بۇل – مەنٸڭ بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن دە, ەستٸمەگەن دە قالامگەرٸم.
ٶلەڭدەرٸ كٶزٸمە, دەلٸرەك ايتسام, كٶڭٸلٸمە وتتاي باسىلدى. ويىما قاي-قايداعى ورالدى. كٶز الدىما نەلەر كەلٸپ, نەلەر كەتپەدٸ?..
باسقاسىن قويعاندا, ىرعاعىمەن, ەۋەزٸ, كٶز تاستاسى مەن سٶز ساپتاسىنىڭ ٶزٸ تالاي-تالاي جايتتاردى جادىما سالدى.
بٸرۋاق الماتىنىڭ كٶكتايعاق كٶشەسٸندە جاڭا اشىلعان گاسترونومييا دٷكەنٸنٸڭ الدىندا شىنى جايمانىڭ ار جاعىندا تويعان تورايلارداي تورسييا جايعاسقان بٸلەم-بٸلەم شۇجىقتارعا – “بۋرجۋيداي سەمٸز كولباسالارعا” ماداق جىر وقىپ تۇرعان سٷمبٸ تالداي ۇزىن, قايىڭنىڭ قابىعىنداي جۇقالتاق, سٶزٸ سٷڭگٸدەي سۋىق تا ٶتكٸر, كٶڭٸلٸ مارتەن پەشٸندەي لاپىلداپ تۇرعان تٶلەۋجان ىسمايىلوۆ, بٸرەسە ەسٸكتەن قىز الدىنا كەلگەن ۇيالشاق جٸگٸتتەي سىپتييا كيٸنٸپ, سىپايى كٸرٸپ, سىزديىپ تۇرىپ, سىزدانا سٶيلەيتٸن توقاش بەرديياروۆ, بٸرەسە ٶلەڭٸن الدىڭا جايىپ سالىپ, ٶزٸ قۇمارتا سورعان اششى “بەلوموردىڭ” كٶك تٷتٸنٸنٸڭ اراسىندا, ونسىز دا قىسىڭقى كٶزٸن ودان ەرمەن سىعىرايتىپ جىمسييا كٷلٸپ, دىمىڭدى قارالاي قۇرتاتىن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ, بٸراۋىق سىرت تۇلعاسى سەكسەۋٸلدەي شىپ-شىمىر دا, مىپ-مىعىم, بٸراق اۋىزىن اشسا, كٶمەيٸ كٶرٸنٸپ, اق قاۋىرسىنداي ٷلپٸلدەپ, اق پەرٸشتەدەي ەلپٸلدەپ تۇراتىن تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ كٶز الدىما كەلگەندەي بولدى.
ٶزٸ ٶلەڭدەرٸنە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ سٶزدەرٸن كٶپ قىستىرادى ەكەن. بٸراق, جانى دٷلەي بولعانمەن, جىرلارىندا جورتاققا ۇرىنبايتىن, جورعاسىنان جاڭىلمايتىن مۇقاعاليدىڭ باستان-اياق جايما-شۋاقتىعى جوق.
اباي مەن ماحامبەتكە دە تەۋ ەتەتٸنٸ سەزٸلٸپ تۇر. ابايدى ابىرجىتقان الاڭ دٷنيە مەن ماحامبەتتٸ اشىندىرعان قاراڭ دٷنيەگە ٶكپەسٸنٸڭ قارا قازانداي ەكەندٸگٸ قاتتى اڭعارىلدى. بٸراق, بٸرەۋٸنٸڭ كٷڭگٸرت كٷڭٸرەنٸسٸ مەن ەكٸنشٸسٸنٸڭ ٶرەپكٸگەن ٶجەتتٸگٸنە سٷلٸكتەي جابىسىپ قالعان ەشتەڭەسٸ بايقالمايدى.
كەي-كەيدە سوناۋ الپىسىنشى جىلدارداعى ەركٸن ٸبٸتانوۆتىڭ جاعاسى جايلاۋ, جايدارمان كٶڭٸل, جايباراقات ايتا سالار اياقاستى تاپقىرلىعى كٶزگە ۇرادى.
ارا-تۇرا ەزەلگٸ ٶتەجان نۇرعاليەۆتىڭ جوپ-جورتا اڭقاۋسي قالاتىن, كەيٸنگٸ ٶتەجاننىڭ ەپ-ەدەيٸ قيتىقتانا سٶيلەيتٸن سايقىمازاقتىعى قىلاڭ بەرەدٸ.
الايدا, بۇل ەلگٸلەردٸڭ ەشقايسىسىن سول قالپىندا قايتالامايتىن, قازاق ٶلەڭٸندە ارا-تۇرا ۇشىراسىپ قالىپ جٷرگەن تالاي-تالاي سونى سوقپاقتاردى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزٸپ, ايدىن جولعا اينالدىرا العان ارشىندى, سونىسىمەن دە كٶزٸڭە سويقان ەلەستەيتٸن ايبىندى اقىن. بۇرىن-سوڭدى بولماعان اقىن...
قازاقشا ايتقاندا, بٸرتٷرلٸ اقىن.
قازاقتىڭ “بٸرتٷرلٸ” دەگەنٸ ماقتاعاندىقتى دا, ماساتتانعاندىقتى دا بٸلدٸرمەيدٸ. بٸراق, توسىرقاعانى مەن تاڭىرقاعانىن جاسىرا الماي, امالسىز مويىنداعانىن اڭعارتا الادى. تٷپتەي بٸلٸپ, تٷبەگەيلٸ تٷسٸنە الماي جاتقاندىعىن دا سەزدٸرتەدٸ.
تىنىشبەك ەبدٸكەكٸموۆتٸ دە بٸرەۋ ۇعار, بٸرەۋٸ ۇقپاس, بٸرەۋ قۇپتار, بٸرەۋ قۇپتاماس, بٸراق ول ەشكٸم ەلەمەي كەتە الماس, ەسكەرمەي قالا الماس, ايرىقشا نىسانالى اقىن.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ كەيبٸر ەڭ دانىشپان سۋرەتشٸلەرٸنٸڭ شىعارمالارىن كٶرگەندە ونىڭ, ەڭ الدىمەن, سۋرەت سالا الاتىندىعىنا شٷبە كەلتٸرەتٸنٸڭ بار.
دەل سونداي ٶلەڭ جازا الاتىندىعىنا ەرٸكسٸز شٷبەلاندىراتىن ۇلى اقىندارى مەن ەدەمٸ ەۋەزدٸ اڭعارىپ, ەدەمٸ ەۋەندٸ ەستي الاتىندىعىنا كٷمەنداندىراتىن ۇلى سازگەرلەرٸ دە بارشىلىق.
وندايدا: “بۇعان نەمەنەسٸنە بولا تاڭداي قاتا بولىپ جٷر ەكەن بۇل جۇرت?”, – دەپ شىننان اڭىراتىندار دا از ەمەس. سٶيتسە, بۇندايدا تالاي گەپ بار ەكەن.
بۇل ەۋەلدە ٶتكەن عاسىردا پاريج سالوندارىندا ەتەك جايىپتى. كلاسسيكالىق بەينەلەۋ ٶنەرٸندەگٸ رەنەسسانستان كەيٸنگٸ ادامدى ەسپەتتەۋ ٷردٸسٸ قالىپتاستىرعان ەستەتيكالىق قاعيدالارعا بايقاتپاي باستالعان شابۋىلدار بٸرتە-بٸرتە ٷدەي تٷستٸ. ادامعا تامسانۋ ازايىپ, ادامعا تاڭىرقاۋ كٶبەيدٸ. ادامعا تابىنۋ ادامدى اياۋشىلىقپەن الماستى. تاڭىرقاۋ تابالاۋعا, اياۋشىلىق ەشكەرەلەۋگە جالعاستى. سٶيتٸپ, ٶنەردە بٸر كەزدەگٸ قۇدايدىڭ ورىنىن يەمدەنگەن ادام بٸرتە-بٸرتە قۇبىجىققا اينالا باستادى. ٶمٸرلٸك كٶرٸنٸستەر بۋالدىر ەلەستەرگە اۋىستى. قاي نەرسە دە تابيعي قالپىنداعى تارتىمدىلىعىن جوعالتىپ, قيلى-كيلى قيتۇرقىسىز قىزىقتىرمايتىن قىم-قيعاش قۇبىلۋلارعا ۇشىرادى. ەكٸ دٷركٸن جاھاندىق سوعىس دٷنيەنٸ ەكٸ رەت استى-ٷستٸنە شىعاردى. ادامداردىڭ بۇرىنعى كٶزقاراسىنىڭ ويران-بوتقاسى شىعىپ, مٸنەز-قۇلىقتارى دا قىرىق قۇيقىلجىدى. قۇيقىلجىعان قۇبىلما كٶڭٸل تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەشتەڭەنٸ قاز قالپىندا كٶرۋگە قۇلىق تانىتا قويمادى. قۇبىلتىپ, قۇيقىلجىتىپ كٶرگٸسٸ كەلدٸ. قالاي قۇيقىلجىتقىسى كەلسە, سولاي قۇيقىلجىتتى. قالاي قۇبىلتقىسى كەلسە, سولاي قۇبىلتتى. سۋرەتكەرلەر تەڭٸرٸمەن تايتالاسا باستادى.
