Kún men túnim – Abaidyń tutqyny

«Ótken ǵasyrdyń ortasynda áigili oishyl-ultshyl degdar Ánýar Álimjanov marqum birde qazaq qoǵamy týraly áńgimelep otyryp: «Qazaqqa keleshegine qaýipti – rýshyldyq emes, ol bulqynystan, bir diktatordan aspai ydyraidy. Men, búgingi jastardan, solardyń erteń dala qazaǵy men qala qazaǵy bolyp ekige jarylyp, ózara qaishylasýynan qorqamyn. Óitkeni qala jastary – oqyǵan, shiraq, bárine beiim jáne olar aýyldaǵy qazaqshylyqqa umtylmai­dy, olardy kemsitip qabyldaidy. Óner­kásipti igerýde, qarjy tabýda, bankini bas­qa­rýda, saýda-sattyqta, saiasatta olar ústemdikke ie bolady. Aqyry, solar­dyń degeni – degen, sóilegen tili – ulttyq emes, memlekettik til bolady. Mine, qazaqtyń qazaqtyǵyna sodan bastap qaýip tónedi. Olar ońaishylyqpen jeńistik bermeidi. Kúlme, Tursyn, áli basymyzǵa keledi. Ony sen kórip qalasyń», – dep edi. Mine, aitqany keldi», – deidi Abaitanýshy, alashtanýshy belgili ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbai. Qalamger elimizde memlekettik ideologiianyń aqsap turǵanyn ashyna aitty. Biz kólemdi suhbattyń Abai men Alash taqyrybyna qatysty jerlerin usynyp otyrmyz.

«ABAI JOLY» – ABAIDYŃ ÓZ ÓMIRI EMES

– Men úshin Abai – máńgilik tylsym, yntyzarly taqyryp. Qazir Abai týraly bilgen-túigenimdi, jazǵandarym men jiǵandarymdy júielep: «Kúiesiń júrek, …súiesiń júrek!..» (tolyqtyrylǵan nusqasy), «Zábir sultany», «…Ol bolamyn demeńder», «…Sol shynshyl» atty tórt kitapty jazyp ta, óndiriske daiyndap ta jatyrmyn. Kúnim men túnim – Abaidyń tutqyny. Bul rette úlken ókinishim de, kúter jubanyshym da bar. Jańa jylda barlyq kóz kórgenderime jáne ózime de: «Joǵaltqandaryń – tabylsyn, baryń – joǵalmasyn», – dep tileý tiledim. Osy sózdiń astarynda bar kóńil qalaýym bar. Bul qoljazbalardyń mazmunyn taratyp jatpaiyn. «Jas alash» pen «Qazaq ádebietiniń» oqyrmandary taiaý arada shetjaǵalap tanysyp ta qalar. Alda, Abaidyń ómiri týraly qyryq jyldan beri daiyndalyp kele jatqan (táýekelim jetse – dál qazir de kirisip ketýge daiynmyn) eńbegimdi qolǵa alý oiymda bar. Alaida men Abaidyń úrim-butaqtary men týystaryna sóz bergen adammyn. Abaiǵa qatysty ashylýǵa tiisti nemese jasyryn kúiinde qalýǵa tiisti jeke qupiia jailar qanshama?! Sonyń ishinde, ashyǵyn aitaiyn, Abaidyń jeke ózine qatysty óte kúrdeli jáne sheshýshi úsh másele bar. Shyńǵystyń qaratuiaǵy, kúni keshe ómirden ótken Beken Isabaev degdarmen on jyldai ejiktesip-egeilesip júrip, bireýiniń amalyn tapqan siiaqtymyn. Ol másele týraly ishki qarsylyǵymdy jeńdim dep esepteimin. Qalǵan eki máseleni jeńe alam ba, joq pa, belgisiz bolyp tur. Abaidyń týǵandary men úrim-butaǵy ol syrdy maǵan senip tapsyryp, amanattap ketti. «Eger men olardy sol qupiia kúiinde saqtasam, shyndyqqa qiianat bolmai ma? Men kimge amanattaimyn ony?» – degen oi kókeiimnen ketpeidi. Bir senimdi, úmitti, árine, Abai úshin ar-ojdanymen jaýap bere alatyn bir jas talap tabylsa ǵoi, shirkin… «Abai joly» roman-epopeiasy – Abaidyń óz ómiri emes. Ol – kórkemdik shyndyq», – dep jaǵym talmai sarnap júrgenim de sol. Kórkem qiial men qisynsyz da Abaidyń óz tragediiasy ózine jetedi.

