Qazaq – ejelgi zamannan beri júirik at minip, tazy júgirtip, ózderinshe seiil-serýen qurǵan halyq. Sondai-aq, ultymyzdyń qanynda qus salý óneri de qalyptasyp, ǵasyrlar boiy erekshe sipatqa ie bolǵan. Bul – bir jaǵynan ult turmysynyń túzelip, ál-aýqatynyń artýyna da sebepshi bolǵan asyl tekti óner.
Erte kezde qiiada baptanǵan qyran qus qasqyr, túlki, sileýsin, ilbis siiaqty jyrtqysh ańdardy aiaǵynyń astyna búrip, taý-tasty qiialap aýlaǵan. Árine, túz taǵysynyń terisi asa baǵaly. Odan on barmaǵy qynaly ismer qazaq áielderi bórik, ishik, tymaq sekildi qundy kiimder tigip, ony turmystyq igilikke jumsaǵan. Kóptegen ádebi shyǵarmalarda sýretteletin qundyz bórik, túlki tymaq deitin teńeýler de osy bir qaimaǵy buzylmaǵan dástúrdiń jemisi. Ol zamanda mundai baǵaly ań terisinen tigilgen kiimderdi elge qadirli azamattar ǵana kigen desedi. Aýqatty otbasylar qyzyn uzatqanda da jasaýyna osy bir baǵaly zattardy qosqan degen áńgimeler bar.
Álqissa, ótken kúnge, sonaý zamanǵa az-kem sheginis jasadyq. Keshe osy bir qundylyǵymyz ornynda edi, búgin qandai deitin másele tóńireginde de oilasýdy maqul kórdik.
Búginde qus salý óneri kenjelep barady. Arnaiy natýralist-qusbegiler bolmasa, qazir bul dástúrdi eshkim de qoldap-qýattamaityn sekildi. Qus salý ónerin arnaiy túsirilgen filmderden ǵana tamashalaityn bolǵanbyz qazir. Qyran qustyń tegi men túbirin kitaptardan ǵana oqityn boldyq. Qazaq rýhaniiatynda da daǵdarys sekildi, osy bir bekzat ónerdi nasihattap, búkil qasietin halyqqa tanytatyn shyǵarmalar jazylmai keledi. Abaidyń «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa…» dep bastalatyn bir ǵana súiekti shyǵarmasy ǵasyr boiyna ulttyń ulylyǵyn, dástúri men saltyn nasihattap keldi.
Mysaly, 1269 jyly Italiiadan shyǵyp, qazaq dalasyn kóktei ótip, Qaraqorymdaǵy Qubylai hannyń ordasyna barǵan venetsiialyq ataqty saiahatshy Marko Polo óziniń «Álemdegi qily oqiǵalar» degen kitabynda «dalalyqtardyń ár úiinde bir-birden búrkit bar. Olar onymen ań aýlaidy, saiatshylyq jasaidy, boi sergitedi», dep jazady. Saiahatshynyń jazbasyn negizge alsaq, bizdiń ata-babalarymyzdyń osydan segiz ǵasyr buryn-aq qyran baptap, qus salǵanyn ańǵaramyz. Sondai-aq, tarihta Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy hannyń úsh myńǵa jýyq qyrandy baptap ustaǵany týraly derek bar. Abylai han da bes júz búrkit pen úsh júzge jýyq suńqar men qarshyǵany baptady delinedi. Halqymyzdyń Shoqan Ýálihanov, Úkili Ybyrai, Aqan seri, Jaiaý Musa sekildi birtýar perzentteri de qus salý ónerinen quralaqan bolmaǵan. Árine, árbir ańyz ben derektiń astarynda aqiqattyń bolatyny belgili.
Tipti danyshpan Abaidyń qus salyp, osynaý bekzat ónerdi baǵalap ótkeni eshbir kúmán týdyrmasa kerek. Ejelgi qus salý óneri búgingi qazaqtardyń arasynda jyrǵa bergisiz áńgime bolyp aitylady. Qazir sol bir kieli ónerge, tekti qusqa degen halyqtyń kózqarasy qandai?..
Árine, bul ónerdi múldem ult bolmysynan alastaldy deýge bolmaidy. Biraq, kenjelep qalǵany ras. Degenmen, biraz jyldan beri Almaty oblysynda «Sonar», Aqmola oblysynda «Qansonar», Qaraǵandy oblysynda «Salbýryn» sekildi saiatshylyq ónerdi nasihattaityn saiystar ótkizilip keledi. Keiinnen bul igi shara Jambyl oblysy Jambyl aýdanynyń Aisha bibi aýylynda óz jalǵasyn tapqan bolatyn.
Degenmen, qyran baptaityn arnaiy mamandar bolmasa, kóp jaǵdaida qarapaiym halyq bul máselege qyzyǵýshylyq tanyta bermeidi. Beren myltyq, qumai tazy, júirik at, sulý jar sekildi jeti qazyna qundylyǵynyń sanatyndaǵy qyran búrkit te ultymyzdyń qasietin aiǵaqtaityn erekshelikterdiń biri edi. Al, mundai erekshelik ómir boiy ulttyń bolmysy men janynda jasaýy tiis.
Kórnekti ǵalym Álkei Marǵulan qusbegilik ónerdi ulttyń biigi retinde baǵalaǵan eken. Tipti qyran qusty «tarihi eskertkish» dep te aitqan. Sol bir ulttyq ónerimiz búginde shoýǵa ainalyp bara jatqandai ma qalai?
Hamit ESAMAN
"Egemen Qazaqstan" gazeti