بۇل اعىم ەۋەلٸ باتىس ەۋروپانى تٷگەل مەڭدەپ, قالعان قۇرلىقتارعا دا اياق سالدى. بٸراق, بالتىقتان بەرٸ ٶتە الماي, ۇزاق مالتىقتى. الپىسىنشى جىلدارعى حرۋششەۆتىڭ ەستەتيكالىق توڭمويىندىعى ەدەۋٸر بٶگەسٸن بولعانىمەن, بەرٸبٸر بٸرجولاتا تويتارىپ تاستاي المادى.
سەكسەنٸنشٸ جىلدار سەرپٸلٸسٸ يدەولوگييالىق توسقاۋىلداردىڭ بەرٸن جايپاپ كەتتٸ.
ەستەتيكالىق بوستاندىق بٸزگە دە جەتتٸ. ونى بٸرەۋلەر ەنشەيٸن سۋرەتكەرلٸك جەلٸك رەتٸندە قابىلداپ, جەڭٸل-جەلپٸ تٷرلٸك قىلتىڭ-سىلتىڭعا بوي الدىردى. ەندٸ بٸرەۋلەر ساناداعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر رەتٸندە قابىلداپ, بولمىستىڭ بۇعان دەيٸن ٷڭٸلۋگە بولماي كەلگەن استارلارى مەن قاباتتارىن زەردەلەيتٸن وي جٸتتٸلٸگٸنٸڭ ٶتكٸرلەنۋٸ دەپ تٷسٸنٸپ, بوستان ويدى قاساڭ قاعيدالار تٸزگٸنٸنەن تەزٸرەك ازاتتاندىرۋعا تىرىستى.
تٷر تەۋەلسٸزدٸگٸ وي تەۋەلسٸزدٸگٸنەن ٶربٸپ جاتىر دەپ تٷسٸندٸ.
قازاق توپىراعىندا سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ورتا شاماسىنان اياق باسقان بۇل ەۋەن ەۋەلٸ ساز جەنە بەينەلەۋ ٶنەرلەرٸندە سەس بەردٸ.
ەندٸ, مٸنە, ەدەبيەتكە دە...
ايتپاقشى, قازاق پوەزيياسى قاي زاماندا دا ەلگەزەكتٸك تانىتقان. قادىم جىرلارىنا قاراعاندا زار زامان ەدەبيەتٸنٸڭ تەك مازمۇندىق قانا ەمەس, تٷرلٸك ٶزگەرٸستەرٸ از بولماعان. ولاردان ابايدىڭ, ابايدان سۇلتانماحمۇتتىڭ ٶزگەشەلٸكتەرٸ قانشاما?! عاسىر باسىنداعى ماعجان جاڭالىقتارى ٶز الدىنا... كەڭەستٸك اۆانگارديزمنٸڭ ەسەرٸ تيگەن سەكەن, سەبيت ٸزدەنٸستەرٸ سٸرە بەلگٸلٸ. وتىز جەتٸنٸڭ ويرانىنان كەيٸن جٷنٸ جىعىلىپ, جەلٸگٸ باسىلىپ قالعان قازاق ٶلەڭٸ ەلۋٸنشٸ جىلدارعى قاسىم سەرپٸلٸسٸنەن كەيٸن قايتا جاندانا باستادى. ەسٸرەسە, الپىسىنشى جىلدارى بوي كٶرسەتكەن ٷيرەنشٸكتٸلٸككە, ٷردٸسشٸلٸككە شابۋىل, تٷپتەپ كەلگەندە, ٶلەڭدٸك تٷردٸڭ قاساڭ قاعيدالارىنا شابۋىل بولدى. تٶلەۋجان ىسمايىلوۆ قازاق ٶلەڭٸنٸڭ ۇيقاستىق, ىرعاقتىق, قۇرىلىمدىق جٷيەلەرٸن ٶزگەرتە وتىرىپ, مەتافورالىق سونىلىعى مەن پۋبليتسيستيكالىق ۋىتىن ارتتىرۋعا تىرىستى. توقاش بەرديياروۆ قازاق ٶلەڭٸنٸڭ قۇرىلىمدىق قاڭقاسىنا كٶپ تيٸسپەي, بەينەلٸلٸك قاۋقارىن ناقتىلاندىرا, وسى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان زامانىمىزدىڭ كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, قولىمىزبەن ۇستاپ جٷرگەن ەتەنە شىندىعىمەن مەيلٸنشە تۋىستىرىپ, شىنايىلاندىرۋعا ۇمتىلدى. ورازبەك سەرسەنباەۆ پەن جٷسٸپ قىدىروۆ اق ٶلەڭگە قۇلاش سەرمەپ, رۋحاني “اق تاڭداق” بولىپ كەلگەن وقيعالاردى, قوعامدىق ساناداعى “قارا تاڭداقتاردى” جٸلٸكتەۋگە تالاپتاندى. سىرباي مەۋلەنوۆ پەن ەبدٸلدا تەجٸباەۆ قازاق ۆەرليبرٸنٸڭ سەتتٸ ٷلگٸلەرٸن تۋدىردى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاقى قارا ٶلەڭنٸڭ تابيعي مٷمكٸندٸكتەرٸن تاۋىسا مەڭگەرۋ ارقىلى دا ۇلتتىق پوەزييانى ماعىنالىق جاعىنان ساليقالاندىرۋعا بولاتىندىعىن دەلەلدەدٸ. تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ پەن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ قارا ٶلەڭگە ايتا قالارلىقتاي ەۋەندٸك, ىرعاقتىق, ستروفيكالىق سونىلىقتار سٸڭٸرە وتىرىپ, ۇلتتىق جىرىمىزدىڭ ەستەتيكالىق تارتىمدىلىعى مەن ەلەۋمەتتٸك اۋقىمدىلىعىن ارتتىردى.
ال, تىنىشبەك ەبدٸكەكٸموۆ شە?
ول راسىندا دا, ەت تۋراي الماعان ەسٸل تاماقتىڭ ەسٸن كەتٸرەدٸ دەگەندەي, ٶزٸ دۇرىستاپ ٶلەڭ جازا المايتىن بولعان سوڭ, دەستٷرلٸ قارا ٶلەڭنٸڭ ۇلما-جۇلماسىن شىعارىپ جٷرگەن كٶپ سولاقايدىڭ بٸرٸ ەمەس پە?
ەندەشە, ەدٸلٸن ٶزٸڭٸز ايتا جاتارسىز. ەۋەلٸ مىنا بٸر شۋماققا كٶز جٷگٸرتٸڭٸزشٸ:
بٸزدەر “گوموساپيەنس” كەزٸمٸزدەن بٸلگٸر ەك...
ال, مەن ٶزٸم, مىسال ٷشٸن, الفا جىلى,
يگرەك تەۋلٸگٸندە تۋىپپىن دا...
كەيٸن, يكس-بەسٸندە
(ومەگا جىلى)
قايتىس بولام.
سونىم ٷشٸن كەشٸرٸڭدەر.
ايتپاقتايىن,
مىنا بٸزدٸڭ بولمىسىمىزدىڭ جۇمباعى –
كەدٸمگٸ ەلگٸ مەندەلەەۆ تابليتساسىنداعى
ەلەمەنتتەر جيىقتىعى.
سولار – ٸشكەن, سٷيٸسكەن!..
ٶلگەننەن سوڭ, ىدىرايمىز قالايى مەن كٷمٸسكە...
ٶلەڭگە تەن ۇيقاس, ىرعاق, ەۋەن ىڭعايلاستىعىنان گٶرٸ ماتەماتيكالىق, فيزيكالىق ۇعىمداردىڭ مولدىعىنا بٸردەن نازار اۋداردىڭىز.
كەشە سەن دە مەملەكەتتٸك فەنيدٸ
شابىتتانا جىرلاپ ەدٸڭ,
سوندا قالاماقىڭا
كەپكەن بالىق ساتىپ الدىڭ,
ونىڭدى كٸم وقىماق?
ونى مىنا بٸز وقىدىق:
ٶلٸ بالىق سىرامەن
كەتتٸ ٸشٸلٸپ!...
ٶلەڭ قايدا?
ونى دا دەل مىنا مەن
ايتا الامىن,
ەجەتحانا شىندىعىنا جۋىقتاپ,
ٶلەڭ شٸركٸن ازوتتانا
حيمييالىق قۋىقتان
اعىپ كەتكەن...
ەندٸ تاڭىرقايسىز. تاڭىرقاماق تٷگٸلٸ ابىرجيسىز.
