قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ گەوگرافييا جەنە ەكولوگييا عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ەلييا سەرسەنقىزى بەيسەنوۆانىڭ «قازاق ەلٸ – مەڭگٸلٸك ەل» اتتى قۇندى كٸتابى كٶپتەن كٶكەيٸمدە جٷرگەن ويلارىمدى جۇرتشىلىققا جارييا ەتۋٸمە سەبەپكەر بولدى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتار – تەربيەنٸڭ تٷپ قازىعى. ەر حالىقتىڭ ٶزٸنە تەن, قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. وعان وتانىن سٷيۋ, ەلٸن قورعاۋ ەر پەرزەنتتٸڭ بۇلجىماس مٸندەتٸ ەكەنٸ دە ەنەدٸ. ازاماتتىققا, باتىرلىققا, شەشەندٸككە تەربيەلەۋ – ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ مٸندەتٸ.
وسى ويلاردى دامىتا كەلە, اۆتور «ۇلتتىق يدەولوگييا دەگەنٸمٸز – حالىقتىڭ, بٷكٸل ەلدٸڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرٸن, ساناسىن عاسىرلار بويى دامىتىپ, جەتٸلدٸرۋ ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرٸلەتٸن ەرەجەسٸ, ول سول حالىقتىڭ تٸلٸن, دٸنٸن, مەملەكەتٸن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدٸ», – دەپ جازادى.
جەر تاريحى – ەل تاريحى. سوندىقتان كٸتاپتىڭ جەر تاريحىنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن تەۋەلسٸز ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋى, ەلباسىنىڭ ەكونوميكامىزدى كٶتەرۋدەگٸ تىڭ رەفورمالارىن, ستراتەگييالىق ەڭبەكتەرٸن تالداۋى, جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ ورىندى پايىمداۋى – وسىنىڭ ايعاعى. عالىم العا قويعان ماقساتى جايلى: «…مەملەكەت بولۋىن جٷزەگە اسىرعان ازعانتاي ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تالداۋ جاساۋ», – ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسييالاردى جەتٸلدٸرۋ ارقاسىندا اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەكونوميكاسى دامىعان ەلگە اينالۋىمىزداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رٶلٸنە ارنايى توقتالادى. «ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلٸگٸ سوندا – بەسەكەلەستٸك پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ كٸلتٸن تابا بٸلدٸ» (6-بەت), – دەپ وي تٷيەدٸ.
عالىم قازاقستاننىڭ تابيعاتى, گەوگرافييالىق ورنى, جەر بەدەرٸ, كليماتى, ٶزەن-كٶل, قالالارى, ۇلى تۇلعالارى, ت.ب. جايلى عىلىمي تالداۋ جاساي وتىرىپ, قازاق ەلٸنٸڭ گەوگرافييالىق تٷسٸنٸكتەرٸ مەن اتاۋلارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى.
سونداي-اق, تۋعان جەردٸ ايالاۋ, اڭ-قۇسىنا قۇرمەت كٶرسەتۋ, جويىلىپ كەتۋٸنە جول بەرمەۋ سيياقتى كيەلٸ جورالعىلارى بارىن ەسكە سالادى. وعان عىلىمي دەلەلٸ رەتٸندە «قورىق» سٶزٸمەن بايلانىستى 80-نەن استام گەوگرافييالىق اتاۋلار بارىن العا تارتادى. «بۇل ايتىلعاندار قازاق حالقىنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ دەستٷرٸنٸڭ تابيعاتتى تانۋ, ونىڭ قورلارىن شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا قالىپتاسقاندىعىن دەلەلدەي تٷسەدٸ», دەيدٸ. (136-بەت), سٶيتٸپ, «تابيعاتتى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ مەدەنيەتتٸڭ ٶزٸندٸك سيپاتىن» انىقتايتىنىنا كٶڭٸل اۋدارادى (137-بەت).
قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ زيياتكەرلٸك قوعام قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى قارىشتى قادامى, ۇلتىق قۇندىلىقتى باياندى ەتۋ, تٶل تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋ, ەكونوميكامىزدى ٶرٸستەتۋدە جاستارىمىزعا جان-جاقتى بٸلٸم قاجەت. ول ٷشٸن ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىن جەدەل جٷزەگە اسىرۋعا بەرٸمٸز دە اتسالىسۋعا مٷددەلٸمٸز. بۇل كٸتاپ سول جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە ەلدٸڭ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تاريحىن بٸلۋ ٷشٸن باعىت سٸلتەيدٸ.
«جەردٸڭ اۋدانى جاعىنان قازاقستان دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا جاتادى. قازاقستان رەسەي, كانادا, اقش, قىتاي, برازيلييا, اۆسترالييا, ٷندٸستان جەنە ارگەنتينادان كەيٸن 9-ورىن الادى» (14-بەت). بۇل قۇندىلىق باعالانۋعا, قورعالۋعا تيٸس, ونى كەلەر ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكٸزۋ پارىز. مۇنى جاستار بٸلۋگە, ماقتانۋعا, وعان ادال قىزمەت ەتۋگە مٸندەتتٸ. عالىمنىڭ وي تٷيٸنٸ دە وسى.
