قازاق – ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ جٷيرٸك ات مٸنٸپ, تازى جٷگٸرتٸپ, ٶزدەرٸنشە سەيٸل-سەرۋەن قۇرعان حالىق. سونداي-اق, ۇلتىمىزدىڭ قانىندا قۇس سالۋ ٶنەرٸ دە قالىپتاسىپ, عاسىرلار بويى ەرەكشە سيپاتقا يە بولعان. بۇل – بٸر جاعىنان ۇلت تۇرمىسىنىڭ تٷزەلٸپ, ەل-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا دا سەبەپشٸ بولعان اسىل تەكتٸ ٶنەر.
ەرتە كەزدە قييادا باپتانعان قىران قۇس قاسقىر, تٷلكٸ, سٸلەۋسٸن, ٸلبٸس سيياقتى جىرتقىش اڭداردى اياعىنىڭ استىنا بٷرٸپ, تاۋ-تاستى قييالاپ اۋلاعان. ەرينە, تٷز تاعىسىنىڭ تەرٸسٸ اسا باعالى. ودان ون بارماعى قىنالى ٸسمەر قازاق ەيەلدەرٸ بٶرٸك, ٸشٸك, تىماق سەكٸلدٸ قۇندى كيٸمدەر تٸگٸپ, ونى تۇرمىستىق يگٸلٸككە جۇمساعان. كٶپتەگەن ەدەبي شىعارمالاردا سۋرەتتەلەتٸن قۇندىز بٶرٸك, تٷلكٸ تىماق دەيتٸن تەڭەۋلەر دە وسى بٸر قايماعى بۇزىلماعان دەستٷردٸڭ جەمٸسٸ. ول زاماندا مۇنداي باعالى اڭ تەرٸسٸنەن تٸگٸلگەن كيٸمدەردٸ ەلگە قادٸرلٸ ازاماتتار عانا كيگەن دەسەدٸ. اۋقاتتى وتباسىلار قىزىن ۇزاتقاندا دا جاساۋىنا وسى بٸر باعالى زاتتاردى قوسقان دەگەن ەڭگٸمەلەر بار.
ەلقيسسا, ٶتكەن كٷنگە, سوناۋ زامانعا از-كەم شەگٸنٸس جاسادىق. كەشە وسى بٸر قۇندىلىعىمىز ورنىندا ەدٸ, بٷگٸن قانداي دەيتٸن مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە دە ويلاسۋدى ماقۇل كٶردٸك.
بٷگٸندە قۇس سالۋ ٶنەرٸ كەنجەلەپ بارادى. ارنايى ناتۋراليست-قۇسبەگٸلەر بولماسا, قازٸر بۇل دەستٷردٸ ەشكٸم دە قولداپ-قۋاتتامايتىن سەكٸلدٸ. قۇس سالۋ ٶنەرٸن ارنايى تٷسٸرٸلگەن فيلمدەردەن عانا تاماشالايتىن بولعانبىز قازٸر. قىران قۇستىڭ تەگٸ مەن تٷبٸرٸن كٸتاپتاردان عانا وقيتىن بولدىق. قازاق رۋحانيياتىندا دا داعدارىس سەكٸلدٸ, وسى بٸر بەكزات ٶنەردٸ ناسيحاتتاپ, بٷكٸل قاسيەتٸن حالىققا تانىتاتىن شىعارمالار جازىلماي كەلەدٸ. ابايدىڭ «قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا…» دەپ باستالاتىن بٸر عانا سٷيەكتٸ شىعارماسى عاسىر بويىنا ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن, دەستٷرٸ مەن سالتىن ناسيحاتتاپ كەلدٸ.