«Ómirlik shyndyq bitken jerden – kórkem shyndyq bastalady» (Iu.Tynianov). Sondyqtan da «Abai jolyndaǵy» sýrettelgen siýjettik oqiǵalar – Muhtar Áýezovtiń kórkem shyndyǵy. Kórkem shyǵarmanyń basty zańdylyǵy da sol. Qiynnan qiystyra otyryp, myń ómirlik shyndyqtan bir kórkem shyndyq jasaý kerek. Áitpese, «soqtyqpaly, soqpaqsyz, etek bastylyqty» beinelegen shyǵarma bolyp shyǵar edi.

– Mundai pikir «Abai joly» romanynyń qundylyǵyn túsirip jibermei me?

– Jo-oq, kerisinshe, Muhtar Áýezovtiń uly talantyna tabyndyra túsedi. Ol óziniń qýatty kórkem qiialynyń qudiretimen Abaidan uly danyshpan obrazyn jasap shyǵardy ǵoi. Kórkem shyndyqtyń qudiretin tanytty bul shyǵarma. Endi, eshqandai qazaq balasy mundai uly shyǵarmany qaityp ómirge ákele almaidy. Oǵan esh kúdiksiz, kámil sen.

– Al hakim Abaidyń shynaiy beinesi qandai?

– Abaidyń ómirin tereń jáne shynaiy qalpynda bilip, sezingen saiyn onyń son­shama aqyldan tartqan azapty kóterip, qusaly kóńilmen qalai ómir súrgenine tańdanasyń. Abaidyń ómiri – eshqaida bastamaityn tuiyq jolmen aiaqtalatyn, aqyldyń azabyn shekken, qusaly, yzaly, býlyqqan, qumyǵýly ómir. Men Abaidyń sondai janyn azaly etken aqyldyń azabyna qalai shydaǵanyna tań qalamyn. Abaidy «qorlyq pen mazaǵyna qaldyryp» tabalaǵan «kópke» tań qalamyn. Netken azapty, jankeshti ómir deseńshi?!.

Já, áńgimemizdiń beti teris betkeige tar­typ barady. Osy aradan ás-sabyr rahym desek qaitedi, ainalaiyn?

QAZAQ HANDYǴY – ALTYN ORDANYŃ ZAŃDY MURAGERI

– Alash uranynyń túp negizin Kók Tú­rik qaǵanatymen bailanystyra otyryp, kósh­peliler áleminiń ortaq tulǵasy Edige tusynan tartyp, túrki jurtyna ortaq missiia retinde tarqatasyz. Búgingi kózqaras turǵysynan osy ideianyń mańyzdylyǵy qandai?

– Munyń, iaǵni, kók túrik qaǵanaty tu­synda qalyptasqan «máńgilik el» ideia­sy­nyń túbegeili jáne sheshýshi mańyzy bar. Óitkeni ideia, sonyń ishinde eldik, qaǵanattyq tutastyq ideiasy – eldiktiń, memlekettiktiń irgetasy, negizi, rýhy. E­ý­roa­ziianyń ulanǵaiyr keńistigindegi qaǵanatty bir ortalyqqa jipsiz bailap, bir týdyń, bir keńistiktiń, bir biliktiń astyna biriktirip turǵan da sol «máńgilik el» ideiasy. Tipti, muny túrik qaǵanatynyń ideologiiasy dese de bolady. Sol ideologiia álsiregen tusta, qaǵanat ta ydyrap, toz-tozalasy shyqqan. Dospanbet jyraýdyń: «Ketbuǵadai bilermen, keńes qurar kún qaida?» dep armandaýynda da sondai uly ańsar jatyr. Qazaq-noǵai jyraýlarynyń da uly ańsarly saryny osy. Olar, uly tutastyqty basty ideia etip alǵan. Ortaq ideiasyz, ortaq múddesiz ult – toqyraýǵa bet alǵan, óz-ózine degen senimi joǵalǵan, óziniń asyl qasietin ózi syilamaityn, kúi­reýge, ydyraýǵa bet alǵan ult. Bul – meni keiingi otyz jylda úzdiksiz tolǵandyryp, únemi jaýabyn izdeýge umtylyp, derek-sebepterdi jinaqtap, ishtei oi qorytyp júrgen másele edi. Endi, olardy jeke-jeke oi talqysynan saralap, pikirdi damytyp, dáleldeý, tujyrym jasaý, meniń jasymda kesh. Sondyqtan da jeke-jeke taqyryp boiynsha oqshaý tiianaqtap, «Dýlyǵanyń» jazylmai qalǵan bir kitabynyń mazmuny men aitar oiyn, emeýrinin bir maqalaǵa yqshamdap syiǵyzsam degen umtylys tý­ǵan. Sonyń barlyǵy tujyrymdala ke­lip, táýelsizdiktiń búgingi, erteńgi tarihtan alatyn ashy-tushy taǵdyryna sabaq bolsa eken deimin. Tujyrymy: Qazaq handyǵy – keshegi kók túriktiń, Deshti-qypshaqtyń, Shyńǵys qaǵanatynyń, Altyn ordanyń zańdy murageri. Olardyń ortaq ideiasy – máńgilik el, ideologiiasy – memlekettik tutastyq, ortaq jer, ortaq til, ortaq dil, ortaq ekonomika, ortaq qazyna úlesi, zań dárejesinde qatań saqtalatyn dástúrge negizdelgen ulttyq memleket. Qorqyttyń – «Ozanynda», Ketbuǵanyń – «El aiyrylǵanynda», Asanqaiǵynyń – «Jeruiyǵynda», Shalkiizdiń – «Edilinde», Buqar jyraýdyń – «Ei, Abylai, Abylaiynda», Dýlat pen Shortanbaidyń «Zar zamanynda», Abaidyń – «Qairan elim, qazaǵymynda», Maǵjannyń – «Túr­kistanynda» sol ańsar-ideia barynsha asqaq ári tereń, jan tebirenterliktei áserli beinelengen dep esepteimin. Bul ideia – búgin de asa mańyzdy, tipti, erteńgi taǵdyrymyzdy anyqtap beretindei sheshýshi nysana. Sondyqtan da memlekettik ideologiiaǵa jaýap beretin dábirlerdiń bul jaidy tereń zerttep, jandaryn qinap, sanasyn sarqyp, jaýapkershilikpen, el aldyna qandai da bir usynyspen shyǵýy tiis. Áitpese, eldi ydyratyp alý qaýpi qazirdiń ózinde bar.