سٶيلەمەشٸ,
ەلگە دەگەن سەنٸڭ انتيقالپىڭ بار!
پارتييالىق سەزدەرگە كارديوگراممالىق تولقىندار
كەللەم ٸشٸ – نۋكلەينبەلوگىمدى قىزارتىپ...
بٸرگە تۋعان قارىنداستان كومسومولي قىز ارتىق!...
سوۆەتتەنگەن جادىمىزعا:
مەجٸلٸسحات – پاراقتار,
كٶسەمدەردٸڭ تۋعان كٷنٸ,
بەسجىلدىقتار!..
اراق تا
جۇمىسشى مەن شارۋا اڭقيدى!..
دەۋ دە بولسا, بۇل ارادا باس شايقايسىز. ادام اراق اڭقىماي, اراقتىڭ ادام اڭقۋى قالاي?
مەندە تاعى بٸر ەلەس بار,
بار بولعان سوڭ, ول دا ەندٸ
جوعالمايدى!
تەك ەزٸرشە قۇر كەزٸپ جٷر بٶلمەمدٸ.
مەسەلەڭكي, ەرتەڭدەرٸ ەيتەۋٸر بٸر ٶلەم مەن:
پليۋس – مينۋس جۇلدىزدانعان ەت-سٷيەكتٸ دەنەمنەن
ەلەمەنتتەر ۇشقىن اتىپ, جەر مەن كٶككە كەتكەندە,
سول بٸر ەلەس سوڭعى وتتەگٸن تۇتاندىرىپ ٶكپەمدە,
قانىمداعى سوڭعى قىزىل تٷيٸرشەككە كٷن تيٸپ...
اقىماقتاۋ جۋسان بولىپ, قايتا ٶسەمٸن قىلتيىپ!
شايقالاقتاپ تۇرعان باسىڭىزدىڭ كٸلت كٸدٸرە قالارى سٶزسٸز.
ەنە,
مەنٸڭ ەل زارىققان مەڭگٸ ٶمٸردٸ سٷيەتٸن
عۇمىر بويعى ەۆوليۋتسييالىق-رەۆوليۋتسييالىق نيەتٸم –
توپىراقتان جاراتىلعان ٶسٸمدٸكتٸڭ رەتٸ
تٷردەن تٷرگە كٶشٸپ جٷرەر قۇبىمالى جٷيە-تٸن.
دەمەك, ەلگٸ جۋسانييالىق قۇشتارلىعىمنىڭ وبالى –
جالماڭداعان جانۋارييانىڭ تۇمسىعىندا جوعالۋ?!
تاعى دا باس شايقارىڭىز كٷمەنسٸز. بٸراق, بۇل جولى تەك تاڭىرقاپ قانا ەمەس, تاڭعالىپ باس شايقادىڭىز. باعانادان بەرگٸ ماعىناسىز ساندىراقتاي كٶرٸنٸپ تۇرعان سٶز تٷتەگٸنٸڭ ار جاعىنان ەلدە بٸر مەن قىلتيعانداي بولدى.
ياعني,
“بوققا اينالۋ”
دەگەن سٶز بار, بوق تٸلدە!
كيە دە جوق!
ارۋاق تا جوق!
پەرٸشتە دە جوق مٷلدە!
تىم قۇرماسا, تٷلەن دە جوق, تٷرتٸپ وينار كٶڭٸلدٸ!...
تفۋ-ۋ!..
ٶيتكەن جانتالاسى قۇرىپ كەتسٸن ٶمٸردٸڭ!
ولاي بولسا,
توزباي, سىنباي, ىدىراماي, بۋلانباي,
He شٸرٸمەي, نە بولماسا جانىپ كەتپەي تۇرعاندا,
جۇلدىزدانعان اسپاندى دا (بارلىعىنان جوعارى)
جۇمىر باسپەن دار-ر ەتكٸزٸپ جىرتىپ شىعام مەن ەلٸ!!
قالاي ەكەن?! ٶلەڭ بە? ٶلەڭ عوي... اقىن با? اقىن عوي...
بٸراق, بٸرتٷرلٸ اقىن. بٸرتٷرلٸ ٶلەڭ. “ماتەرييا”. وعان نە جاتپايدى? اۆتوردىڭ ماناعىدان بەرٸ ەر قىرىنان الىپ تٸزبەلەپ وتىرعان قوقىستارىنىڭ بەرٸ دە جاتادى. سول قوقىسقا كٶمٸلٸپ قالۋعا دا, تٸپتٸ ٶلٸپ قالۋعا دا بولادى. “اقىماقتاۋ جۋسان بولىپ,”, “قايتا قىلتيىپ ٶسۋگە” دە بولادى. اقىرىندا “جالماڭداعان” “جانۋارييانىڭ تۇمسىعىندا جوعالۋعا” دا, قايتادان قوقىسقا اينالۋعا دا بولادى. بٸراق, اقىن رۋحى تٸرشٸلٸكتٸڭ بۇل زاڭىنا كٶنگٸسٸ كەلمەيدٸ. تٷردەن تٷرگە كٶشٸپ جٷرەر مەڭگٸ ٶمٸردٸڭ ەۆوليۋتسييالىق-رەۆوليۋتسييالىق قۇبىلمالى جٷيەسٸن “جۇمىر باسپەن دار-ر ەتكٸزٸپ جىرتىپ” شىققىسى كەلەدٸ.
قىرىق قۇبىلعان قوقىس ماتەرييانىڭ قىرقىلجىڭ حيكماتتارىنا مەڭگٸ باقي ٶز قالپىندا تۇرعىسى كەلەتٸن ادامدىق رۋح اتوي سالىپ قارسى شىعادى.
بٷكٸل كٸتاپ – وسىنى كٶكسەپ وسقىرىنعان اساۋ جاننىڭ اۋىر ازابىنىڭ شەجٸرەسٸ.
اتى دا قىزىق – “ىراۋان...” تٷنەكتٸ سەرپٸپ, جارىقتىڭ جولىن اشاتىن تاڭ الدىنىڭ شىرايلى نۇرى ەسكە تٷسەدٸ. بٸراق, بۇل اقىننىڭ ايتىپ وتىرعانى – ەرٸ سول, ەرٸ ول ەمەس كٶرٸنەدٸ. كٸتاپتىڭ سوڭىنداعى اۆتورلىق تٷسٸنٸكتەمەگە ٷڭٸلٸڭٸزشٸ: “ىراۋان – ىرۋشى, تٸلۋشٸ, جازۋشى; ٶتكٸر: وسترىي, رەزكيي; پروحودياششيي, پرونيزىۆايۋششيي, پروتەكايۋششيي; ٶتكٸر ياعني جٷز: لەزۆيە; ليك; اعىن; ٶزەن; قاراڭعىلىقتى تٸرەۋشٸ, ىراۋشى جارىق; كٷننٸڭ عالامدىق كەمپٸرقوساعى (كەم بٸر قوساق); تاڭ جارىعى; كٷن; كٷن نۇرى”.
نە دە بولسا, بۇل – اتار تاڭعا تامسانعان راحات كٸتابى ەمەس, باتار كٷنگە كەرلەنگەن قاھار كٸتابى.
ٶزٸ التى بٶلٸمنەن جەنە اۆتورلىق تٷسٸنٸكتەمەدەن تۇرادى. ەر بٶلٸمگە ايدار تاعىلماعان. بٸرٸنشٸ بٶلٸم: “قۇيرىق جالى تٶگٸلگەن كٸل قىسىراق كٷندەر ٶتتٸ ويناقتاپ... كٷيكٸ سىناق! مۇڭ اڭقىعان سەزٸمنٸڭ شاتقالىنان ماڭىرايدى تاۋتەكە ۇيقىسىراپ...”, – دەگەن, ەكٸنشٸ بٶلٸم: “سەنٸ سٷيۋ – ەلەمگە ماڭدايدان نۇر تاراتۋ...”, – دەگەن, ٷشٸنشٸ بٶلٸم: “ومىرتقاسىنىڭ ٶزەگٸن كٷن كەرنەگەن اشقاراق – كٶكٸرەگٸمٸزدە قۇبىلادى قاس-قاباق”, – دەگەن, تٶرتٸنشٸ بٶلٸم: “وي مەن سەزٸم وتقا تولى قىپ-قىزىل, نەدە ەكەنٸن بٸلە المايسىڭ تٷپكٸ سىر. ٶزٸن ٶزٸ تانىمايتىن ساناعا ٶزگە دٷنيەنٸ مٷمكٸن بە ەدٸ ۇققىزۋ? قارا تەنگە قالاتىنى – بٷك تٷسۋ. ال, بىلايشا, بەرٸ – زاڭدى, تٷپ-تٷزۋ: قارىن قامى, جەمٸر توپىراق, كٷپتٸ سۋ!.. ەستٸلەردەن ەسالاڭدىق جۇققىزۋ! قايعى ويلاماۋ مىقتىلىقتىڭ مىقتىسى?”.. وي مەن سەزٸم وتقا تولى قىپ-قىزىل!”, – دەگەن, بەسٸنشٸ بٶلٸم: “وي اتاۋلى تٶبە شاشتاي تٸك تۇرىپ, بەرسە بەرٸن بٸر-اق سەتتە ۇقتىرىپ! ۋھ-ھ, كٷپتٸلٸك!...”, – دەگەن, التىنشى بٶلٸم: “بۇل دٷنيە – جاساندى. رەسمي. جٷرەك – جىلقى, تۋلايدى... يەسٸ – مي”, – دەگەن ەمەۋرٸن جولدارمەن, “تٷيٸنٸ”: “قاراڭعىلىقتىڭ كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولام”, – دەگەن سۇلتانماحمۇت سٶزدەرٸمەن باستالادى. كٸتاپتىڭ قۇرىلىمدىق جٷيەلٸلٸگٸ كونتسەپتۋالدىق سالاۋاتتىلىق پەن بٷتٸندٸكتٸ اڭعارتادى. بۇل – ەر جىلدارى جازىلعان ٶلەڭدەردٸڭ ەنشەيٸن بٸر كٶگەندە باس قوسا قالعان كەزدەيسوق جيىنتىعى ەمەس, مۋزىكادا سيمفونييانى, ارحيتەكتۋرادا كەلٸستٸ عيماراتتى ەسكە تٷسٸرەتٸن سوم شىعارما, بٸرتۇتاس انسامبل.
