Bul – meniń buryn-sońdy kórmegen de, estimegen de qalamgerim.
Óleńderi kózime, dálirek aitsam, kóńilime ottai basyldy. Oiyma qai-qaidaǵy oraldy. Kóz aldyma neler kelip, neler ketpedi?..
Basqasyn qoiǵanda, yrǵaǵymen, áýezi, kóz tastasy men sóz saptasynyń ózi talai-talai jaittardy jadyma saldy.
Birýaq Almatynyń kóktaiǵaq kóshesinde jańa ashylǵan gastronomiia dúkeniniń aldynda shyny jaimanyń ar jaǵynda toiǵan torailardai torsiia jaiǵasqan bilem-bilem shujyqtarǵa – “býrjýidai semiz kolbasalarǵa” madaq jyr oqyp turǵan súmbi taldai uzyn, qaiyńnyń qabyǵyndai juqaltaq, sózi súńgidei sýyq ta ótkir, kóńili marten peshindei lapyldap turǵan Tóleýjan Ysmaiylov, birese esikten qyz aldyna kelgen uialshaq jigittei syptiia kiinip, sypaiy kirip, syzdiyp turyp, syzdana sóileitin Toqash Berdiiarov, birese óleńin aldyńa jaiyp salyp, ózi qumarta sorǵan ashy “Belomordyń” kók tútininiń arasynda, onsyz da qysyńqy kózin odan ármen syǵyraityp jymsiia kúlip, dymyńdy qaralai qurtatyn Jumeken Nájimedenov, biraýyq syrt tulǵasy sekseýildei shyp-shymyr da, myp-myǵym, biraq aýyzyn ashsa, kómeii kórinip, aq qaýyrsyndai úlpildep, aq perishtedei elpildep turatyn Tólegen Aibergenov kóz aldyma kelgendei boldy.
Ózi óleńderine Muqaǵali Maqataevtyń sózderin kóp qystyrady eken. Biraq, jany dúlei bolǵanmen, jyrlarynda jortaqqa urynbaityn, jorǵasynan jańylmaityn Muqaǵalidyń bastan-aiaq jaima-shýaqtyǵy joq.
Abai men Mahambetke de táý etetini sezilip tur. Abaidy abyrjytqan alań dúnie men Mahambetti ashyndyrǵan qarań dúniege ókpesiniń qara qazandai ekendigi qatty ańǵaryldy. Biraq, bireýiniń kúńgirt kúńirenisi men ekinshisiniń órepkigen ójettigine súliktei jabysyp qalǵan eshteńesi baiqalmaidy.
Kei-keide sonaý alpysynshy jyldardaǵy Erkin Ibitanovtyń jaǵasy jailaý, jaidarman kóńil, jaibaraqat aita salar aiaqasty tapqyrlyǵy kózge urady.
Ara-tura ázelgi Ótejan Nurǵalievtyń jop-jorta ańqaýsi qalatyn, keiingi Ótejannyń áp-ádeii qityqtana sóileitin saiqymazaqtyǵy qylań beredi.
Alaida, bul álgilerdiń eshqaisysyn sol qalpynda qaitalamaityn, qazaq óleńinde ara-tura ushyrasyp qalyp júrgen talai-talai sony soqpaqtardy sońyna deiin jetkizip, aidyn jolǵa ainaldyra alǵan arshyndy, sonysymen de kózińe soiqan elesteitin aibyndy aqyn. Buryn-sońdy bolmaǵan aqyn...
Qazaqsha aitqanda, birtúrli aqyn.
Qazaqtyń “birtúrli” degeni maqtaǵandyqty da, masattanǵandyqty da bildirmeidi. Biraq, tosyrqaǵany men tańyrqaǵanyn jasyra almai, amalsyz moiyndaǵanyn ańǵarta alady. Túptei bilip, túbegeili túsine almai jatqandyǵyn da sezdirtedi.
Tynyshbek Ábdikákimovti de bireý uǵar, bireýi uqpas, bireý quptar, bireý quptamas, biraq ol eshkim elemei kete almas, eskermei qala almas, airyqsha nysanaly aqyn.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń keibir eń danyshpan sýretshileriniń shyǵarmalaryn kórgende onyń, eń aldymen, sýret sala alatyndyǵyna shúbá keltiretiniń bar.
Dál sondai óleń jaza alatyndyǵyna eriksiz shúbálandyratyn uly aqyndary men ádemi áýezdi ańǵaryp, ádemi áýendi esti alatyndyǵyna kúmándandyratyn uly sazgerleri de barshylyq.
Ondaida: “Buǵan nemenesine bola tańdai qata bolyp júr eken bul jurt?”, – dep shynnan ańyratyndar da az emes. Sóitse, bundaida talai gáp bar eken.
Bul áýelde ótken ǵasyrda Parij salondarynda etek jaiypty. Klassikalyq beineleý ónerindegi Renessanstan keiingi adamdy áspetteý úrdisi qalyptastyrǵan estetikalyq qaǵidalarǵa baiqatpai bastalǵan shabýyldar birte-birte údei tústi. Adamǵa tamsaný azaiyp, adamǵa tańyrqaý kóbeidi. Adamǵa tabyný adamdy aiaýshylyqpen almasty. Tańyrqaý tabalaýǵa, aiaýshylyq áshkereleýge jalǵasty. Sóitip, ónerde bir kezdegi Qudaidyń orynyn iemdengen adam birte-birte qubyjyqqa ainala bastady. Ómirlik kórinister býaldyr elesterge aýysty. Qai nárse de tabiǵi qalpyndaǵy tartymdylyǵyn joǵaltyp, qily-kily qiturqysyz qyzyqtyrmaityn qym-qiǵash qubylýlarǵa ushyrady. Eki dúrkin jahandyq soǵys dúnieni eki ret asty-ústine shyǵardy. Adamdardyń burynǵy kózqarasynyń oiran-botqasy shyǵyp, minez-qulyqtary da qyryq quiqyljydy. Quiqyljyǵan qubylma kóńil tóńiregindegi eshteńeni qaz qalpynda kórýge qulyq tanyta qoimady. Qubyltyp, quiqyljytyp kórgisi keldi. Qalai quiqyljytqysy kelse, solai quiqyljytty. Qalai qubyltqysy kelse, solai qubyltty. Sýretkerler táńirimen taitalasa bastady.