ALASh ARDAQTYLARYN ARANDATÝShY PIKIRLERDIŃ ÚNI ÓShÝI TIIS

– Osy ideialardyń jolynda kúresken Alash ardaqtylarynyń táýelsizdik tujy­rym­dary qandai? «Alash» partiiasynyń, «Alashorda» úkimetiniń, «Alashorda» halyq keńesiniń quramyndaǵy tulǵalardyń báriniń pikiri, oiy ortaq bolǵan ba? Álde, kózqaras qaishylyqtary baiqala ma?

– Men bul suraqqa bar imanymmen ant bere otyryp: «Alash urandy qairat­ker­lerdiń arasynda eshqandai ózara dushpan­dyq, ózara qastandyq, ózara satqyndyq, kózqaras turǵysynan alǵanda ózara qarama-qarsy qaqtyǵys bolǵan joq», – dep jaýap beremin. Olardyń kózdegen jalǵyz-aq maq­saty boldy. Ol – qazaq ultynyń táýel­sizdigi. Al qazaq elinde tarihi úlgisi joq memleketti qurýdyń strategiialyq-taktikalyq sharalaryn júzege asyrýdyń joldary týraly kózqarastar ustanymy, pikir almasýlar, kelispeýshilikter boldy. Biraq bul olardy ózara dushpandyqqa, bólinýge alyp keldi degen sóz emes. Bul – kózqaras alshaqtyǵy emes, ortaq maqsatqa jetý jolyndaǵy pikirler men usynystar. Buǵan mysal retinde, «qalai da alash qairatkerlerinen min tappai qoimaimyn» dep júrgen ólermender (muny meniń ózime málimdeme retinde jariialaǵan tarihshylar men zertteýshilerdiń, «qanshyldardyń» – júzdik patriottardyń attaryn atamai-aq qoiaiyn) men ózeýregender, «Alash avtonomiiasyn jariialaý, jariialamaý týraly bolǵan 1917 jylǵy tamyz aiyndaǵy qu­ryl­taidaǵy pikir talasyn kóldeneń tartady. H. Jáne J.Dosmuhamedovter – dereý Alash avtonomiiasyn jariialaýdy, al Á.Bókeihanov bastaǵan ekinshi top qashan sol tusta úshke bólinip turǵan qazaq jeri men eliniń tutastyǵy sheshilgenshe, bul máseleni sol aimaqtardaǵy quryltai jinalysynyń ýákilderiniń daýys berýi arqyly sheship alǵan soń jariialaý qajet­tigin, áitpese, qazirgi soltústik bes oblys pen Túpkistan ýálaiatyna qaraǵan shyǵys-ońtústik batystaǵy bes oblystyń qazaq memleketinen bólinip qalý qaýpi baryn alǵa tartty. Sońǵy usynys kópshilik daýyspen bekitildi. Jeltoqsan aiyna deiin Ombyda – Aqmola ýeziniń, Túrkistanda – Túpkistan ýálaiatynyń quryltaiy ótip, qazaq avtonomiiasyna kirý týraly qaýly qabyldaǵan soń ǵana, Alash avtonomiiasy jariialandy. Eger de, sol quryltailardyń sheshimi bolmasa, 1924 jylǵa deiin Qazaq ASSR-niń quramyna kirmegen on oblys qazir Resei men Ózbekstannyń, Túrk­mens­tannyń quramynda qalar edi. Mine, saiasi kóregendik dep osyny aitý kerek. 1920 jylǵy Qazaq avtonomiiasynyń territoriiasy qai mólshermen shekteler edi. Aitaiyn, qazirgi Torǵai, Qostanai, Aqtóbe, Oral, Atyraý oblysynyń soltústik qanatymen qaiyrylar edi. Demek, bul – arazdyq emes, eldiń taǵdyryna adaldyq. Muny bári de qostap daýys berdi. «Batys alashorda» men «Shyǵys alashorda» – avtonomiianyń bólshektenýi emes, bas­qarý qurylymy. Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy oqiǵa kún saiyn emes, saǵat saiyn ózgerip otyrdy. Ózara bailanys joq. Jaǵdaiǵa qarai derbes sheshim qabyldaý qajet. Batys orda jáne Torǵai oblysy bolshevikterdiń qorshaýyna erte túsip, keńes ókimetin erte moiyndady. Al Kolchak pen atamandardyń qursaýyndaǵy Shyǵys alashorda keńes ókimetine bir jyldan keiin moiynsyndy. Eger de bolshevikter jaǵyna shyqsa, olardyń, iaǵni, qazaqtardyń jappai qyrǵynǵa ushyraýy sózsiz edi. Muny, A.Baitursynov Máskeýdegi kezdesýde: «Shyǵys alashorda dál qazir keńes ókimetin ashyq moiyndai almaidy. Olar aqtardyń qorshaýynda qaldy. Sondyqtan da qarýlaryn ázir tastai almaidy», – dep málimdedi. Endi, osy da Batys alashorda men Shyǵys alashordanyń arasyndaǵy araz­dyqty, dushpandyqty bildire me? Mundai, arandatýshy pikirlerdiń úni óshýi tiis.

