty damýymen bailanystyra qarastyrýy, Elbasynyń ekonomikamyzdy kóterýdegi tyń reformalaryn, strategiialyq eńbekterin taldaýy, jetistikterimizdi oryndy paiymdaýy – osynyń aiǵaǵy. Ǵalym alǵa qoiǵan maqsaty jaily: «…memleket bolýyn júzege asyrǵan azǵantai ýaqyt ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń ekonomikalyq damýyna taldaý jasaý», – ekenin aita kelip, ǵylymi-tehnikalyq innovatsiialardy jetildirý arqasynda agrarly elden indýstrialdy ekonomikasy damyǵan elge ainalýymyzdaǵy Memleket basshysynyń róline arnaiy toqtalady. «Elbasynyń kemeńgerligi sonda – básekelestik pen naryqtyq ekonomikanyń damýynyń kiltin taba bildi» (6-bet), – dep oi túiedi.
Ǵalym Qazaqstannyń tabiǵaty, geografiialyq orny, jer bederi, klimaty, ózen-kól, qalalary, uly tulǵalary, t.b. jaily ǵylymi taldaý jasai otyryp, qazaq eliniń geografiialyq túsinikteri men ataýlaryn da nazardan tys qaldyrmaidy.
Sondai-aq, týǵan jerdi aialaý, ań-qusyna qurmet kórsetý, joiylyp ketýine jol bermeý siiaqty kieli joralǵylary baryn eske salady. Oǵan ǵylymi dáleli retinde «qoryq» sózimen bailanysty 80-nen astam geografiialyq ataýlar baryn alǵa tartady. «Bul aitylǵandar qazaq halqynyń tabiǵatty qorǵaý dástúriniń tabiǵatty taný, onyń qorlaryn sharýashylyq maqsatta paidalaný barysynda qalyptasqandyǵyn dáleldei túsedi», deidi. (136-bet), sóitip, «tabiǵatty paidalanýdyń ulttyq erekshelikteri mádeniettiń ózindik sipatyn» anyqtaitynyna kóńil aýdarady (137-bet).
Qazaqstannyń álemdik deńgeidegi ziiatkerlik qoǵam qalyptastyrý baǵytyndaǵy qaryshty qadamy, ultyq qundylyqty baiandy etý, tól tarihymyzdy jańǵyrtý, ekonomikamyzdy óristetýde jastarymyzǵa jan-jaqty bilim qajet. Ol úshin Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan «Máńgilik El» ideiasyn jedel júzege asyrýǵa bárimiz de atsalysýǵa múddelimiz. Bul kitap sol jastarǵa, stýdentterge eldiń, táýelsizdiktiń tarihyn bilý úshin baǵyt silteidi.
«Jerdiń aýdany jaǵynan Qazaqstan dúnie júzindegi eń iri memleketterdiń qataryna jatady. Qazaqstan Resei, Kanada, AQSh, Qytai, Braziliia, Avstraliia, Úndistan jáne Argentinadan keiin 9-oryn alady» (14-bet). Bul qundylyq baǵalanýǵa, qorǵalýǵa tiis, ony keler urpaqqa qaz-qalpynda jetkizý paryz. Muny jastar bilýge, maqtanýǵa, oǵan adal qyzmet etýge mindetti. Ǵalymnyń oi túiini de osy.
Qazaqstan Táýelsiz memleketter dostastyǵy arasynan birinshi bolyp 2010 jyly dúnieniń eń damyǵan memleketteriniń basyn qosqan Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uiymyna tabysty tóraǵalyq etti. Qazaqstannyń Shanhai yntymaqtastyǵy uiymyna músheligi onyń Jer sharynyń shyǵysyndaǵy bastamalaryna jarqyn jol ashty.