Bul aǵym áýeli Batys Eýropany túgel meńdep, qalǵan qurlyqtarǵa da aiaq saldy. Biraq, Baltyqtan beri óte almai, uzaq maltyqty. Alpysynshy jyldarǵy Hrýshevtyń estetikalyq tońmoiyndyǵy edáýir bógesin bolǵanymen, báribir birjolata toitaryp tastai almady.
Sekseninshi jyldar serpilisi ideologiialyq tosqaýyldardyń bárin jaipap ketti.
Estetikalyq bostandyq bizge de jetti. Ony bireýler ánsheiin sýretkerlik jelik retinde qabyldap, jeńil-jelpi túrlik qyltyń-syltyńǵa boi aldyrdy. Endi bireýler sanadaǵy túbegeili ózgerister retinde qabyldap, bolmystyń buǵan deiin úńilýge bolmai kelgen astarlary men qabattaryn zerdeleitin oi jittiliginiń ótkirlenýi dep túsinip, bostan oidy qasań qaǵidalar tizgininen tezirek azattandyrýǵa tyrysty.
Túr táýelsizdigi oi táýelsizdiginen órbip jatyr dep túsindi.
Qazaq topyraǵynda sekseninshi jyldardyń orta shamasynan aiaq basqan bul áýen áýeli saz jáne beineleý ónerlerinde ses berdi.
Endi, mine, ádebietke de...
Aitpaqshy, qazaq poeziiasy qai zamanda da elgezektik tanytqan. Qadym jyrlaryna qaraǵanda zar zaman ádebietiniń tek mazmundyq qana emes, túrlik ózgeristeri az bolmaǵan. Olardan Abaidyń, Abaidan Sultanmahmuttyń ózgeshelikteri qanshama?! Ǵasyr basyndaǵy Maǵjan jańalyqtary óz aldyna... Keńestik avangardizmniń áseri tigen Sáken, Sábit izdenisteri sirá belgili. Otyz jetiniń oiranynan keiin júni jyǵylyp, jeligi basylyp qalǵan qazaq óleńi elýinshi jyldarǵy Qasym serpilisinen keiin qaita jandana bastady. Ásirese, alpysynshy jyldary boi kórsetken úirenshiktilikke, úrdisshilikke shabýyl, túptep kelgende, óleńdik túrdiń qasań qaǵidalaryna shabýyl boldy. Tóleýjan Ysmaiylov qazaq óleńiniń uiqastyq, yrǵaqtyq, qurylymdyq júielerin ózgerte otyryp, metaforalyq sonylyǵy men pýblitsistikalyq ýytyn arttyrýǵa tyrysty. Toqash Berdiiarov qazaq óleńiniń qurylymdyq qańqasyna kóp tiispei, beinelilik qaýqaryn naqtylandyra, osy ómir súrip jatqan zamanymyzdyń kózimizben kórip, qolymyzben ustap júrgen etene shyndyǵymen meilinshe týystyryp, shynaiylandyrýǵa umtyldy. Orazbek Sársenbaev pen Júsip Qydyrov aq óleńge qulash sermep, rýhani “aq tańdaq” bolyp kelgen oqiǵalardy, qoǵamdyq sanadaǵy “qara tańdaqtardy” jilikteýge talaptandy. Syrbai Máýlenov pen Ábdilda Tájibaev qazaq verlibriniń sátti úlgilerin týdyrdy. Muqaǵali Maqataev qazaqy qara óleńniń tabiǵi múmkindikterin taýysa meńgerý arqyly da ulttyq poeziiany maǵynalyq jaǵynan saliqalandyrýǵa bolatyndyǵyn dáleldedi. Tólegen Aibergenov pen Jumeken Nájimedenov qara óleńge aita qalarlyqtai áýendik, yrǵaqtyq, strofikalyq sonylyqtar sińire otyryp, ulttyq jyrymyzdyń estetikalyq tartymdylyǵy men áleýmettik aýqymdylyǵyn arttyrdy.
Al, Tynyshbek Ábdikákimov she?
Ol rasynda da, et týrai almaǵan esil tamaqtyń esin ketiredi degendei, ózi durystap óleń jaza almaityn bolǵan soń, dástúrli qara óleńniń ulma-julmasyn shyǵaryp júrgen kóp solaqaidyń biri emes pe?
Endeshe, ádilin ózińiz aita jatarsyz. Áýeli myna bir shýmaqqa kóz júgirtińizshi:
Bizder “gomosapiens” kezimizden bilgir ek...
Al, men ózim, mysal úshin, alfa jyly,
igrek táýliginde týyppyn da...
Keiin, iks-besinde
(omega jyly)
qaitys bolam.
Sonym úshin keshirińder.
Aitpaqtaiyn,
myna bizdiń bolmysymyzdyń jumbaǵy –
kádimgi álgi Mendeleev tablitsasyndaǵy
elementter jiyqtyǵy.
Solar – ishken, súiisken!..
Ólgennen soń, ydyraimyz qalaiy men kúmiske...
Óleńge tán uiqas, yrǵaq, áýen yńǵailastyǵynan góri matematikalyq, fizikalyq uǵymdardyń moldyǵyna birden nazar aýdardyńyz.
Keshe sen de memlekettik fánidi
Shabyttana jyrlap ediń,
sonda qalamaqyńa
kepken balyq satyp aldyń,
Onyńdy kim oqymaq?
Ony myna biz oqydyq:
Óli balyq syramen
Ketti ishilip!...
Óleń qaida?
Ony da dál myna men
aita alamyn,
ájethana shyndyǵyna jýyqtap,
óleń shirkin azottana
himiialyq qýyqtan
aǵyp ketken...