قازاقستان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اراسىنان بٸرٸنشٸ بولىپ 2010 جىلى دٷنيەنٸڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى تٶراعالىق ەتتٸ. قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مٷشەلٸگٸ ونىڭ جەر شارىنىڭ شىعىسىنداعى باستامالارىنا جارقىن جول اشتى.
وسىنىڭ بەرٸ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ قاسيەتتٸ قۇندىلىعى – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسى. قازاقستان شيرەك عاسىر ٸشٸندە مەملەكەت نەگٸزٸن قالاۋشى قر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶسەمدٸگٸنٸڭ, دانالىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردى سەتتٸ جٷزەگە اسىرىپ, ەلەمدٸك بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ٶزٸندٸك قازاقستاندىق دامۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتٸڭ بارلىق ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸ – تەۋەلسٸزدٸك دەسەك, ونىڭ نىعايۋى ەلەم مويىنداعان تەگەۋرٸندٸ تۇلعا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸ ەكەنٸ داۋسىز.
ن.ە.نازارباەۆتىڭ: «تەۋەلسٸزدٸك – بارلىق قازاقستاندىقتار ٷشٸن اسا قاسيەتتٸ قۇندىلىق» دەگەنٸ ەستەرٸڭٸزدە بولار. مٸنە, سول قاناتتى سٶز قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنىڭ, اتا-بابا مٷددەسٸ مەن اماناتىنىڭ, ٷمٸتٸنٸڭ جٷزەگە اسقان كٶرٸنٸسٸن سيپاتتايدى.
بيىل بارشا قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتٸ قۇندىلىققا قول جەتكٸزگەنٸنە تۋرا 25 جىل تولادى. شيرەك بولسا دا عاسىرلىق ۇعىممەن مەجەلەنەتٸن ٷلكەن بەلەس.
ەل باسىنان ٶتكەن ۇمىتىلماس تاريحي وقيعالار, تۋعان ەلٸن قورعاۋداعى ازاتتىق ٷشٸن سوعىستار, حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەرٸ, حالىق باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتى قايىسپاي كٶتەرە بٸلگەن قايسارلىق, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ جاسىمايتىن اسقاق جٸگەرلٸ رۋحى, قيىندىقتان قايتپايتىن تاباندىلىعى – كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٶشپەس ٶنەگە, ٶلمەس مۇرا, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتٸندە مەڭگٸگە ساقتالۋعا تيٸس ەكەندٸگٸن ە.بەيسەنوۆا ٶز كٸتابىندا جان-جاقتى باياندايدى.
تەۋەلسٸزدٸك – بۇل ازاپ پەن تٶزٸمنٸڭ, حالىقتىڭ سان عاسىرلار بويى ەركٸندٸكتٸ اڭساعان شىدامىنىڭ ٶتەۋٸ. ەلباسىمىز ٶتكەن دەۋٸردەگٸ قاھارماندىق وقيعالاردى: «ۇلى دالادا بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تولاس تاپپاي بولىپ ٶتكەن كٶتەرٸلٸستەر ەستافەتاسى – بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باستاۋ كٶزدەرٸ» دەپ ورىندى باعالاعاندىعىن ەڭبەك يەسٸ ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ. ٶتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بٷگٸنگٸ باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گٷلدەنگەن كەلەشەككە سەنٸم دە «مەڭگٸلٸك ەل» دەگەن قۇرمەتتٸ ۇعىمعا سيياتىنى دا سودان بولسا كەرەك.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعاننان بەرگٸ مەزگٸل ٸشٸندە كٶپتەگەن ەلەۋلٸ تابىستارعا قول جەتكٸزدٸك. بۇل – پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان پاراساتتى ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ. ەلٸمٸزدٸڭ تىنىشتىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ, كٶپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ جاراستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. قازاقستان حالىقتارىنىڭ ٶز بولاشاقتارىنا دەگەن بەرٸك سەنٸمٸ, قازٸرگٸ زامانداعى ٶركەنيەتتٸ قاۋىمداستىق ورتاسىندا ٸرگەلٸ ەلگە اينالۋى – ستراتەگييالىق نەگٸزگٸ باعىتتاردى قۇرايدى. قوعامدىق ٶمٸر ساباقتارى مەن وتانىمىزدىڭ مٷددەسٸ قازٸرگٸ تاڭدا پاتريوتتىق دەستٷرگە ساي كەلەتٸن جاڭا تالاپتاردى قويىپ وتىر.
اتا-بابالارىمىزدىڭ الدىندا تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسۋ ماقساتى تۇرعان بولسا, بٸزدٸڭ الدىمىزدا ونى نىعايتا تٷسۋ مٸندەتٸ تۇر. بٸزدٸڭ ەندٸگٸ باستى مٸندەتٸمٸز – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قول جەتكٸزگەننٸڭ بارلىعىن مۇقييات ساقتاي وتىرىپ, XXI عاسىردا تۇراقتى دامۋدى جالعاستىرۋ.
اكادەميك ە.بەيسەنوۆانىڭ «قازاق ەلٸ – مەڭگٸلٸك ەل» اتتى كٸتابىن وقىپ شىققاندا كٶڭٸل تٶرٸنە كٶشٸرگەن پايىمدارىمىزدىڭ بٸرقاتارى وسى.
سەرسەنعالي ەبدٸماناپوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاق ەكونوميكا, قارجى جەنە حالىقارالىق ساۋدا
ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى
.jpeg)