العاشقى بٶلٸمدە – اۋىل, تۋعان ٶلكە, تانىس تابيعات, باقتاشى ٶمٸر. بەز-باياعى ورتا مەن بايىرعى احۋال. “اۋىلىم بولۋشى ەدٸ كٷندە بوران... ٶزگەرٸپ كەتتٸ قازٸر مٷلدە بالاڭ. قازداردىڭ قاڭقىلىنان قايماق جالاپ, تٷندە سەل اي سەۋلەسٸن تىڭداپ الام. مەندەگٸ سٶز – قۇلىندى, كٶز – بوتالى, بۇل دەۋرەن قايتالانسا جازدا تاعى!.. مامىردىڭ مايىن بۇلتتار بٷركٸپ ٶتٸپ, توپىراق جاپىراعىن مازداتادى. بٸر بٸلسە, جەر قادٸرٸن, تاۋ قادٸرٸن, بٸلەر مە جۋسان ەمگەن مارقا تٷلٸك... قىز-كٶكتەم كٶل باسىنا اسىعادى, بۇرىمى بۇلت ٸشٸندە تارقاتىلىپ. “سەزٸمنٸڭ سىنىقتارىن قۇرسار كٷيدٸ سەن ماعان وسى قازٸر قيساڭ قيدىڭ!” – دەپ تٷنگٸ قۇربىم وتىر, ومىراۋىنان بٷر جارعان جۇلدىزداردىڭ يٸسٸ اڭقيدى...” ىستاعان سابانىڭ جومارت پۇشپاعىنان قۇيىلعان قىسىراقتىڭ قىمىزىنداي ٶن بويىڭدى بالقىتىپ قويا بەرەر قايران قازاقى ٶلەڭ!
“ماي ساعىمدى ماڭعاز تاۋ ٷرٸپ ٸشكەن, ٶلەڭ اعا جٶنەلەر تٸلٸڭٸزدەن!.. قاز داۋىسى اڭقىعان قوڭىر جەلگە قازاناقتىڭ, قايىڭنىڭ بٷرٸ پٸسكەن. دەرمەنٸڭ جوق ويىڭنان جاڭىلماسقا, تاۋ تىڭداعان ساز باسقا, سارىن باسقا, شەگٸرتكەنٸڭ ٸنجۋلٸ شىرىلىنان مونشاق تەرٸپ الار ما ەدٸ قارىنداسقا!..” پاي-پاي, تاڭدايىڭدى جۇلار تەتتٸ سٶز-اي! ەلٸگٸپ ٷڭٸلە تٷسەسٸڭ, ەلٸتٸپ سٸمٸرە تٷسەسٸڭ.
كەنەت – تٸلٸڭنٸڭ ۇشىن قىشقىل شىمشىدى ما قالاي?.. “سٶز سٷيەگٸن ٶلشەمە, مۇڭدى ٶلشەگٸن; وي – كٶپ, قوبىز دٸلٸمنٸڭ تٷرتەر ٸشەگٸن. سارى دالا دٶڭبەكشٸپ كٷن استىندا, سايتان – ساعىم سورادى بۇلت ەمشەگٸن. اينالا – كٸل كٷيٸك تاۋ, ٸسٸك تٶبە, ايعاي جولعا كٶردٸم سان تٷسٸپ تە مەن. قۇلا دٷزدٸڭ كٸندٸگٸن قۇيىن بۇراپ.... قاراعاندار عانا تەك كٷشٸكتەگەن. سور تاعدىرعا دالامنىڭ كٶنگەن تٷرٸ: شالا-جانسار بولسا دا, ەرمەن تٸرٸ. توبىلعىنىڭ گٷلٸ جوق!.. گٷل ورىنىنا كٶرٸنەدٸ قىزارىپ شەڭگەل تٸلٸ”.
كەنەت جٷرەگٸڭ شانشىپ قويا بەرەدٸ. “مۇڭسىز دا امان بولعانمەن, قۇنسىز دا امان, كٶبەلەكتەر بٸتتٸ ٶلٸپ جۇلدىزتابان; قاتالاعان – شٶلدەگەن شەرلٸ تٷزدٸڭ شەكەسٸندە كٷلتٸلدەپ كٷن سىزداعان! اقىلدى جۇرت ٸشكٸزسٸن بٷگٸن ۋىن, اشىرقانار مەندەگٸ ىڭىل-ۋٸل. جەل قىپ-قىزىل! تاۋ ەسسٸز!.. ەسسٸزدٸكتٸڭ ەزۋٸنٸڭ ساعىمى شۇبىرۋىن!..” جايما-شۋاق يديلييا كەنەت جۇمساق ەلەگيياعا, ول – اياقاستىنان اپشىعان ىزاعا اينالىپ بارا جاتقانداي. مانادان بەرٸ پەيٸشتەنٸپ تۇرعان كٶكجيەكتەن كٶلگٸر ساعىم ارىلىپ, تامۇق تابى بٸلٸنە باستاعانداي.
سەزٸمتال جٷرەك ٶلٸ تٶڭٸرەكتەن سەكەم الىپ, تٸرٸ تٶڭٸرەگٸن تٸنتكٸلەي باستاعانداي. ەكٸنشٸ بٶلٸم – پەك ماحاببات, پەرٸشتە كٶڭٸل جىرلارى. سارتاپ ساعىنىشتىڭ زارى. جاندەرمەن جالعىزدىقتىڭ شەرٸ. باياعى لەيلٸنٸڭ ەركەتوتاي نازى. باياعى مەجنٷننٸڭ ەستەن تانعان ەسٸرٸك حالٸ.
باسقاشا ماحاببات بولۋشى ما ەدٸ?! ول باسقاشا جىرلانۋشى ما ەدٸ?! بٸراق, بٷگٸنگٸ لەيلٸ, بٷگٸنگٸ مەجنٷن احۋالى: “مٸنە, مٸنە, قوڭىراۋ شالىپ تۇرسىڭ! (كٶكەيٸڭدە پەندەلٸك قالىپ تۇر زٸل?) پارىق-تىلسىم... داۋىسىڭ تالىقتىرسىن; ايتا بەرشٸ, قايداسىڭ?.. ال, ۇقتىرشى!.. كٷلكٸ مەنەن كٷدٸك تە جٷرە مە بٸر? ٶمٸر باقي كٶڭٸلدە تٷنەمەگٸر!.. قالاي, قالاي?.. اعاڭ با?.. جۇمىسىندا!.. دەيدٸ بٸزگە: “تەزٸرەك ۇعىسىڭدار!”. اللو-اۋ, اللو-اۋ!.. اللو-اۋ, جاۋاپ بەر, جالىندىرما, جانىم مەنٸڭ تۇر قازٸر سىم ۇشىندا!..” تەلەفون قۇلاعىنا اسىلىپ ٶلٸپ قالارداي بٷگٸنگٸ مەجنٷننٸڭ جان داۋىسى شىققان جالبارىنشى.
جانى سىم ۇشىنداعى سەزٸمتالدىق. جانى تىرناق ۇشىنداعى جانكەشتٸلٸك. “بەرٸ وسىلاي – تەز ٶتٸپ, تەز بٸتەدٸ, شىرقالىپ ەن, ايتىلىپ سٶز بٸتەدٸ. جاماندىقتان جانىمىز كٷيەر ەلٸ, سول كٷيٸكتٸڭ ورىنىنا كٶز بٸتەدٸ; بولدى دەگەن سەتٸندە جٸگەر ٷستەم, ەسٸك قاعىپ تۇرار-اۋ رەنٸش تە. دوسىڭ باردا – قاسىڭ بار, كٷرەڭٸتٸپ كٷن تۇتىلعان بٸر ەلەم جٷرەر ٸشتە”.