Endi tańyrqaisyz. Tańyrqamaq túgili abyrjisyz.
Sóilemeshi,
Elge degen seniń antiqalpyń bar!
Partiialyq sezderge kardiogrammalyq tolqyndar
kállám ishi – nýkleinbelogymdy qyzartyp...
Birge týǵan qaryndastan komsomoli qyz artyq!...
Sovettengen jadymyzǵa:
Májilishat – paraqtar,
Kósemderdiń týǵan kúni,
Besjyldyqtar!..
Araq ta
Jumysshy men Sharýa ańqidy!..
Dáý de bolsa, bul arada bas shaiqaisyz. Adam araq ańqymai, araqtyń adam ańqýy qalai?
Mende taǵy bir Eles bar,
bar bolǵan soń, ol da endi
joǵalmaidy!
Tek ázirshe qur kezip júr bólmemdi.
Máseleńki, erteńderi áiteýir bir ólem men:
Pliýs – minýs juldyzdanǵan et-súiekti denemnen
elementter ushqyn atyp, jer men kókke ketkende,
sol bir Eles sońǵy ottegin tutandyryp ókpemde,
Qanymdaǵy sońǵy qyzyl túiirshekke Kún tiip...
Aqymaqtaý jýsan bolyp, qaita ósemin qyltiyp!
Shaiqalaqtap turǵan basyńyzdyń kilt kidire qalary sózsiz.
Áne,
Meniń el zaryqqan Máńgi Ómirdi súietin
ǵumyr boiǵy evoliýtsiialyq-revoliýtsiialyq Nietim –
topyraqtan jaratylǵan ósimdiktiń reti
túrden túrge kóship júrer Qubymaly Júie-tin.
Demek, álgi Jýsaniialyq Qushtarlyǵymnyń Obaly –
Jalmańdaǵan Janýariianyń tumsyǵynda joǵalý?!
Taǵy da bas shaiqaryńyz kúmánsiz. Biraq, bul joly tek tańyrqap qana emes, tańǵalyp bas shaiqadyńyz. Baǵanadan bergi maǵynasyz sandyraqtai kórinip turǵan sóz túteginiń ar jaǵynan álde bir mán qyltiǵandai boldy.
Iaǵni,
“boqqa ainalý”
degen sóz bar, boq tilde!
Kie de joq!
Arýaq ta joq!
Perishte de joq múlde!
Tym qurmasa, Túlen de joq, túrtip oinar kóńildi!...
Tfý-ý!..
Óitken jantalasy quryp ketsin ómirdiń!
Olai bolsa,
Tozbai, synbai, ydyramai, býlanbai,
He shirimei, ne bolmasa janyp ketpei turǵanda,
Juldyzdanǵan Aspandy da (barlyǵynan joǵary)
jumyr baspen dar-r etkizip jyrtyp shyǵam men áli!!
Qalai eken?! Óleń be? Óleń ǵoi... Aqyn ba? Aqyn ǵoi...
Biraq, birtúrli aqyn. Birtúrli óleń. “Materiia”. Oǵan ne jatpaidy? Avtordyń manaǵydan beri ár qyrynan alyp tizbelep otyrǵan qoqystarynyń bári de jatady. Sol qoqysqa kómilip qalýǵa da, tipti ólip qalýǵa da bolady. “Aqymaqtaý jýsan bolyp,”, “qaita qyltiyp ósýge” de bolady. Aqyrynda “jalmańdaǵan” “Janýariianyń tumsyǵynda joǵalýǵa” da, qaitadan qoqysqa ainalýǵa da bolady. Biraq, aqyn rýhy tirshiliktiń bul zańyna kóngisi kelmeidi. Túrden túrge kóship júrer Máńgi Ómirdiń evoliýtsiialyq-revoliýtsiialyq qubylmaly júiesin “jumyr baspen dar-r etkizip jyrtyp” shyqqysy keledi.
Qyryq qubylǵan qoqys materiianyń qyrqyljyń hikmattaryna máńgi baqi óz qalpynda turǵysy keletin Adamdyq Rýh atoi salyp qarsy shyǵady.
Búkil kitap – osyny kóksep osqyrynǵan asaý jannyń aýyr azabynyń shejiresi.
Aty da qyzyq – “Yraýan...” Túnekti serpip, jaryqtyń jolyn ashatyn tań aldynyń shyraily nury eske túsedi. Biraq, bul aqynnyń aityp otyrǵany – ári sol, ári ol emes kórinedi. Kitaptyń sońyndaǵy avtorlyq túsiniktemege úńilińizshi: “Yraýan – yrýshy, tilýshi, jazýshy; ótkir: ostryi, rezkii; prohodiashii, pronizyvaiýshii, protekaiýshii; ótkir iaǵni Júz: lezvie; Lik; aǵyn; ózen; qarańǵylyqty tireýshi, yraýshy Jaryq; kúnniń ǵalamdyq Kempirqosaǵy (kem bir qosaq); Tań Jaryǵy; Kún; Kún Nury”.
Ne de bolsa, bul – atar tańǵa tamsanǵan Rahat kitaby emes, batar kúnge kárlengen Qahar kitaby.