مىسالى, 1269 جىلى يتالييادان شىعىپ, قازاق دالاسىن كٶكتەي ٶتٸپ, قاراقورىمداعى قۇبىلاي حاننىڭ ورداسىنا بارعان ۆەنەتسييالىق اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولو ٶزٸنٸڭ «ەلەمدەگٸ قيلى وقيعالار» دەگەن كٸتابىندا «دالالىقتاردىڭ ەر ٷيٸندە بٸر-بٸردەن بٷركٸت بار. ولار ونىمەن اڭ اۋلايدى, ساياتشىلىق جاسايدى, بوي سەرگٸتەدٸ», دەپ جازادى. ساياحاتشىنىڭ جازباسىن نەگٸزگە الساق, بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وسىدان سەگٸز عاسىر بۇرىن-اق قىران باپتاپ, قۇس سالعانىن اڭعارامىز. سونداي-اق, تاريحتا شىڭعىس حاننىڭ ٷلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ٷش مىڭعا جۋىق قىراندى باپتاپ ۇستاعانى تۋرالى دەرەك بار. ابىلاي حان دا بەس جٷز بٷركٸت پەن ٷش جٷزگە جۋىق سۇڭقار مەن قارشىعانى باپتادى دەلٸنەدٸ. حالقىمىزدىڭ شوقان ۋەليحانوۆ, ٷكٸلٸ ىبىراي, اقان سەرٸ, جاياۋ مۇسا سەكٸلدٸ بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ دە قۇس سالۋ ٶنەرٸنەن قۇرالاقان بولماعان. ەرينە, ەربٸر اڭىز بەن دەرەكتٸڭ استارىندا اقيقاتتىڭ بولاتىنى بەلگٸلٸ.
تٸپتٸ دانىشپان ابايدىڭ قۇس سالىپ, وسىناۋ بەكزات ٶنەردٸ باعالاپ ٶتكەنٸ ەشبٸر كٷمەن تۋدىرماسا كەرەك. ەجەلگٸ قۇس سالۋ ٶنەرٸ بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ اراسىندا جىرعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمە بولىپ ايتىلادى. قازٸر سول بٸر كيەلٸ ٶنەرگە, تەكتٸ قۇسقا دەگەن حالىقتىڭ كٶزقاراسى قانداي?..
ەرينە, بۇل ٶنەردٸ مٷلدەم ۇلت بولمىسىنان الاستالدى دەۋگە بولمايدى. بٸراق, كەنجەلەپ قالعانى راس. دەگەنمەن, بٸراز جىلدان بەرٸ الماتى وبلىسىندا «سونار», اقمولا وبلىسىندا «قانسونار», قاراعاندى وبلىسىندا «سالبۋرىن» سەكٸلدٸ ساياتشىلىق ٶنەردٸ ناسيحاتتايتىن سايىستار ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. كەيٸننەن بۇل يگٸ شارا جامبىل وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ايشا بيبٸ اۋىلىندا ٶز جالعاسىن تاپقان بولاتىن.
دەگەنمەن, قىران باپتايتىن ارنايى ماماندار بولماسا, كٶپ جاعدايدا قاراپايىم حالىق بۇل مەسەلەگە قىزىعۋشىلىق تانىتا بەرمەيدٸ. بەرەن مىلتىق, قۇماي تازى, جٷيرٸك ات, سۇلۋ جار سەكٸلدٸ جەتٸ قازىنا قۇندىلىعىنىڭ ساناتىنداعى قىران بٷركٸت تە ۇلتىمىزدىڭ قاسيەتٸن ايعاقتايتىن ەرەكشەلٸكتەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ال, مۇنداي ەرەكشەلٸك ٶمٸر بويى ۇلتتىڭ بولمىسى مەن جانىندا جاساۋى تيٸس.
كٶرنەكتٸ عالىم ەلكەي مارعۇلان قۇسبەگٸلٸك ٶنەردٸ ۇلتتىڭ بيٸگٸ رەتٸندە باعالاعان ەكەن. تٸپتٸ قىران قۇستى «تاريحي ەسكەرتكٸش» دەپ تە ايتقان. سول بٸر ۇلتتىق ٶنەرٸمٸز بٷگٸندە شوۋعا اينالىپ بارا جاتقانداي ما قالاي?
حاميت ەسامان
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