– Al bolshevikter retinde tanylǵan tulǵalardyń ózge baǵytty ustanýynyń qan­dai sebepteri bolýy múmkin?

– Men buǵan Ahańnyń – Ahmet Baitur­syn­ulynyń túrme tergeýshilerine bergen myna jaýaby arqyly qysqasha jaýap qaiyraiyn. Ahań: «Turar Rysqulovpen bailanysyńyz bar ma? Sizderdi jaqyn aralasady deidi ǵoi», – degen suraqqa: «Rysqulov – bolshevik. Olar alashordaǵa jaý. Biz de bolshevikterge qarsy boldyq. Sondyqtan da meni olar jek kóredi. Men jaqtyrmaimyn jáne ol meni Qojanovpen jaqsy dep oilaidy», – dep jaýap beredi. «Endeshe, Qojanovpen qalaisyz?» – deidi qadalyp. Oǵan: «Qojanov – kommýnist. Men kommýnistermen aralaspaimyn. Olar da meni jek kóredi jáne ol meni Rysq­ulovpen jaqsy dep oilaidy», – degen ýáj qaiyrady. Eger, ekeýiniń birin moiyndasa, sol adam mindetti túrde túrmege qamalar edi. Ahań ekeýin de aqtap alyp otyr.

JYMSYMA HATTARDYŃ TALAIYN KÓŃILDEN ÓShIRDIM

– Arhivterdegi derekter sol tustaǵy ult qairatkerleriniń adami kelbeti men azamat­tyq kózqarasyn, is-áreketi men qandai kúide bolǵanyn tolyq dáiektei alady dep senýimizge bola ma?

– Suraqty jáne odan týyndaityn máse­leni durys qoiyp otyrsyń. «Adami kelbeti men azamattyq kózqarasyn» tanytatyn da, tanytpaityn da qujattar bar. Ol, birinshi, arhiv qujattarynyń mazm­unyn paidalanǵan adamnyń zertteý baǵyty men óziniń ustanǵan pikirin qandai maqsatta jáne qalai paidalandy, soǵan tikelei bailanysty. Ol – sol ǵalymnyń da «adami kelbeti men azamattyq kózqarasyn» jáne bilim aiasynyń tereń-taiazdyǵyn tanytady. Jalpy, qujattardy jariia etkende oǵan úlken saqtyqpen qaraý kerek. Mysaly, joǵarydaǵy Ahańnyń T.Rysqulov pen S.Qojanov týraly tergeý­shige bergen jaýabyn sol qalpynda túsingen zertteýshiler, solardyń ishinde tarihshylar: «Baitursynov Rysqulovty nege jek kórgen?» nemese «Baitursynov pen Qojanovtyń arasy nege nashar bolǵan?» dep badyraityp suraq qoiyp, neshe túrli saiasi aiyptar taǵyp, Ahańdy qaralaýǵa beiim bergen maqalalar jariialady. Negizinde, Ahań osy jaýaby arqyly ekeýin de jaladan qorǵap otyr ǵoi. «Jaqsymyn» – dese bitti, «Alashordanyń kósemderimen astyrtyn bailanys ornatqan» – dep, qai-qaisysyn da túrmege qamaityny anyq qoi. Al saiasi qairatkerlerdiń óz qolymen jazyp, óz erkimen joldaǵan, olardy atý jazasyna alyp kelgen aiyp taqqan jaǵymsyz pikirlerin shyndyq retinde qabyldaǵannan basqa amal joq. Ony zorlyqpen jazdyrǵan eshkim joq. Qalai aqtap alýdyń amalyn tappai qinalatyn sátteriń óte jii kezdesedi. Al tergeýdegi jaýaptardy tekserip, olardyń jeke kózqarastarymen, ustanymymen salystyryp baryp paidalanǵan durys. Dáleldenbegen ondai jymsyma hattardyń talaiyn kózden ótkerip, kóńilden óshirdim. Aitqyń da kelmeidi.