Ózi alty bólimnen jáne avtorlyq túsiniktemeden turady. Ár bólimge aidar taǵylmaǵan. Birinshi bólim: “Quiryq jaly tógilgen kil qysyraq kúnder ótti oinaqtap... kúiki synaq! Muń ańqyǵan sezimniń shatqalynan mańyraidy taýteke uiqysyrap...”, – degen, ekinshi bólim: “Seni súiý – álemge mańdaidan nur taratý...”, – degen, úshinshi bólim: “Omyrtqasynyń ózegin kún kernegen ashqaraq – kókiregimizde qubylady qas-qabaq”, – degen, tórtinshi bólim: “Oi men sezim otqa toly qyp-qyzyl, nede ekenin bile almaisyń túpki syr. Ózin ózi tanymaityn Sanaǵa Ózge dúnieni múmkin be edi uqqyzý? Qara tánge qalatyny – búk túsý. Al, bylaisha, bári – zańdy, túp-túzý: qaryn qamy, jemir topyraq, kúpti sý!.. Estilerden esalańdyq juqqyzý! Qaiǵy oilamaý myqtylyqtyń myqtysy?”.. Oi men sezim otqa toly qyp-qyzyl!”, – degen, besinshi bólim: “Oi ataýly tóbe shashtai tik turyp, berse bárin bir-aq sátte uqtyryp! Ýh-h, kúptilik!...”, – degen, altynshy bólim: “Bul dúnie – jasandy. Resmi. Júrek – jylqy, týlaidy... Iesi – mi”, – degen emeýrin joldarmen, “Túiini”: “Qarańǵylyqtyń kógine órmelep shyǵyp kún bolam”, – degen Sultanmahmut sózderimen bastalady. Kitaptyń qurylymdyq júieliligi kontseptýaldyq salaýattylyq pen bútindikti ańǵartady. Bul – ár jyldary jazylǵan óleńderdiń ánsheiin bir kógende bas qosa qalǵan kezdeisoq jiyntyǵy emes, mýzykada simfoniiany, arhitektýrada kelisti ǵimaratty eske túsiretin som shyǵarma, birtutas ansambl.
Alǵashqy bólimde – aýyl, týǵan ólke, tanys tabiǵat, baqtashy ómir. Báz-baiaǵy orta men baiyrǵy ahýal. “Aýylym bolýshy edi kúnde boran... Ózgerip ketti qazir múlde balań. Qazdardyń qańqylynan qaimaq jalap, túnde sál Ai sáýlesin tyńdap alam. Mendegi sóz – qulyndy, kóz – botaly, bul dáýren qaitalansa jazda taǵy!.. Mamyrdyń maiyn bulttar búrkip ótip, topyraq japyraǵyn mazdatady. Bir bilse, jer qadirin, taý qadirin, biler me jýsan emgen marqa túlik... Qyz-Kóktem kól basyna asyǵady, burymy bult ishinde tarqatylyp. “Sezimniń synyqtaryn qursar kúidi sen maǵan osy qazir qisań qidyń!” – dep túngi qurbym otyr, omyraýynan búr jarǵan juldyzdardyń iisi ańqidy...” Ystaǵan sabanyń jomart pushpaǵynan quiylǵan qysyraqtyń qymyzyndai ón boiyńdy balqytyp qoia berer qairan qazaqy óleń!
“Mai saǵymdy mańǵaz Taý úrip ishken, óleń aǵa jóneler tilińizden!.. Qaz daýysy ańqyǵan qońyr jelge qazanaqtyń, qaiyńnyń búri pisken. Dármeniń joq oiyńnan jańylmasqa, taý tyńdaǵan saz basqa, saryn basqa, shegirtkeniń injýli shyrylynan monshaq terip alar ma edi qaryndasqa!..” Pai-pai, tańdaiyńdy jular tátti sóz-ai! Eligip úńile túsesiń, elitip simire túsesiń.
Kenet – tilińniń ushyn qyshqyl shymshydy ma qalai?.. “Sóz súiegin ólsheme, muńdy ólshegin; oi – kóp, qobyz dilimniń túrter ishegin. Sary dala dóńbekship Kún astynda, saitan – saǵym sorady bult emshegin. Ainala – kil kúiik taý, isik tóbe, aiǵai jolǵa kórdim san túsip te men. Qula dúzdiń kindigin quiyn burap.... qaraǵandar ǵana tek kúshiktegen. Sor taǵdyrǵa Dalamnyń kóngen túri: shala-jansar bolsa da, ermen tiri. Tobylǵynyń gúli joq!.. Gúl orynyna kórinedi qyzaryp sheńgel tili”.
Kenet júregiń shanshyp qoia beredi. “Muńsyz da aman bolǵanmen, qunsyz da aman, kóbelekter bitti ólip juldyztaban; qatalaǵan – shóldegen sherli Túzdiń shekesinde kúltildep Kún syzdaǵan! Aqyldy jurt ishkizsin búgin ýyn, ashyrqanar mendegi yńyl-ýil. Jel qyp-qyzyl! Taý essiz!.. Essizdiktiń ezýiniń saǵymy shubyrýyn!..” Jaima-shýaq idiliia kenet jumsaq elegiiaǵa, ol – aiaqastynan apshyǵan yzaǵa ainalyp bara jatqandai. Manadan beri peiishtenip turǵan kókjiekten kólgir saǵym arylyp, tamuq taby biline bastaǵandai.
Sezimtal júrek óli tóńirekten sekem alyp, tiri tóńiregin tintkilei bastaǵandai. Ekinshi bólim – pák mahabbat, perishte kóńil jyrlary. Sartap saǵynyshtyń zary. Jandármen jalǵyzdyqtyń sheri. Baiaǵy Láiliniń erketotai nazy. Baiaǵy Májnúnniń esten tanǵan esirik hali.
Basqasha Mahabbat bolýshy ma edi?! Ol basqasha jyrlanýshy ma edi?! Biraq, búgingi Láili, búgingi Májnún ahýaly: “Mine, mine, qońyraý shalyp tursyń! (Kókeiińde pendelik qalyp tur zil?) Paryq-tylsym... Daýysyń talyqtyrsyn; aita bershi, qaidasyń?.. al, uqtyrshy!.. Kúlki menen kúdik te júre me bir? Ómir baqi kóńilde túnemegir!.. Qalai, qalai?.. aǵań ba?.. jumysynda!.. Deidi bizge: “Tezirek uǵysyńdar!”. Allo-aý, allo-aý!.. Allo-aý, jaýap ber, jalyndyrma, janym meniń tur qazir sym ushynda!..” Telefon qulaǵyna asylyp ólip qalardai búgingi Májnúnniń jan daýysy shyqqan jalbarynshy.