ٷشٸنشٸ بٶلٸم – سول كٷن تۇتىلعان ەلەم. جاپانداعى جالعىز ٷي. جارىق ەلەمنەن تەك جاقسىلىق دەمەتكەن جاداعاي قىر تٸرشٸلٸگٸ. “باستاپ كەلمەي ەركٸمدٸ, اڭعال سوقپاق, جالعىز ٷيدٸ كەسٸرلٸ جاننان ساقتا!” قاپييادا جاپا شەكتٸرمەسە, جالعىز ٷيلٸ تٸرشٸلٸك بولار ما?! “... بٸرەۋ كەلدٸ, كٷن وتى جانا-جانا, قازان-اسپان استىندا سٶنگەن شاقتا”. “ەكٸ كٶزٸ – قوس قانجار, قوس قانجاردىڭ قىلشىلداعان جٷزٸنە قان جۇعىپتى”. “قالىڭ قاباق قالقالاپ ٸشكٸ رايدى, قاراسۇرعا قارا مۇرت سۇس قۇرايدى. كٶلدەنەڭنەن تٷسٸپ اپ كٶزدەرٸمەن كەلٸنشەكتٸڭ مىقىنىن ىسقىلايدى”. بەيساۋات كەلگەن بەيتانىس قوناق. بەيتانىس مەيماننىڭ بەيەدەپ كٶزدەرٸ. سۇس شاشقان سۇعاناق جانار. تٶرٸڭنەن تٶنگەن وسپادار ٷرەي. بۇل جاپانداعى جالعىز ٷيدٸ شوشىتقان جان الار ادام با? ەلدە جاپانداعى جالعىز ٷيدەي جالتاق-جۇلتاق كٷن كەشكەن قورعانسىز قاۋىمنىڭ جەلكەسٸنەن تٶنگەن جەكسۇرىن زامان با?!
ودان ەرمەن وقي تٷسسەڭ, بۇنىڭ جاۋابىن ٶزٸڭ تاباسىڭ. دىمى ٸشٸندە دالباسا قارەكەت. شىنى ٸشٸندە داڭعازا تٸرشٸلٸك. تٷنەكتەن ٶربٸگەن تٷن بالاسى. قىلىشقا باسىن توسقان قىلشا مويىن. ٷرەيدەن ٷسٸك شالعان ٷركەك كٶڭٸل. “ميىمدى بٷرە-بٷرە بۇلتى اجالدىڭ, جۇرتقا ەرٸپ, مىڭ لاستاندىم, مىڭ تازاردىم; مٸنە, ەندٸ... قالا – قارا, اي – ساپ-سارى, سارعايىپ جالعىز تٸسٸ تۇر تاجالدىڭ... تٸرلٸك-اي, تەتتٸسٸ بار, جۇمساعى بار, ساناما قايدان ەندٸ مۇنشا كٷمەن? ٶمٸر نە? قاراڭعىلىق ٸشٸندەگٸ بٸر تٷننٸڭ جارالۋ ما قۇرساعىنان?.. ازابىم – اينالامدى تٷسٸنبەگٸم, ارمانىم – ٶڭٸمدەگٸم, تٷسٸمدەگٸم. مەن كٸممٸن قىبىرلاعان, قابات-قابات قاپ-قارا قۇرساقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ?!...”
مۇنداي تٸمٸسكٸ سانا قانداي تٷنەككە قاماپ قويساڭ دا, تٶڭٸرەگٸن تٸنتكٸلەمەي تۇرا ما? ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن, قايدا جٷرٸپ, قايدا تۇرعانىن بٸلمەي تىنا ما? “وسى جايدى جاراتقاننان سۇراماققا دۇرىستاپ, بٸر كٷدٸكتٸ توقتاتتىم مەن قاراڭعىلاۋ بۇرىشتا... كەلٸپ جەتتٸك. قيراپ جاتىر حاق-تاعالا حرامى!... قايتا قۇرۋ نەتيجەسٸ بولسا كەرەك, سٸرە بۇل?.. قۇداي قايدا?... سايتان بٸلسٸن... مٷسٸنٸ تۇر كٶسەمنٸڭ. تۇرسا تۇرسىن, مەن تەڭٸردٸ ٸزدەپ جٷرگەن ەسەرمٸن. ٸزدەي-ٸزدەي, كٶپ ەسٸكتٸ اشىپ-جاپتىم... قىسقاسى... جولداس قۇداي جاڭا عانا ٸشۋدە ەكەن تٷسكٸ اسىن. ەي, قۇداي-اي, نەگە كەلدٸم ەس بٸلمەيتٸن بالاشا: تٷسكٸ اسىنىڭ ۋاقىتى – ميلليارد جىل, ساناسام!”
بٷيتٸپ بٸر تەڭٸردٸڭ ٶزٸمەن قايمىقپاستان بەت اشىسىپ العان بەتپاق سانا بەت العان ماقساتىنا جەتپەي قويا ما? بۇعان دەيٸن ار جاعىنا نە تىققانى بەلگٸسٸز بەيمەلٸم دٷنيەنٸڭ بەدٸرەيگەنٸنە قاراماستان, ۇڭعىل-شۇڭعىلىنىڭ بەرٸن ٷڭگٸپ الا جٶنەلسٸن. “تەرەزەلەر تورلانىپ, تەمٸرلەنگەن ەسٸكتەر... “ۋرا!” – دەيدٸ بٸر بالا, مۇرت شيراتىپ بەسٸكتەن. تٷسٸنە الماي قويعان ەم... تٸستەي قويدىم تٸلدٸ مەن: بٸر كٶرشٸنٸ بٸر كٶرشٸ اندىپ-باعىپ دٷربٸمەن, تارازىعا تارتۋدا اۋىزداردىڭ يكەمٸن; بوراپ جاتىر كٶشەدە قىزىل ناننىڭ قيقىمى... بٸر دوسىمدى ٸزدەپ ەم اراسىنان حالىقتىڭ, جولىڭ بولعىر, اقشادان كٶرپە تٸگٸپ الىپتى.” ٷستٸرت ٷڭٸلسەڭ – ەلەس. دۇرىستاپ قاراساڭ – شىندىق. سٶيتسە, كٷنٸ كەشەگٸ داليعان دارقان دالا دەپ جٷرگەندەرٸ قاراڭ قالعان قاراۋ دالا ەكەن! “قاسقىر دا جوق ول جاقتا, ارقار دا جوق, قۇرىعان; تەك يتتەرٸ ميياۋلاپ, مىسىقتارى ۇلىعان... جەر تٶسٸنە سول جاقتا اتوم سىنا قاققان-دى. مەكەندەيتٸن حالقى دا – قارا حالىق, اق قاندى. جاراتقانعا سەنگەندەي, ٶزدەرٸ تىم اڭعال-اق, مال باققان بوپ جٷر ەلٸ, ماڭداي تەرٸ سورعالاپ.” كەلەڭسٸز دٷنيەنٸ كەزە-كەزە زورىعاسىڭ. كٶرە-كٶرە تورىعاسىڭ. “زارلى كٶڭٸل – قايتقان قازدىڭ كٶمەيٸندەي سۇپ-سۋىق, زاھارلاتىپ, كٷتە بەرمە, ماڭدايىڭنىڭ جٸپسۋٸن. پيعىلىڭا پىسقىرمايدى, پىسىق ەلدٸڭ بالاسى; ماقتاۋدا ولار – تىم ەسكٸشٸل, داتتاۋدا – تىم جاڭاشىل!.. ٷكٸلەردٸڭ قاناتىنداي ٷرەي ٷنٸ كەۋلەگەن, ٷمٸتتەرٸڭ عانا قالدى; سالار تالاي ەۋرەگە!” “بٸزدەر كٸمبٸز? نە تٸلەيمٸز? باعىت قالاي? قۇبىلا? يٸرٸلٸپ, جيىرىلىپ, ٶز ويىما تىعىلام.”
سوندا, جاندى مۇنشا جاداتقان نە?