– Búkil sanaly ǵumyryńyzdy ult qasiretiniń qatparyn arshyp, ult qaimaqtaryn aqtaýǵa, olardyń asyl qasietterin urpaq jadyna sińirýge arnap kelesiz. Osynaý mehnatty jolda kedergiler kóp boldy ma?

– Úkimet tarapynan jasalǵan qysym men shetqaqpaiǵa eshqandai da keiisim joq. Olar sol biliktiń buiryǵyn oryndady. Kerisinshe, Qarabi Muhametqaliev, Shyńǵys Salyqbaev siiaqty Qaýipsizdik komitetiniń polkovnikteri oń qabaǵyn berdi. Eń qiyn, qumyǵýly kúidi sol qujat­tardy oqyǵan kezdegi mazmuny men sony jazǵan adamnyń atyn oqyǵandaǵy sátte jáne solardyń urpaqtary aldyńa kelip: «Endi biz qaityp ómir súremiz?» – dep su­raq qoiǵan kezderde keshtim. Tula boiyń túrshigip, ishtei tunshyǵyp, esh jaýap bere almai qala beresiń. Munyń qasynda, olardyń rýlastary men júzdesteriniń kek alýǵa ant berip, qoqan-loqqy jasaǵany túk te emes. Men eshkimniń qolyna – qalam berip, aldyna – qaǵaz qoiyp, jazyqsyzdy jazaǵa tartqyz dep májbúr etkenim joq. Alash qairatkerleriniń esil ketken ómirin jaladan arashaladym.

…ALTY-JETI JYL BOIY QUMYǴYP ÓMIR SÚRGENIM RAS

– Derektermen tanysý barysynda ishińizdi alai-dúlei etken, oiyńyzdy múlde ózge baǵytqa burǵan aqparattar kezdesti me? Mysaly, qandai aqparattar bolýy múmkin?

– O, ondai sátterdi basymnan kóp kesh­tim. Otyzǵa tolmaǵan kezimde 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde jazalaý otriadynyń bastyǵy: Bir saida 511 balany qylyshtyń astynan ótkizdim. 256-sy qyz, 255-i ul eken! – dep bósip jazǵan «erli­gin» oqyǵanymda, tún ortasynda qalamymdy laqtyryp jiberip, tósekke qulai ketip, óksip-óksip jylaǵan sátterimdi áli umytpaimyn. Al «Uranym – Alashty» jazǵanda alty-jeti jyl boiy qumyǵyp ómir súrgenim ras. Qalai júikem shydady, soǵan qazir sol kitapty keide paraqtap otyryp ózim de tań qalamyn.

– Alashorda úkimetiniń ideiasyna eńbegi sińgen, alaida ol sanatta esimi atala bermeitin tulǵalar bar ma?

– Árine, bar. Biz tek asa uly iz qaldyr­ǵan tulǵalar týraly ǵana maǵlumattardy jinaq­tai alyp jatyrmyz. Mysaly, Muhamedjan Tynyshbaevtiń tarihi eńbekteriniń tolyq nusqasy áli jinaqtalǵan joq. Al, onyń injenerlik eńbekteri sol jabýly kúiinde jatyr. Sondai-aq, qazaqtyń tuńǵysh biolog ǵalymy Jumahan Kúderinniń sol kezde jaryq kórgen eńbekteri áli qaita basylǵan joq. Onyń ártúrli salaǵa arnalǵan 26 ǵylymi eńbegi bar. Jalpy, Jumahan Kú­derin­niń ómiri men ǵylymi eńbekteri arnaiy zertteýdi qajet etedi.

ALPYSTAN KEIIN ARHIVPEN AINALYSPAIMYN DEÝShI EDIM

– Alash ideiasyn zerdeleýge erte den qo­iýyńyzdyń sebebi nede? Jas kezińizden aqyn, jazýshy retinde de keńinen tanyldyńyz.