Jany sym ushyndaǵy sezimtaldyq. Jany tyrnaq ushyndaǵy jankeshtilik. “Bári osylai – tez ótip, tez bitedi, shyrqalyp án, aitylyp sóz bitedi. Jamandyqtan janymyz kúier áli, sol kúiiktiń orynyna kóz bitedi; boldy degen sátinde jiger ústem, esik qaǵyp turar-aý renish te. Dosyń barda – qasyń bar, kúreńitip kún tutylǵan bir álem júrer ishte”.
Úshinshi bólim – sol kún tutylǵan álem. Japandaǵy jalǵyz úi. Jaryq álemnen tek jaqsylyq dámetken jadaǵai qyr tirshiligi. “Bastap kelmei árkimdi, ańǵal soqpaq, jalǵyz úidi kesirli jannan saqta!” Qapiiada japa shektirmese, jalǵyz úili tirshilik bolar ma?! “... Bireý keldi, Kún oty jana-jana, Qazan-Aspan astynda sóngen shaqta”. “Eki kózi – qos qanjar, qos qanjardyń qylshyldaǵan júzine qan juǵypty”. “Qalyń qabaq qalqalap ishki raidy, qarasurǵa qara murt sus quraidy. Kóldeneńnen túsip ap kózderimen kelinshektiń myqynyn ysqylaidy”. Beisaýat kelgen beitanys qonaq. Beitanys meimannyń beiádep kózderi. Sus shashqan suǵanaq janar. Tórińnen tóngen ospadar úrei. Bul japandaǵy jalǵyz úidi shoshytqan jan alar adam ba? Álde japandaǵy jalǵyz úidei jaltaq-jultaq kún keshken qorǵansyz qaýymnyń jelkesinen tóngen jeksuryn zaman ba?!
Odan ármen oqi tússeń, bunyń jaýabyn óziń tabasyń. Dymy ishinde dalbasa qareket. Shyny ishinde dańǵaza tirshilik. Túnekten órbigen tún balasy. Qylyshqa basyn tosqan qylsha moiyn. Úreiden úsik shalǵan úrkek kóńil. “Miymdy búre-búre bulty ajaldyń, jurtqa erip, myń lastandym, myń tazardym; mine, endi... Qala – qara, Ai – sap-sary, sarǵaiyp jalǵyz tisi tur Tajaldyń... Tirlik-ai, táttisi bar, jumsaǵy bar, sanama qaidan endi munsha kúmán? Ómir ne? Qarańǵylyq ishindegi bir túnniń jaralý ma qursaǵynan?.. Azabym – ainalamdy túsinbegim, armanym – óńimdegim, túsimdegim. Men kimmin qybyrlaǵan, qabat-qabat qap-qara qursaqtardyń ishindegi?!...”
Mundai timiski sana qandai túnekke qamap qoisań da, tóńiregin tintkilemei tura ma? Óziniń kim ekenin, qaida júrip, qaida turǵanyn bilmei tyna ma? “Osy jaidy Jaratqannan suramaqqa durystap, bir kúdikti toqtattym men qarańǵylaý buryshta... Kelip jettik. Qirap jatyr Haq-taǵala Hramy!... Qaita qurý nátijesi bolsa kerek, sirá bul?.. Qudai qaida?... Saitan bilsin... Músini tur kósemniń. Tursa tursyn, men Táńirdi izdep júrgen esermin. Izdei-izdei, kóp esikti ashyp-japtym... Qysqasy... Joldas Qudai jańa ǵana ishýde eken túski asyn. Ái, Qudai-ai, nege keldim es bilmeitin balasha: Túski asynyń ýaqyty – milliard jyl, sanasam!”
Búitip bir Táńirdiń ózimen qaimyqpastan bet ashysyp alǵan betpaq Sana bet alǵan maqsatyna jetpei qoia ma? Buǵan deiin ar jaǵyna ne tyqqany belgisiz Beimálim Dúnieniń bedireigenine qaramastan, uńǵyl-shuńǵylynyń bárin úńgip ala jónelsin. “Terezeler torlanyp, temirlengen esikter... “Ýra!” – deidi bir bala, murt shiratyp besikten. Túsine almai qoiǵan em... tistei qoidym tildi men: bir kórshini bir kórshi andyp-baǵyp dúrbimen, tarazyǵa tartýda aýyzdardyń ikemin; borap jatyr kóshede qyzyl nannyń qiqymy... bir dosymdy izdep em arasynan halyqtyń, jolyń bolǵyr, aqshadan kórpe tigip alypty.” Ústirt úńilseń – eles. Durystap qarasań – shyndyq. Sóitse, kúni keshegi daliǵan darqan dala dep júrgenderi qarań qalǵan Qaraý Dala eken! “Qasqyr da joq ol jaqta, arqar da joq, quryǵan; tek itteri miiaýlap, mysyqtary ulyǵan... Jer tósine sol jaqta Atom syna qaqqan-dy. Mekendeitin halqy da – qara halyq, aq qandy. Jaratqanǵa sengendei, ózderi tym ańǵal-aq, mal baqqan bop júr áli, mańdai teri sorǵalap.” Keleńsiz dúnieni keze-keze zoryǵasyń. Kóre-kóre toryǵasyń. “Zarly kóńil – qaitqan qazdyń kómeiindei sup-sýyq, zaharlatyp, kúte berme, mańdaiyńnyń jipsýin. Piǵylyńa pysqyrmaidy, pysyq eldiń balasy; maqtaýda olar – tym eskishil, dattaýda – tym jańashyl!.. Úkilerdiń qanatyndai úrei úni keýlegen, úmitteriń ǵana qaldy; salar talai áýrege!” “Bizder kimbiz? Ne tileimiz? Baǵyt qalai? Qubyla? Iirilip, jiyrylyp, óz oiyma tyǵylam.”
Sonda, jandy munsha jadatqan ne?