ول كەشەگٸ ەسٸمٸزدٸ شىعارعان ەسەرلٸك. “قىزىل تۋلى شۇبىرىندى اقتابان”. تٶرتٸنشٸ بٶلٸم سول قييامەت-قايىمعا بٷگٸن كەپ قانىعىپ, بٷگٸن كەپ قامىعىپ وتىرعان كٶڭٸلدٸڭ گٶي-گٶيٸنەن تۇرادى. “يمەندٸك-اۋ شٷلدٸردەن! يمەنۋٸمٸز يلەنۋ ەكەنٸن كٸم بٸلگەن! مىقتادى عوي! ۇقپادى عوي ۇل تٸلدٸ! تٷيە بولىپ, كيە بولىپ قۇتىلدىق! ويقوڭىر ما? “بايقوڭىر” ما بۇل تٸرلٸك?... باستالدى دا!.. اسپاندى دا تٸلدٸردٸك. نامىس تاپتاپ.... نان ۇستاپ تا, قول الدىق, بٷلٸنبەي-اق, بٸلٸنبەي-اق تونالدىق! اقتالدىق تا... ماقتالدىق تا... قۇپ الدىق... جٷز مىڭ جىلعا جەتەرلٸكتەي سىنالدىق!” بۇنى ويلاساڭ, ساناڭ ساپىرىلىپ, ميىڭ جاپىرىلىپ قويا بەرگەندەي. “شالا قازاق تٷسٸنٸكپەن شالاپ ٸشٸپ سان دارىن, ارماندى ەلدٸڭ ەلٸپپەسٸن ورماندى ەلدٸڭ تومدارى جانشىپ جاتسا, ار الدىندا جٶن كٶرگەندەي بۇعۋدى, كٶكجول ويلار ٷنسٸز-تٷنسٸز كٶكٸرەكپەن ۇلۋدى ەدەت قىلىپ, تٸرلٸك مەنٸن كٷنكٶرٸسپەن ٶلشەتتٸ!.. بٶبەكتەرگە تالماپ ٶسكەن رەزەڭكە ەمشەكتٸ!.. نە بولارىن ويلامايتىن ەرتەسٸن, ەل – ەسٸنەن, مەڭدەپ العان دەرت ەسٸن! پا دەسەڭشٸ! قالاي ٶزٸ ۇلت ميىن كوممۋنيزم ەلەسٸمەن ٶرتەسۋ?!” ەلٸڭ ەلگٸندەي بولعاندا, كٸسٸڭ قانداي? “بەس جالعاننىڭ قۇلىسىڭ سەن, سەل تىنشى; قۇداي بەرگەن ەسسٸزدٸك بار التىنشى: ىسىپ-توڭىپ, ەستٸپ, كٶرٸپ, يٸسكەپ, تاتىپ... قۇشىپ-سٷيٸپ!.. تىندىرىپ!.. جەتٸسٸنشٸ دەرەتٸڭدٸ سىندىرۋ!.. اسپان-انا كٷندە دۇعا وقيدى. ٷنٸ قالاي, ەستٸلمەي مە باقيدىڭ? سەنٸكٸ تەك – قۇلشىنۋ دا قۇلشىنۋ! باقي ساعان ايتا قويماس شىن سىرىن. نەشە كٸلتٸ بار سەندەگٸ ىرىقتىڭ? ۇلى اسپاننىڭ ۇلى ەدٸڭ عوي. ۇمىتتىڭ? ۇمىتتىڭ...” تٷسٸنگەننٸڭ تٷڭٸلمەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. قامىققان سايىن قاي-قايداعىعا قانىعىپ, قانىققان سايىن قانىڭدى زەھار جايلاپ, ويىڭ قاجىڭقى, تٸلٸڭ قىرشاڭقى تارتاتىنداي. “قالالارى – قويانشىق. دالا – سۇلىق. ٶزەن-كٶلدٸڭ سۋالىپ قاراشىعى, ورمان-توعاي ورىنىندا قارا شٸلٸك; ەلٸن سٷيگەن ەلدەردٸڭ ساناسى ۇلىپ, جانى بٸتكەن توبىردىڭ تەنٸ اشىلىپ, جٷرەگٸڭە قادالىپ نالا-سٷلٸك, سورىپ الار بولعاندا بار اسىلىن, تٸل اينالىپ جٷرەككە بٸر-اق سەتتە سىيماي كەتەر اۋىزىڭا الا سۇرىپ!...”
“ار نە? بار نە? تٷيسٸكتەردٸ جوق باۋلۋ. تٷسٸنٸككە تٷكٸردٸم, ال, تاپتاۋرىن... ەنٸ بٸتەر سەزٸمدەردٸڭ تٷبٸندە, نانى بٸتەر تٶزٸمدەردٸڭ تٷبٸندە بىلاپىت سٶز جەنە قانجار ساقتاۋلى...” مٸنە, بٸرتٷرلٸ اقىندار مەن بٸرتٷرلٸ كٸتاپتار قايدان شىعادى? تاپتاۋرىن تٷسٸنٸكتەرگە تٷڭٸلگەننەن شىعادى. ال ول تٷڭٸلدٸرەر قۇبىلىستاردىڭ تٷپ تٶركٸنٸنە ٷڭٸلگەننەن شىعادى?
سوندا ادامدى دا, قوعامدى دا, تٸپتٸ زاماندى دا وسىنشالىق جىن قاقتىرىپ جٷرگەن جادىنىڭ اتى نە?
كٸتاپتىڭ اڭعارتۋىنشا, “ىندىن” نەمەسە نەپسٸ. تويسا كٷپتٸلٸككە, تويماسا كٷپٸرلٸككە ۇرىندىراتىن نەپسٸ. مۇنشاما ىڭعىرشىعى اينالعان ىندىننىڭ جالقىلىق تا, جالپىلىق تا جەلٸگٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ جٸلٸكتەلەدٸ. جالقىلىق ارناسىنىڭ ٶزٸ ەكٸ تارام بوپ جارىسا ٶربٸپ وتىرادى. بٸرٸ – اۆتوردىڭ ٶزٸ نەمەسە ٶزٸ تاقىلەتتەس بٶرٸكتٸلەر باسىنداعى اۋما-تٶكپە گەپتەر ارقىلى اشىلسا, ەكٸنشٸسٸ – اۆتور قاياۋسىز سٷيگەن جار, كٶڭٸلٸنە كٷدٸك قاشىرعان, كەيدە كٶڭٸلٸن قالدىرعان ۇرعاشىلاردىڭ ايتۋعا جايسىز جاعداياتتارى ارقىلى بايىپتالادى. ەركەكتٸ ەسەرلٸككە, ەيەلدٸ مەكەرلٸككە, ەلەۋمەتتٸ ەۋمەسەرلٸككە باستاپ جٷرگەن بۇل جادىنى قاشان جەرگە وتىرعىزىپ كەتكەنشە قاي-قايسىسى دا اڭعارا المايدى. ال, قاشان جەرگە قاراپ قالعانىن اڭعارعان سوڭ, قايتادان اعارىپ-تازارىپ, اق پەرٸشتە قالىپتارىنا تٷسكٸسٸ كەلٸپ قۇلشىنىپ جاتقان ەركەك تە, ەيەل دە, جالقى دا, جالپى دا كٶرٸنبەيدٸ. تٸپتٸ كٷنەكار كەشەگٸسٸن اڭساپ, كٷنٸ ٶتٸپ بارا جاتقان بٷگٸنگٸسٸمەن قوشتاسقىسى كەلمەيدٸ. اقىندى بەرٸنەن دە سول كٶبٸرەك قينايدى.
ويباي-اي, ۇيات-اي, ىندىننىڭ جانى قايدا, مەن قايدا?
مٷڭكي يٸرٸمدەنٸپ, سۋىلداپ ٶتٸپ جاتقان الاپات كٷنكٶرٸس
قۇردىمىنا كٷمپ-پ ەتٸپ تٷسٸپ كەتۋ دەگەنٸڭٸز وسى شىعار?!..
شىنىندا دا, سولاي ەكەن!
كٷمپ-پ ەتۋ, و كٷمپ-پ ەتۋ!..
تٸرٸ شٶپتٸ كٶرمەي ٶسكەن ٸنجٸلتانۋ ٷمبەتٸ
كٶڭٸلدەرٸن تەرەزەلەرٸنەن تەلمٸرگەندەرگە سەلت ەتپەي,
ەرمەك ٷشٸن, ەرگەجەيلٸ يت اسىراپ پەتەردە,
تاڭ سەرٸسٸ كٷلگٸندەنگەن بەيعاسىرعا ٶتەردە,
ەجەلگٸ ەلدٸڭ كٶشەلەردەگٸ كٶلەڭكەلەرٸنە دە كٸجٸنٸپ...
كەشەگٸ ٶتكەن يمپەرييا ماستىعىنىڭ قىزىلى
تۇمسىقتارىندا عانا قالعان دارىندىلار شٷبەلٸ
ەرتەڭگٸ كٷن ەلەستەرٸنە دە ەرٸندەرٸن شىعارىپ,
ەۋليەلەر ەۋلەتٸنەن ساناعاندا ٶزدەرٸن,
ٸڭٸردەگٸ تۇرمىس تٷرٸ تەلەسەكس كٶزدەنٸپ,
قىلمىس قىلى تيگەن سايىن قىتىعىنا پەكتٸكتٸڭ,
ايازىڭا پىسقىرمايتىن
راديواكتيۆتٸ
ماسالاردىڭ ىزىڭىنان دا بەيمازا جۇرت قوزدانىپ...