 – Jiyrma jeti jasyma deiin jeti-segiz povest, bir roman jazyppyn. Eki óleńder jinaǵym jaryqqa shyqty. Sol kezeńderge oi júgirtsem, táp-táýir, jurt qatarly jazýshy bolatyndai múmkindigim bolypty. Meni Alash taqyrybyna bas igizip, sanaly túrde itermelegen jailardyń biri – Alash ideiasyn shyǵarý úshin Muhtar Áýezov týraly Romen Rollannyń «Jan Kristofy» sekildi kitap jazý edi. Muhtar Áýezovti sahna­nyń aldyna dekoratsiia retinde ala otyryp, Alash ideiasyn aldyǵa shyǵarǵym kelgen. Endi, Áýezovtiń shyǵarmalaryn, olardyń jazylý tarihyn zerttei bastadym. Áýezovke arnap bir emes, bes-alty kitap jazyp júrgenimniń de sebebi osynda. Al­ǵashqy «Besqarager» atty povesimde Muhtar Áýezovtiń prototiptik sipaty bar bolatyn.

Al Sovet odaǵy tusynda tarihi shyn­dyq­ty aitý óte kúrdeli edi. Ásirese, «Qily zamanǵa» qatysty arhiv materialdarymen tanysqannan keiin, ólim ishinen – ómir, ómir ishinen – ólim izdegen jandardyń jankeshti kúilerin kórip turyp, ony jariialamaý ózime qylmys siiaqty kórindi. Keide, jazyp júrgenimniń barlyǵyn tekke ýaqyt ketirgen dúnie sekildi sezindim. Ózim qatarlas qalam ustap júrgen jazýshylarmen birge ataqqa da, abyroiǵa da, laýreattyqqa da, azdaǵan qarjylyq táýelsizdikke de jetetindei múmkindigim bar edi. Biraq osy­nyń barlyǵyn sol tebin tirshilikke sarp ettim. Sondyqtan da sol bir oilaǵan kórkem shyǵarmalar jazylmai qaldy. Qazir de, ózim­di májbúrli túrde, jerinip ketken soqa­ǵa amalsyzdyqpen qaitadan jegilgen óler­men ógiz siiaqty sezinem jáne sol jaz­ǵan­darymnyń da, ózimniń de eshkimge keregim joq siiaqty kórinedi. Mundai kóńil kúi jii bolmasa da, oqtyn-oqtyn oisoqty kúige ushyratady.

Degenmen de, shyndyǵymdy aitaiyn, ótkenniń bári ómirlik jáne shyǵarmashylyq derekke ainalyp ketken soń, endi meni eshkim de mardymsyp ketti demes. Men jas kezimnen táýelsizdik, rýhani táýelsizdik jolyna bútindei bolmysymmen bet burdym. Qandai da bir amalyn taýyp otarlaý saiasatyn áshkerelegim keldi. Ony 1976-1977 jyly jazylǵan «Jer-besik» atty roman-novellamnan anyq ańǵarasyz. Tek, ustazym R.Nurǵaliev: «Basyń ketedi», – dep nyǵarlap otyryp, Káriboz – Shákárimge qatysty oqiǵany 31-jyldan 1916 jylǵa shegertti, Sarjan – Maǵjan oqiǵasyn 16- 22 jyldan 37-38 jylǵa ilgeriletti. Shy­ǵarma 1982 jyly jaryq kórdi. Baspadaǵy M.Asylǵazin, Q.Aitolqyn, Q.Qurmanǵali siiaqty azamattar qyrnasa da ótkizdi. Sol shaǵyn roman-novellanyń sol kezde jariialanyp ketkenine qazir ózim de tań qalamyn.

Aqyry, derekti dúniege den qoiǵannan keiin kóne, este joq eski zamannan bas­tap búginge deiingi ultymyzdyń júrip ótken joldary kim-kimdi de oilandyrary haq. Eki myń jyldy qamtityn «Dýlyǵa» sol jyldary jazyldy. Sodan keiin, Qasym-Kenesary qarsylyq tanytyp, joiqyn kúres júrgizgen qazaqtyń otarlaný júiesi men búgingi ahýaly ózegimdi jegi qurttai jei bastady. Sol úshin búkil kórkem dúniemdi tastap, osy taqyryppen túbegeili ainalystym. «Alpystan kei­in arhivpen ainalyspaimyn» dep oilap júrýshi edim. Biraq búgingi jastardyń yqylassyz niet-yntasyna, bilim óresiniń shekteýli ekenine, taqyrypty jan alyp-jan berip zerttemeitinine, taǵy da basqa «qyrlaryna» qarap, keide jabyrqap qalatynym bar. Qarap tursam: endi sol men tapqan arhiv derekteri men sondaǵy men qorytqan pikirlerge kelý úshin taǵy bir ózim sekildi itjandy bireý elý jyl arhiv aqtarý kerek bolady eken. Sonda, qazaq halqynyń keibir tarihi ózekti oqiǵalaryn saralaý úshin arada elý jyl ýaqyt ótip ketedi eken. Oǵan endigi urpaqtyń múmkindigi bola ma, keler urpaqtyń rýhani qajettiligi týyndai ma, kim bilsin?! Sondyqtan da ózimdi ózim tebinge, ózimdi ózim jankeshtilikke zorlyqpen kóndirip júrgen jaiym bar. Al ishki armanym, ol – kórkem shyǵarma. Sol bir oiymda ekshelgen daiyn taǵdyrlar beinesi osy kúnge deiin túsime kiredi.