Ol keshegi esimizdi shyǵarǵan Eserlik. “Qyzyl týly shubyryndy Aqtaban”. Tórtinshi bólim sol qiiamet-qaiymǵa búgin kep qanyǵyp, búgin kep qamyǵyp otyrǵan kóńildiń gói-góiinen turady. “Imendik-aý shúldirden! Imenýimiz ilený ekenin kim bilgen! Myqtady ǵoi! Uqpady ǵoi ul tildi! Túie bolyp, Kie bolyp qutyldyq! Oiqońyr ma? “Baiqońyr” ma bul tirlik?... Bastaldy da!.. Aspandy da tildirdik. Namys taptap.... nan ustap ta, qol aldyq, búlinbei-aq, bilinbei-aq tonaldyq! Aqtaldyq ta... maqtaldyq ta... qup aldyq... Júz myń jylǵa jeterliktei synaldyq!” Buny oilasań, sanań sapyrylyp, miyń japyrylyp qoia bergendei. “Shala qazaq túsinikpen shalap iship san daryn, Armandy Eldiń Álippesin Ormandy eldiń tomdary janshyp jatsa, Ar aldynda jón kórgendei buǵýdy, kókjol Oilar únsiz-túnsiz kókirekpen ulýdy ádet qylyp, tirlik mánin kúnkórispen ólshetti!.. Bóbekterge talmap ósken rázeńke emshekti!.. Ne bolaryn oilamaityn ertesin, El – esinen, meńdep alǵan dert Esin! Pa deseńshi! Qalai ózi ult Miyn kommýnizm Elesimen órtesý?!” Eliń álgindei bolǵanda, kisiń qandai? “Bes jalǵannyń qulysyń sen, sál tynshy; qudai bergen essizdik bar altynshy: ysyp-tońyp, estip, kórip, iiskep, tatyp... qushyp-súiip!.. tyndyryp!.. jetisinshi dáretińdi syndyrý!.. Aspan-Ana kúnde duǵa oqidy. Úni qalai, estilmei me Baqidyń? Seniki tek – qulshyný da qulshyný! Baqi saǵan aita qoimas shyn Syryn. Neshe kilti bar sendegi yryqtyń? Uly Aspannyń uly ediń ǵoi. Umyttyń? Umyttyń...” Túsingenniń túńilmeýi múmkin emes. Qamyqqan saiyn qai-qaidaǵyǵa qanyǵyp, qanyqqan saiyn qanyńdy záhar jailap, oiyń qajyńqy, tiliń qyrshańqy tartatyndai. “Qalalary – qoianshyq. Dala – sulyq. Ózen-kóldiń sýalyp qarashyǵy, orman-toǵai orynynda qara shilik; elin súigen elderdiń sanasy ulyp, jany bitken tobyrdyń táni ashylyp, júregińe qadalyp nala-súlik, soryp alar bolǵanda bar asylyn, til ainalyp júrekke bir-aq sátte syimai keter aýyzyńa ala suryp!...”
“Ar ne? Bar ne? Túisikterdi joq baýlý. Túsinikke túkirdim, al, taptaýryn... Áni biter Sezimderdiń túbinde, nany biter Tózimderdiń túbinde bylapyt Sóz jáne Qanjar saqtaýly...” Mine, birtúrli aqyndar men birtúrli kitaptar qaidan shyǵady? Taptaýryn túsinikterge túńilgennen shyǵady. Al ol túńildirer qubylystardyń túp tórkinine úńilgennen shyǵady?
Sonda adamdy da, qoǵamdy da, tipti zamandy da osynshalyq jyn qaqtyryp júrgen jadynyń aty ne?
Kitaptyń ańǵartýynsha, “yndyn” nemese nápsi. Toisa kúptilikke, toimasa kúpirlikke uryndyratyn nápsi. Munshama yńǵyrshyǵy ainalǵan yndynnyń jalqylyq ta, jalpylyq ta jeligi egjei-tegjeili jilikteledi. Jalqylyq arnasynyń ózi eki taram bop jarysa órbip otyrady. Biri – avtordyń ózi nemese ózi taqylettes bóriktiler basyndaǵy aýma-tókpe gápter arqyly ashylsa, ekinshisi – avtor qaiaýsyz súigen jar, kóńiline kúdik qashyrǵan, keide kóńilin qaldyrǵan urǵashylardyń aitýǵa jaisyz jaǵdaiattary arqyly baiyptalady. Erkekti eserlikke, áieldi mekerlikke, áleýmetti áýmeserlikke bastap júrgen bul jadyny qashan jerge otyrǵyzyp ketkenshe qai-qaisysy da ańǵara almaidy. Al, qashan jerge qarap qalǵanyn ańǵarǵan soń, qaitadan aǵaryp-tazaryp, aq perishte qalyptaryna túskisi kelip qulshynyp jatqan erkek te, áiel de, jalqy da, jalpy da kórinbeidi. Tipti kúnákar keshegisin ańsap, kúni ótip bara jatqan búgingisimen qoshtasqysy kelmeidi. Aqyndy bárinen de sol kóbirek qinaidy.
Oibai-ai, uiat-ai, Yndynnyń Jany qaida, men qaida?
Múńki iirimdenip, sýyldap ótip jatqan alapat kúnkóris
Qurdymyna kúmp-p etip túsip ketý degenińiz osy shyǵar?!..
Shynynda da, solai eken!
Kúmp-p etý, o kúmp-p etý!..
Tiri shópti kórmei ósken injiltaný úmbeti
Kóńilderin terezelerinen telmirgenderge selt etpei,
Ermek úshin, ergejeili it asyrap páterde,
Tań sárisi kúlgindengen beiǵasyrǵa óterde,
Ejelgi eldiń kóshelerdegi kóleńkelerine de kijinip...
Keshegi ótken imperiia mastyǵynyń qyzyly
Tumsyqtarynda ǵana qalǵan daryndylar shúbáli
Erteńgi kún elesterine de erinderin shyǵaryp,
Áýlieler áýletinen sanaǵanda ózderin,
Ińirdegi turmys túri teleseks kózdenip,
Qylmys qyly tigen saiyn qytyǵyna Páktiktiń,
Aiazyńa pysqyrmaityn
Radioaktivti
Masalardyń yzyńynan da beimaza jurt qozdanyp...