ايداھارى زاۋىتتاردىڭ مي قىرتىسى گازدانىپ...
دالاسىنا ساۋساق بەزەپ تۇرعان قولا سۇلبانى
تەڭٸر تۇتقان ۇلى تٷزدٸڭ قارا كٶزدٸ ۇلدارى
جات تٸلٸندە بۇقارالىق ايات وقىپ, كٷنٸ ٷشٸن...
ساياساتتىڭ قوزا تٷسكەن ۇرعاشىلىق جىنىسى
ساقال-مۇرتىن تٷزەمەگەن پرولەتار تٷرٸندە
تٷسكە ەنەتٸن
حالىقارالىق قورقىنىشتىڭ تٷنٸندە.
تەۋبەگە ەلدٸ تٷسٸرەتٸن (كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە)
بٸر جاسىل سٶز بارىن بٸلەم جاپىراقتار تٸلٸندە!..
قۇبىلمالى زاڭعا ەمەس-اۋ
قانعا عانا كٶنەتٸن
سول جاسىل سٶز
مىنا جالعان دٷنيەدە كٶنە تىم
بۇزىلماۋىن تٸلەي جٷرٸپ ەلەۋمەتتٸك دەرەتتٸڭ
سٷتتەي تازا بٸر جارىقتىق جەر تاپسامشى ٶلەتٸن!
بەسٸنشٸ بٶلٸم سانادان ٶشپەك تٷگٸلٸ كٶز الدىڭنان كەتٸپ بولماعان كەشەگٸنٸڭ كەساپاتتارىن كەسكٸندەيدٸ. جاماندىقتىڭ كەتٸپ بولماعانى, جاقسىلىقتىڭ كەلٸپ بولماعانى زىعىرداندى قايناتادى. كەتكەننٸڭ قيناعانى ٶتكەن, كەلگەننٸڭ الداعانى ٶتكەن كەلەڭسٸز كەزەڭدە ەشتەڭە ٶز قالپىندا كٶرٸنٸپ, ٶز ماعىناسىندا ۇعىلماق ەمەس. “باياعى بالا كەزگٸ ۇلى بەسٸن تەۋبەسٸز پەندەلەردٸڭ بٷرٸپ ەسٸن... ماڭىراپ بوساعامنان اپپاق ەلٸك... بۇلتتاردىڭ كٷركٸرٸنەن شٶپ كٶگەرٸپ... بٸر جەرٸ دٷنيەنٸڭ تاعى سىزداپ... وي قالقىپ سٶزدٸڭ قىزىل سوعىسىندا... اجالمەن ارباسقان بٸر باقسىداعى يەكتٸڭ ەڭ اقىرعى قاعىسىندا كٷپ-كٷرەڭ يت بەينەلٸ قۇس كٸسٸنەپ... زاڭىنان كٶمەكەيدٸڭ تىس كٸسٸلەر ەرتەڭنٸڭ ەلەسٸنە ساۋساق مالىپ... اڭىرىپ اقيقاتتان الشاق حالىق... ىڭىرسىپ قارسى الدىمنان تۇرمىس تاعى, الماسىپ بٸر قايناعى, بٸر مۇزداعى... ٶزٸمە ٶزٸم كەيٸپ... قارا تٷندە وتىرام قىزىلشاقا جۇلدىز باعىپ...”. بۇل – ٶلەڭدەگٸ سيۋرەاليزم, بٸراق كٶڭٸلدەگٸ رەاليزم. ٶيتكەنٸ, كٶز ەلٸ ەشتەڭەگە تٷبەگەيلٸ جەتكەن جوق. كٶڭٸل ەلٸ ەشتەڭەگە تٷبەگەيلٸ بٸتكەن جوق. ەندەشە, ول قالاي جايباراقات بولا الادى?! قالاي اۋناقشىمايدى?! قالاي تٶڭبەكشٸمەيدٸ?
التىنشى بٶلٸم سول اۋناقشىپ-تٶڭبەكشٸگەن الاڭ كٶڭٸلدٸڭ اناتوميياسىن ٸرەپ-سويادى.
بەسٸنشٸ بٶلٸمدٸ: “شەكسٸزدٸكتە كٶشٸپ جٷرگەن بٷگٸن عانا بار مەڭگٸ!” – دەپ اياقتاعان اقىندىق پايىم التىنشى بٶلٸمدٸ: “باقي دەگەن – قاراپايىم اينالىم: ويلانۋدى سەزٸنۋ مەن سەزٸنۋدٸ ويلانۋ”, – دەپ باستايدى. وي مەن سەزٸم بٸرٸن-بٸرٸ ەرتكەن بۇزاۋلى سيىر سىندى نوقتالى ۇعىمدار. بٸراق, ەنەسٸ – سەزٸم, تٶلٸ – وي شىعار. ٶمٸر سەزٸمدٸ ەمٸزەدٸ. سەزٸم كٶڭٸلدٸ ەمٸزەدٸ. كٶڭٸل ويدى ەمٸزەدٸ. پٸكٸر سولاي تۋىپ, سولاي ٶربيدٸ. “وۋ, ٶلمەس-اۋ, سەزٸم – تەتتٸ, وي – اشتى? تٷيسٸگٸڭدٸ نەندەي ٷندەر وياتتى? كٷن استىندا قۇر كٷڭسيسٸڭ شاراپتان, قىرىق پىشاق بار, قىزاراتىن اي استى! مىناۋ دٷنيە كەرٸس پە, جوق, كٸرٸس پە? جاۋابى ونىڭ – جاننان نەزٸك, جٸڭٸشكە. جاۋعا دەپ, سەن سٷت قۇيعاندا التىنعا, ساعان دەپ, جاۋ ۋ قۇيادى كٷمٸسكە!” بەرٸبٸر سول باياعى گەپ: “ٶمٸر – كٷرەس, ٶلمەس-اۋ, كٷرەس – ٶمٸر, سايتان مٸنگەن پەندەگە ٸلەسە بٸل. ٶمٸر – كٷرەس! ەيتسە دە, دٷنيە – كەزەك: بٸرەسە جىن ەندەتەر, بٸرەسە قۇل... بايلىق پەنەن مانساپتان, دابىرادان باس تارتپاعان پەندە – ادام, جەمٸر – ادام... سايتان وعان مٸنسە دە, ول – سايتانعا, ٶزگەرمەيدٸ ەشقاشان ٶمٸر ودان!” تٸرشٸلٸكتٸڭ تراگەديياسى دا وسىندا. بەرٸ دە ٶزگەرەر. جاۋ دا ٶزگەرەر, دوس تا ٶزگەرەر. بار دا ٶزگەرەر, جوق تا ٶزگەرەر. زاڭ دا ٶزگەرەر, زامان دا ٶزگەرەر. بٸراق, قۇلىق ٶزگەرەر ەمەس. قۇلىقتى ٶزگەرتەتٸن ىندىن ٶزگەرەر ەمەس. جۇرتتىڭ بەرٸ دە باقىتتى بولعىسى كەلەدٸ. كەشە جوقتار باردى تالاپ جاپپاي باقىتتى بولعىسى كەلدٸ. بٷگٸن جالقىلار جالپىنىڭ نەسٸبەسٸن جابىلا تالاپ جاپپاي باقىتتى بولعىلارى كەلەدٸ. اڭسايتىندارى – ەيتەۋٸر, وبال-ساۋاپتى ۇمىتقان وزبىرلىقپەن كەلەتٸن باقىت. “ەرۋلٸگە – قارۋلى!” – دەپ اتالار بۇل, شايقاستىڭ بٸتپەيتٸنٸ مەڭگٸلٸك, ەكەۋٸ دە ۇققان ەمەس, بٸرٸن-بٸرٸ مەڭگٸرٸپ!.. ەكەۋٸ دە, كٷندەر دە كٷن, قالار, بەلكٸم, مولاسىز?... سەگٸز قيىر شارتاراپتىق تاڭ پەن باققا تالاسىپ, تەۋبەنٸ ۇمىتىپ العان كەزدە ٶزارا ورتاق ٸسٸندە, تەنٸڭ تٷگٸل, جانىڭ تٷسٸپ كەتەر باسقا پٸشٸنگە!” تاڭماقشاردا تايراڭدايتىن تاجالدى بەس كٷن تٸرلٸكتە سايرانداتىپ قويعان جەتەسٸزدٸكتٸڭ تەگٸن, تٶركٸنٸن, سالدارىن جان-جاقتى تالداي-تالعاي العان اقىن توقتامدارىنا بٸرەۋ قوسىلار, بٸرەۋ قوسىلماس. بٸراق, تەبٸرەنبەي, تەڭسەلمەي, ەنجار قالا المايدى. تٸرشٸلٸككە قاجەت سىباعا ەمەس ٷلەس, ەنشٸ ەمەس مەنشٸك ٸزدەگەن سٸمسٸك ىندىن سٸلٸكپەسٸن شىعارعان بٷگٸنگٸ ادامزات بۇل ٸبٸلٸس ۇعىمداردىڭ قىل تۇزاعىن قالاي شەشٸپ شىعۋدىڭ جولىن باق پەن تاققا جابىلا تالاسقانداي, جابىلا ٸزدەمەسە, قۇلاعىن قىلتيتىپ تۇرعان قييامەت-قايىمنان قاشىپ قۇتىلا المايدى. اقىن سول قييامەت-قايىمنىڭ قاۋپٸ مەن قيياپاتىن كٶلكەشتەمەي, كٶلگٸرسٸمەي, تاۋسىلا بەينەلەپ, تاپسىنا سٶيلەيدٸ. ٶيتكەنٸ, اقىننىڭ اقيقاتقا قييانات جاساۋعا حاقىسى جوق. بٸراق, اقىننىڭ ٷمٸتتٸڭ ونسىز دا ەلسٸز وتىنا سۋ شاشۋعا دا حاقىسى جوق. “مىنا جالعان دٷنيەدە بەس كٷندٸك, ٶمٸر – كٷرەس!” دەگەن ۇعىم ەسكٸردٸ”, – دەپ تٷيٸپ, “بٸر شاڭىراق – كٷن استىنداعى بار حالىقتى” جاراستىققا شاقىرادى. “تەكتەن تەككە شاتتانبايمىن بۇلاي مەن, و, سور تٸرلٸك, سىنايسىڭ با, سىناي بەر! بٷكٸل ەلەم وڭعا اينالىپ, ۇدايى, ەسٸن جيىپ – تٸلدەسەدٸ قۇدايمەن! وڭ مەن سولدان بيٸكتٸك پەن تەرەڭنەن جاراتىلعان وي جاينايدى ٶرەمنەن!.. جۇدىرىقتاي جٷرەگٸممەن مىقشييا باس ورىنىنا كٷن كٶتەرٸپ كەلەم مەن!..”