MAǴJAN – OIY ULY, OBRAZDARY KÚRDELI KESEK TULǴA

– Qazir qandai taqyryptarǵa qalam tartyp júrsiz? Professorsyz, dáris oqyp turasyz ba?

– Qazir dáris ataýlydan shettedik qoi. Suranys ta, usynys ta joq. Tek, stý­dent­terdiń, magistranttardyń, doktorant­tar­dyń qalaýymen bes-alty jyldan beri solardyń uiǵarǵan taqyrybyna orai on bes kúnde, beisenbi kúni bir ret, iaǵni, aiyna eki ret aqysyz, erkin lektsiia oqimyn. Oǵan keide oqytýshylar men jýrnalister de qatysady, ishinara Astanadaǵy qurylysta jumys jasap júrgen jigitter de kelip tyńdaidy. Ótken jyly sońǵy dáriste Maǵjan týraly lektsiia oqydym. Onyń sebebi, Maǵjan Jumabaev jaiynda otyz bettik material daiyndaýym kerek boldy. Alǵashynda on-on bes kúnde jazyp shyǵarmyn dep oilaǵanmyn. Jiyrmaǵa jýyq ǵylymi dissertatsiialar men jariialanǵan zertteýlerdi qarap kep jibergende, dymym shyqpai qaldy. Professor Sh.Eleýkenov pen E.Tileshovtiń monografiialarynan basqasynda Maǵjannyń ómiri men aqyndyq álemi tolyq ashylmaǵan eken. Oqyǵan eńbekterimniń bári bir-biriniń kóshirmesi bolyp shyqty. Ne teoriialyq, ne ómirbaiandyq, ne kózqarastyq turǵydan alǵanda esh jańalyq joq. 1988-1989 jyldary aqyndy qalai da aqtaý maqsatymen keńestik ideologiiaǵa kóz jazdyrý maqsatynda jasalǵan: «Maǵjan dinge qarsy bolǵan, Sovet ókimetine eshqandai qarsylyq tanytqan joq, «Alashorda» ókimetine qyzmet istegen joq, astyrtyn uiymmen eshqandai bailanysy bolǵan joq, tek aqyndyqpen jáne oqý-aǵartý isimen ainalysqan»,– dep májbúrli túrde aitylǵan anyqtamalar men sipattamalrdy kóshire bergen.

Odan beri zaman ózgerdi, zań ózgerdi, memlekettik ideologiia ózgerdi. Maǵjannyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna alash jurtynyń kózqarasy turǵysynan qaraityn kez jetken joq pa, tipti, ótip ketti ǵoi. Al Maǵjannyń shynaiy bolmysy bul aitylǵandarǵa múlde qarama-qaishy. Ol – jái musylmandyqty bylai qoiyp, dintaný ǵylymynyń magistri. Tórt jasynda qissa jattaǵan, ákesi Bekmuhamed medrese támámdaǵan adamdy úiine muǵalim etip jaldap, Maǵjannyń 5-7 jasynda dini saýatyn ashqan. Sodan keiin, Bekmuhamedtiń aýyldaǵy jeke medresesinde úsh jyl oqyǵan. Sodan keiin Stamboldan joǵary oqý bitirip kelgen Muhamed Bekishevtiń gimnaziia dárejesinde tirkelgen medresesin bitirgen. Sodan keiin, sol kezde Reseidegi ýniversitet dárejesinde tirkelgen Ýfadaǵy Ǵaliia medresesin támámdady. Onda Túrkiia men Mysyrdyń dini ýniversitetterin bitirip kelgen 17 adam dáris oqydy. Bul degenińiz, qazirgi magistrlik dárejemen para-par. Jaratylys pen qoǵamdyq jáne dini pánderdiń bárinen (jiyny otyzǵa jýyq) emtihan tapsyrǵan. Qurandy jatqa bilgen. Tórt dinniń negizinen synaq tapsyrǵan. Al Eýropa men Shyǵys ádebietin tereń zerttegeni óz aldyna.