Aidahary zaýyttardyń mi qyrtysy gazdanyp...
Dalasyna saýsaq bezep turǵan qola Sulbany
Táńir tutqan Uly Túzdiń qara kózdi uldary
Jat tilinde buqaralyq aiat oqyp, kúni úshin...
Saiasattyń qoza túsken urǵashylyq jynysy
Saqal-murtyn túzemegen proletar túrinde
Túske enetin
Halyqaralyq qorqynyshtyń túninde.
Táýbege eldi túsiretin (kúnderdiń bir kúninde)
Bir jasyl sóz baryn bilem Japyraqtar tilinde!..
Qubylmaly zańǵa emes-aý
Qanǵa ǵana kónetin
Sol jasyl sóz
Myna Jalǵan Dúniede kóne tym
Buzylmaýyn tilei júrip áleýmettik dárettiń
Súttei taza bir jaryqtyq jer tapsamshy óletin!
Besinshi bólim sanadan óshpek túgili kóz aldyńnan ketip bolmaǵan kesheginiń kesapattaryn keskindeidi. Jamandyqtyń ketip bolmaǵany, jaqsylyqtyń kelip bolmaǵany zyǵyrdandy qainatady. Ketkenniń qinaǵany ótken, kelgenniń aldaǵany ótken keleńsiz kezeńde eshteńe óz qalpynda kórinip, óz maǵynasynda uǵylmaq emes. “Baiaǵy bala kezgi uly besin táýbesiz pendelerdiń búrip Esin... mańyrap bosaǵamnan appaq elik... bulttardyń kúrkirinen shóp kógerip... bir jeri Dúnieniń taǵy syzdap... Oi qalqyp Sózdiń qyzyl soǵysynda... ajalmen arbasqan bir baqsydaǵy iektiń eń aqyrǵy qaǵysynda kúp-kúreń it beineli qus kisinep... Zańynan kómekeidiń tys kisiler erteńniń elesine saýsaq malyp... ańyryp aqiqattan alshaq halyq... yńyrsyp qarsy aldymnan turmys taǵy, almasyp bir qainaǵy, bir muzdaǵy... ózime ózim keiip... Qara túnde otyram qyzylshaqa juldyz baǵyp...”. Bul – óleńdegi siýrealizm, biraq kóńildegi realizm. Óitkeni, kóz áli eshteńege túbegeili jetken joq. Kóńil áli eshteńege túbegeili bitken joq. Endeshe, ol qalai jaibaraqat bola alady?! Qalai aýnaqshymaidy?! Qalai tóńbekshimeidi?
Altynshy bólim sol aýnaqshyp-tóńbekshigen alań kóńildiń anatomiiasyn irep-soiady.
Besinshi bólimdi: “Sheksizdikte kóship júrgen búgin ǵana bar máńgi!” – dep aiaqtaǵan aqyndyq paiym altynshy bólimdi: “Baqi degen – qarapaiym ainalym: oilanýdy seziný men sezinýdi oilaný”, – dep bastaidy. Oi men sezim birin-biri ertken buzaýly siyr syndy noqtaly uǵymdar. Biraq, enesi – sezim, tóli – oi shyǵar. Ómir sezimdi emizedi. Sezim kóńildi emizedi. Kóńil oidy emizedi. Pikir solai týyp, solai órbidi. “Oý, Ólmes-aý, sezim – tátti, oi – ashty? Túisigińdi nendei únder oiatty? Kún astynda qur kúńsisiń sharaptan, Qyryq Pyshaq bar, qyzaratyn Ai asty! Mynaý Dúnie keris pe, joq, kiris pe? Jaýaby onyń – Jannan názik, jińishke. Jaýǵa dep, sen sút quiǵanda altynǵa, saǵan dep, jaý ý quiady kúmiske!” Báribir sol baiaǵy gáp: “Ómir – Kúres, Ólmes-aý, Kúres – Ómir, saitan mingen pendege ilese bil. Ómir – Kúres! Áitse de, Dúnie – Kezek: birese jyn ándeter, birese qul... Bailyq penen mansaptan, dabyradan bas tartpaǵan pende – adam, jemir – adam... Saitan oǵan minse de, ol – saitanǵa, ózgermeidi eshqashan ómir odan!” Tirshiliktiń tragediiasy da osynda. Bári de ózgerer. Jaý da ózgerer, dos ta ózgerer. Bar da ózgerer, joq ta ózgerer. Zań da ózgerer, zaman da ózgerer. Biraq, qulyq ózgerer emes. Qulyqty ózgertetin yndyn ózgerer emes. Jurttyń bári de baqytty bolǵysy keledi. Keshe joqtar bardy talap jappai baqytty bolǵysy keldi. Búgin jalqylar jalpynyń nesibesin jabyla talap jappai baqytty bolǵylary keledi. Ańsaityndary – áiteýir, obal-saýapty umytqan ozbyrlyqpen keletin baqyt. “Erýlige – qarýly!” – dep atalar bul, shaiqastyń bitpeitini máńgilik, ekeýi de uqqan emes, birin-biri máńgirip!.. Ekeýi de, kúnder de kún, qalar, bálkim, molasyz?... Segiz qiyr Shartaraptyq Tań pen Baqqa talasyp, táýbeni umytyp alǵan kezde Ózara Ortaq isinde, Tániń túgil, janyń túsip keter basqa pishinge!” Tańmaqsharda tairańdaityn Tajaldy bes kún tirlikte sairandatyp qoiǵan jetesizdiktiń tegin, tórkinin, saldaryn jan-jaqty taldai-talǵai alǵan aqyn toqtamdaryna bireý qosylar, bireý qosylmas. Biraq, tebirenbei, teńselmei, enjar qala almaidy. Tirshilikke qajet sybaǵa emes úles, enshi emes menshik izdegen simsik yndyn silikpesin shyǵarǵan búgingi adamzat bul ibilis uǵymdardyń qyl tuzaǵyn qalai sheship shyǵýdyń jolyn baq pen taqqa jabyla talasqandai, jabyla izdemese, qulaǵyn qyltityp turǵan Qiiamet-qaiymnan qashyp qutyla almaidy. Aqyn sol Qiiamet-qaiymnyń qaýpi men qiiapatyn kólkeshtemei, kólgirsimei, taýsyla beinelep, tapsyna sóileidi. Óitkeni, Aqynnyń Aqiqatqa qiianat jasaýǵa haqysy joq. Biraq, Aqynnyń Úmittiń onsyz da álsiz otyna sý shashýǵa da haqysy joq. “Myna Jalǵan Dúniede bes Kúndik, Ómir – kúres!” degen uǵym eskirdi”, – dep túiip, “bir shańyraq – kún astyndaǵy bar halyqty” jarastyqqa shaqyrady. “Tekten tekke shattanbaimyn bulai men, O, Sor Tirlik, synaisyń ba, synai ber! Búkil álem ońǵa ainalyp, udaiy, esin jiyp – tildesedi qudaimen! Oń men soldan Biiktik pen Tereńnen Jaratylǵan Oi jainaidy Óremnen!.. Judyryqtai júregimmen myqshiia bas orynyna kún kóterip kelem men!..”