Osynyń bári barsha qazaqstandyqtardyń eń qasietti qundylyǵy – Táýelsizdigimizdiń arqasy. Qazaqstan shirek ǵasyr ishinde memleket negizin qalaýshy QR Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń kósemdiginiń, danalyqpen basqarýynyń arqasynda saiasi, ekonomikalyq jáne áleýmettik reformalardy sátti júzege asyryp, álemdik básekege qabiletti ózindik qazaqstandyq damý jolyn tańdaǵan memleketke ainaldy. Memlekettiń barlyq ómiriniń negizi – Táýelsizdik desek, onyń nyǵaiýy álem moiyndaǵan tegeýrindi tulǵa Elbasynyń eren eńbegi ekeni daýsyz.
N.Á.Nazarbaevtyń: «Táýelsizdik – barlyq qazaqstandyqtar úshin asa qasietti qundylyq» degeni esterińizde bolar. Mine, sol qanatty sóz qazaq halqynyń ǵasyrlar boiǵy armanynyń, ata-baba múddesi men amanatynyń, úmitiniń júzege asqan kórinisin sipattaidy.
Biyl barsha qazaqtyń eń qasietti qundylyqqa qol jetkizgenine týra 25 jyl tolady. Shirek bolsa da ǵasyrlyq uǵymmen mejelenetin úlken beles.
El basynan ótken umytylmas tarihi oqiǵalar, týǵan elin qorǵaýdaǵy azattyq úshin soǵystar, halyqtyń ult-azattyq kóterilisteri, halyq basyna túsken aýyrtpalyqty qaiyspai kótere bilgen qaisarlyq, qalyń jurtshylyqtyń jasymaityn asqaq jigerli rýhy, qiyndyqtan qaitpaityn tabandylyǵy – keiingi urpaqqa óshpes ónege, ólmes mura, ulttyq qundylyq retinde máńgige saqtalýǵa tiis ekendigin Á.Beisenova óz kitabynda jan-jaqty baiandaidy.
Táýelsizdik – bul azap pen tózimniń, halyqtyń san ǵasyrlar boiy erkindikti ańsaǵan shydamynyń óteýi. Elbasymyz ótken dáýirdegi qaharmandyq oqiǵalardy: «Uly dalada birinen soń biri tolas tappai bolyp ótken kóterilister estafetasy – bizdiń búgingi táýelsizdigimizdiń bastaý kózderi» dep oryndy baǵalaǵandyǵyn eńbek iesi erekshe atap ótedi. Ótken tarihymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de «Máńgilik El» degen qurmetti uǵymǵa siiatyny da sodan bolsa kerek.
Táýelsizdigimizdi jariialaǵannan bergi mezgil ishinde kóptegen eleýli tabystarǵa qol jetkizdik. Bul – Prezidentimizdiń júrgizip otyrǵan parasatty saiasatynyń nátijesi. Elimizdiń tynyshtyǵy men qaýipsizdiginiń, kóp ultty Qazaqstan halqynyń jarastyǵy men yntymaqtastyǵynyń arqasynda bolyp otyr. Qazaqstan halyqtarynyń óz bolashaqtaryna degen berik senimi, qazirgi zamandaǵy órkenietti qaýymdastyq ortasynda irgeli elge ainalýy – strategiialyq negizgi baǵyttardy quraidy. Qoǵamdyq ómir sabaqtary men Otanymyzdyń múddesi qazirgi tańda patriottyq dástúrge sai keletin jańa talaptardy qoiyp otyr.
Ata-babalarymyzdyń aldynda táýelsizdik úshin kúresý maqsaty turǵan bolsa, bizdiń aldymyzda ony nyǵaita túsý mindeti tur. Bizdiń endigi basty mindetimiz – táýelsizdik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn muqiiat saqtai otyryp, XXI ǵasyrda turaqty damýdy jalǵastyrý.
Akademik Á.Beisenovanyń «Qazaq eli – máńgilik el» atty kitabyn oqyp shyqqanda kóńil tórine kóshirgen paiymdarymyzdyń birqatary osy.
Sársenǵali ÁBDIMANAPOV,
pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qazaq ekonomika, qarjy jáne halyqaralyq saýda
ýniversitetiniń rektory
.jpeg)