Dálel: birinshi, Maǵjan qazirgi Stanbol ýniversitetiniń magistri deńgeiindegi joǵary dini bilim alǵan adam, imam-hatibtik diplomy bar magistr, demek, ol jái panislamit emes, naǵyz islam ǵulamasy. Ekinshi: jái túrikshil emes, ýniversitet deńgeiinde jalpy túrik tarihynan, Túrkiia tarihy men ádebieti tarihynan, arab, parsy, túrik ádebieti teoriiasynan dáris tyńdap, emtihan tapsyrǵan túrik mádenietiniń mamany. Úshinshi: muǵalimder gimnaziiasynda Eýropa men orys ádebiet-mádeniet tarihyn tereńdep oqyǵan batys ádebieti men mádenietiniń bakalavry. Endeshe, dekadenttik, simvolizm, natýralizm, sentimentalizm, romantizm, pessimizm, mistika ol úshin jai ǵana ádebiettegi elikteý aǵymy emes, kádimgi pán dárisi. Tórtinshi: ol – sanaly túrde ulttyq-saiasi baǵytty ustanǵan «Alash» partiiasynyń jáne «Alashorda» úkimetiniń múshesi, Aqmola (Omby) oblystyq keńesiniń tóraǵasy, demek, ult-azattyq qozǵalystyń kúreskeri. Besinshi: bostandyq ideiasynyń (alash ideiasynyń) «jan sózin» jyrlaǵan ult aqyny.

Al endi, qur sózben «kinásiz edi», – dei bergenshe, osy shyndyqty dál osylai ash­yq aityp: «ol – adasqan joq, óitkeni ol – ult azattyǵy, ulttyq rýh, sóz, pikir bostandyǵy jolynda astyrtyn jáne ashyq uiymdar men partiialarǵa múshe boldy, sol úshin jazaǵa tartyldy», – desek, shyndyqtyń ózin aitqan bolamyz.

Ol «Álemdik qasiretti», bizshe aitqanda, «álemdik zarzaman» aǵymyn óziniń kóńil-kúii etip alǵan. Sondyqtan da onyń ár týyndysy astarly obrazdar men emeýringe toly. Tek qana, «Paiǵambar» atty óleńin alsaq ta, jetkilikti. Onyń ár jolynda simvoldyq maǵyna bar. Emeýrin – sofylyq poeziianyń, eýropalyq simvolizmniń basty maǵynalyq quraly. Maǵjan bul eki poetikalyq mekteptiń ábilhaiat sýyn qanyp ishken aqyn. Sondyqtan da onyń «Bostandyq» atty óleńindegi:

«Táńirisi bop Lat, Manat, Júrgizip Ibi­lis ámirin, Jaýyzdyq jaiyp tamyryn, Órship ótirik, dushpandyq…» – degen joldardyń astarynda Lenindi atqan áiel Kaplannyń kekshildigi men jaýyzdyǵy meńzelip otyr, – desek, jańylys jala bolyp tabylmaidy.

Óitkeni Injil, Taýrat, Zabýr, Quran raýiiattary boiynsha: Manat – opasyz taǵdyrdyń, qarǵys pen jazmysh jazasynyń táńiriiasy. Ol o dúniedegi jer astynyń táńir anasy ári qabir azabynyń tynyshtyǵyn baqylaýshy áiel. Al Lat – Ibilis Taiftiń ámirshisi, ne oilap, nápsisi ne qalasa, sony isteitin áiel qudai. Manat pen Lat qudaidyń qyzdary eken-mys delingen. Olardyń aq tastan jasalǵan músini ár úidiń tórinde turǵan. Islam dini engen soń olardyń músini qiratylyp, attary mansuq etilgen. Maǵjansha aitqanda: Ibilistiń – nastyqtyń ámiriialary, ótirik-ósektiń, jaýyzdyqtyń, qastandyqtyń qaǵanaǵy. Maǵjannyń bul emeýrinin ajyratsaq: Kaplan hanym – Leninniń eń jaqyn qurbysynyń biri ári áriptesi, kóńiljyqpasy. Talai qastanshyqpaǵyr áreketke barǵanda ony Lenin qorǵap qalǵan. Bul áiel de «oilaǵany men nápsisiniń degenin júzege asyryp otyrǵan». Ashynǵan kezinde Leninge qarsy «jazmyshtyń jazasyn» tartqyzyp otyr.

Meniń, Maǵjandy «Adaspaǵan «adasqan aqyn» – dep ataýymnyń mánisi, mine, osynda. Sondyqtan da ol – oiy uly, obrazdary kúrdeli, kesek tulǵa.

– Saliqaly áńgimeńizge kóp raqmet!

Áńgimelesken Móldir Raiymbek,

"Qazaq Ádebieti" gazeti