Bunyń bári – qurǵaq qiialdyń jeldirmesi emes, qinalǵan jan, tógilgen ar, shamyryqqan namystyń tebirenisi. Onyń bir kezde Abai kúńirenip, Shákárim sháiit bolyp, elý jyl zulmat toqpaǵy tómpeshtegen Shyńǵystaý topyraǵy túletken jas aqynnyń janyn terbep shyǵýy da tegin emes.
Iýrii Tynianovtyń aitýynsha, eń myqty liriktiń ar jaǵynda ólip-óship súigen bir áielden kóńili myqtap qalǵan, órttei ókinishti qupiia mahabbat jatady eken. Bizdińshe, bul kitaptyń da ar jaǵynda ólip-óship súigen ómirden qaralai kóńili qalǵan órttei ýly ókinishti tylsym mahabbat jatyr. Kúl bolǵan senim, tul bolǵan murat jatyr. Aldanǵan arman, adyra qalǵan shyndyq jatyr. Ony adamzattyń eń qaterli qylmysy jasalyp, eń zulmat zorlyǵyn keshken aimaq pen halyqtan shyǵyp, sonyń qaq ortasynda júrip, bárin kózimen kórip, qanyna sińirgen aqyn azamat aitpaǵanda, kim aitady?
Bundai kitaptyń dál búginderi jaryq kórýi de zańdy. Ádettegidei dáýirge ún qosý, zamandy jyrlaý degendi áleýmettik jalpaqshesheilik pen jelókpelik dep emes, moiynyńa tarih salyp otyrǵan talqyǵa qaimyqpai jaýap izdeý dep túsinetin qaisar uǵym da kókiregimizge endi-endi qonaqtai bastady. Bul kitap sonda qai janrǵa jatady? Alǵashqy bette kórsetilgendei, “óleńder, balladalar, tolǵaýlar” ma? Joq, bul – óleńder, balladalar, tolǵaýlar arqyly aishyqtalǵan zamana panoramasy. Qazaq bolmysynyń áli bastan keshirip úlgerip bolmaǵan rýhani odisseialarynyń keń qarymdy epopeiasy. Eki myńjyldyq toǵysynda taǵdyryn taǵy synap kórmek ultynyń ári tragediialyq, ári qaharmandyq saǵasy. Sherli baiany. Shermende Baiany. Ólimshilese de, óltire almaǵan órkeýde Baiany. Úshinshi myńjyldyqqa da úmit pen kúdiktiń arpalysy ústinde adym salyp otyrǵan qazaq rýhynyń keskekti taǵdyry men kesek keskini. Barsha qazaq balasynyń rýhani dramasy. Buǵan deiin qazaq poeziiasynda keńinen taralmaǵan tosyn úlgi men tosyn sarynda jazylǵan, úzdige oqylar úzdik týyndy. Bir kezde Sultanmahmuttyń ǵumyry jetpei, Maǵjanǵa múmkindik bermei, aitylmai, arshylmai qalǵan, kómeiimizde kóp turyp, kómeski tartty ma dep kúmiljip júrgen kókeikesti syrymyzdyń oida joqta ózinen ózi aqtaryla tógilgen sel nóseri. Tosyn qubylys. Tóten qubylys.
Iá, bul – ózek órtegen nalanyń jyry. Tek keshegige ǵana emes, búgingige de baǵyshtalǵan nala men naz. Áli kúnge ornyǵyp bolmaǵan qoǵamǵa, ońǵarylyp bolmaǵan zamanǵa nala. Eń bastysy, áli kúnge adam bolyp kete almai júrgen adamǵa nala. Bárimizge aitylǵan naz. Bárimizdi teńselete kúizeltip, tebirente oilandyratyn shyǵarma.
Iá, bul birtúrli kitap... Tynyshbek Ábdikákimov te birtúrli aqyn. Tek talantty ǵana emes... Já, ar jaǵyn aitpai-aq qoia turalyq. Áli jas qoi... Áli jazar... Áli jarqyrar... Aitarymyzdy aityp úlgerermiz áli...
Birtúrli aqynnyń birtúrli kitaby jaiyndaǵy pikirimizdi osylai birtúrli aiaqtaǵandy jón kórdik... Aitpaqshy, bar bolǵany bes júz danamen basylyp, kóp oqyrmannyń kózinen kóleńke qalǵan kitaptyń edáýir bóligine “Tań – Sholpan” jýyq sanynda óz betinen oryn bermek. Oqyrmany, eń bolmaǵanda, jiyrma ese kóbeiedi ǵoi. Jaqsylyqtary aldarynan shyqsyn, Alladan qaitsyn!
4 qyrkúiek, 2001 jyl.
Ábish Kekilbaev