بۇنىڭ بەرٸ – قۇرعاق قييالدىڭ جەلدٸرمەسٸ ەمەس, قينالعان جان, تٶگٸلگەن ار, شامىرىققان نامىستىڭ تەبٸرەنٸسٸ. ونىڭ بٸر كەزدە اباي كٷڭٸرەنٸپ, شەكەرٸم شەيٸت بولىپ, ەلۋ جىل زۇلمات توقپاعى تٶمپەشتەگەن شىڭعىستاۋ توپىراعى تٷلەتكەن جاس اقىننىڭ جانىن تەربەپ شىعۋى دا تەگٸن ەمەس.
يۋريي تىنيانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ مىقتى ليريكتٸڭ ار جاعىندا ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷيگەن بٸر ەيەلدەن كٶڭٸلٸ مىقتاپ قالعان, ٶرتتەي ٶكٸنٸشتٸ قۇپييا ماحاببات جاتادى ەكەن. بٸزدٸڭشە, بۇل كٸتاپتىڭ دا ار جاعىندا ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷيگەن ٶمٸردەن قارالاي كٶڭٸلٸ قالعان ٶرتتەي ۋلى ٶكٸنٸشتٸ تىلسىم ماحاببات جاتىر. كٷل بولعان سەنٸم, تۇل بولعان مۇرات جاتىر. الدانعان ارمان, ادىرا قالعان شىندىق جاتىر. ونى ادامزاتتىڭ ەڭ قاتەرلٸ قىلمىسى جاسالىپ, ەڭ زۇلمات زورلىعىن كەشكەن ايماق پەن حالىقتان شىعىپ, سونىڭ قاق ورتاسىندا جٷرٸپ, بەرٸن كٶزٸمەن كٶرٸپ, قانىنا سٸڭٸرگەن اقىن ازامات ايتپاعاندا, كٸم ايتادى?
بۇنداي كٸتاپتىڭ دەل بٷگٸندەرٸ جارىق كٶرۋٸ دە زاڭدى. ەدەتتەگٸدەي دەۋٸرگە ٷن قوسۋ, زاماندى جىرلاۋ دەگەندٸ ەلەۋمەتتٸك جالپاقشەشەيلٸك پەن جەلٶكپەلٸك دەپ ەمەس, مويىنىڭا تاريح سالىپ وتىرعان تالقىعا قايمىقپاي جاۋاپ ٸزدەۋ دەپ تٷسٸنەتٸن قايسار ۇعىم دا كٶكٸرەگٸمٸزگە ەندٸ-ەندٸ قوناقتاي باستادى. بۇل كٸتاپ سوندا قاي جانرعا جاتادى? العاشقى بەتتە كٶرسەتٸلگەندەي, “ٶلەڭدەر, باللادالار, تولعاۋلار” ما? جوق, بۇل – ٶلەڭدەر, باللادالار, تولعاۋلار ارقىلى ايشىقتالعان زامانا پانوراماسى. قازاق بولمىسىنىڭ ەلٸ باستان كەشٸرٸپ ٷلگەرٸپ بولماعان رۋحاني وديسسەيالارىنىڭ كەڭ قارىمدى ەپوپەياسى. ەكٸ مىڭجىلدىق توعىسىندا تاعدىرىن تاعى سىناپ كٶرمەك ۇلتىنىڭ ەرٸ تراگەدييالىق, ەرٸ قاھارماندىق ساعاسى. شەرلٸ بايانى. شەرمەندە بايانى. ٶلٸمشٸلەسە دە, ٶلتٸرە الماعان ٶركەۋدە بايانى. ٷشٸنشٸ مىڭجىلدىققا دا ٷمٸت پەن كٷدٸكتٸڭ ارپالىسى ٷستٸندە ادىم سالىپ وتىرعان قازاق رۋحىنىڭ كەسكەكتٸ تاعدىرى مەن كەسەك كەسكٸنٸ. بارشا قازاق بالاسىنىڭ رۋحاني دراماسى. بۇعان دەيٸن قازاق پوەزيياسىندا كەڭٸنەن تارالماعان توسىن ٷلگٸ مەن توسىن سارىندا جازىلعان, ٷزدٸگە وقىلار ٷزدٸك تۋىندى. بٸر كەزدە سۇلتانماحمۇتتىڭ عۇمىرى جەتپەي, ماعجانعا مٷمكٸندٸك بەرمەي, ايتىلماي, ارشىلماي قالعان, كٶمەيٸمٸزدە كٶپ تۇرىپ, كٶمەسكٸ تارتتى ما دەپ كٷمٸلجٸپ جٷرگەن كٶكەيكەستٸ سىرىمىزدىڭ ويدا جوقتا ٶزٸنەن ٶزٸ اقتارىلا تٶگٸلگەن سەل نٶسەرٸ. توسىن قۇبىلىس. تٶتەن قۇبىلىس.
يە, بۇل – ٶزەك ٶرتەگەن نالانىڭ جىرى. تەك كەشەگٸگە عانا ەمەس, بٷگٸنگٸگە دە باعىشتالعان نالا مەن ناز. ەلٸ كٷنگە ورنىعىپ بولماعان قوعامعا, وڭعارىلىپ بولماعان زامانعا نالا. ەڭ باستىسى, ەلٸ كٷنگە ادام بولىپ كەتە الماي جٷرگەن ادامعا نالا. بەرٸمٸزگە ايتىلعان ناز. بەرٸمٸزدٸ تەڭسەلەتە كٷيزەلتٸپ, تەبٸرەنتە ويلاندىراتىن شىعارما.
يە, بۇل بٸرتٷرلٸ كٸتاپ... تىنىشبەك ەبدٸكەكٸموۆ تە بٸرتٷرلٸ اقىن. تەك تالانتتى عانا ەمەس... جە, ار جاعىن ايتپاي-اق قويا تۇرالىق. ەلٸ جاس قوي... ەلٸ جازار... ەلٸ جارقىرار... ايتارىمىزدى ايتىپ ٷلگەرەرمٸز ەلٸ...
بٸرتٷرلٸ اقىننىڭ بٸرتٷرلٸ كٸتابى جايىنداعى پٸكٸرٸمٸزدٸ وسىلاي بٸرتٷرلٸ اياقتاعاندى جٶن كٶردٸك... ايتپاقشى, بار بولعانى بەس جٷز دانامەن باسىلىپ, كٶپ وقىرماننىڭ كٶزٸنەن كٶلەڭكە قالعان كٸتاپتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸنە “تاڭ – شولپان” جۋىق سانىندا ٶز بەتٸنەن ورىن بەرمەك. وقىرمانى, ەڭ بولماعاندا, جيىرما ەسە كٶبەيەدٸ عوي. جاقسىلىقتارى الدارىنان شىقسىن, اللادان قايتسىن!
4 قىركٷيەك, 2001 جىل.
ەبٸش كەكٸلباەۆ
