«ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ەيگٸلٸ ويشىل-ۇلتشىل دەگدار ەنۋار ەلٸمجانوۆ مارقۇم بٸردە قازاق قوعامى تۋرالى ەڭگٸمەلەپ وتىرىپ: «قازاققا كەلەشەگٸنە قاۋٸپتٸ – رۋشىلدىق ەمەس, ول بۇلقىنىستان, بٸر ديكتاتوردان اسپاي ىدىرايدى. مەن, بٷگٸنگٸ جاستاردان, سولاردىڭ ەرتەڭ دالا قازاعى مەن قالا قازاعى بولىپ ەكٸگە جارىلىپ, ٶزارا قايشىلاسۋىنان قورقامىن. ٶيتكەنٸ قالا جاستارى – وقىعان, شيراق, بەرٸنە بەيٸم جەنە ولار اۋىلداعى قازاقشىلىققا ۇمتىلمايدى, ولاردى كەمسٸتٸپ قابىلدايدى. ٶنەركەسٸپتٸ يگەرۋدە, قارجى تابۋدا, بانكٸنٸ باسقارۋدا, ساۋدا-ساتتىقتا, ساياساتتا ولار ٷستەمدٸككە يە بولادى. اقىرى, سولاردىڭ دەگەنٸ – دەگەن, سٶيلەگەن تٸلٸ – ۇلتتىق ەمەس, مەملەكەتتٸك تٸل بولادى. مٸنە, قازاقتىڭ قازاقتىعىنا سودان باستاپ قاۋٸپ تٶنەدٸ. ولار وڭايشىلىقپەن جەڭٸستٸك بەرمەيدٸ. كٷلمە, تۇرسىن, ەلٸ باسىمىزعا كەلەدٸ. ونى سەن كٶرٸپ قالاسىڭ», – دەپ ەدٸ. مٸنە, ايتقانى كەلدٸ», – دەيدٸ ابايتانۋشى, الاشتانۋشى بەلگٸلٸ عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي. قالامگەر ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ اقساپ تۇرعانىن اشىنا ايتتى. بٸز كٶلەمدٸ سۇحباتتىڭ اباي مەن الاش تاقىرىبىنا قاتىستى جەرلەرٸن ۇسىنىپ وتىرمىز.
«اباي جولى» – ابايدىڭ ٶز ٶمٸرٸ ەمەس
– مەن ٷشٸن اباي – مەڭگٸلٸك تىلسىم, ىنتىزارلى تاقىرىپ. قازٸر اباي تۋرالى بٸلگەن-تٷيگەنٸمدٸ, جازعاندارىم مەن جيعاندارىمدى جٷيەلەپ: «كٷيەسٸڭ جٷرەك, …سٷيەسٸڭ جٷرەك!..» (تولىقتىرىلعان نۇسقاسى), «زەبٸر سۇلتانى», «…ول بولامىن دەمەڭدەر», «…سول شىنشىل» اتتى تٶرت كٸتاپتى جازىپ تا, ٶندٸرٸسكە دايىنداپ تا جاتىرمىن. كٷنٸم مەن تٷنٸم – ابايدىڭ تۇتقىنى. بۇل رەتتە ٷلكەن ٶكٸنٸشٸم دە, كٷتەر جۇبانىشىم دا بار. جاڭا جىلدا بارلىق كٶز كٶرگەندەرٸمە جەنە ٶزٸمە دە: «جوعالتقاندارىڭ – تابىلسىن, بارىڭ – جوعالماسىن», – دەپ تٸلەۋ تٸلەدٸم. وسى سٶزدٸڭ استارىندا بار كٶڭٸل قالاۋىم بار. بۇل قولجازبالاردىڭ مازمۇنىن تاراتىپ جاتپايىن. «جاس الاش» پەن «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» وقىرماندارى تاياۋ ارادا شەتجاعالاپ تانىسىپ تا قالار. الدا, ابايدىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى قىرىق جىلدان بەرٸ دايىندالىپ كەلە جاتقان (تەۋەكەلٸم جەتسە – دەل قازٸر دە كٸرٸسٸپ كەتۋگە دايىنمىن) ەڭبەگٸمدٸ قولعا الۋ ويىمدا بار. الايدا مەن ابايدىڭ ٷرٸم-بۇتاقتارى مەن تۋىستارىنا سٶز بەرگەن اداممىن. ابايعا قاتىستى اشىلۋعا تيٸستٸ نەمەسە جاسىرىن كٷيٸندە قالۋعا تيٸستٸ جەكە قۇپييا جايلار قانشاما?! سونىڭ ٸشٸندە, اشىعىن ايتايىن, ابايدىڭ جەكە ٶزٸنە قاتىستى ٶتە كٷردەلٸ جەنە شەشۋشٸ ٷش مەسەلە بار. شىڭعىستىڭ قاراتۇياعى, كٷنٸ كەشە ٶمٸردەن ٶتكەن بەكەن يساباەۆ دەگدارمەن ون جىلداي ەجٸكتەسٸپ-ەگەيلەسٸپ جٷرٸپ, بٸرەۋٸنٸڭ امالىن تاپقان سيياقتىمىن. ول مەسەلە تۋرالى ٸشكٸ قارسىلىعىمدى جەڭدٸم دەپ ەسەپتەيمٸن. قالعان ەكٸ مەسەلەنٸ جەڭە الام با, جوق پا, بەلگٸسٸز بولىپ تۇر. ابايدىڭ تۋعاندارى مەن ٷرٸم-بۇتاعى ول سىردى ماعان سەنٸپ تاپسىرىپ, اماناتتاپ كەتتٸ. «ەگەر مەن ولاردى سول قۇپييا كٷيٸندە ساقتاسام, شىندىققا قييانات بولماي ما? مەن كٸمگە اماناتتايمىن ونى?» – دەگەن وي كٶكەيٸمنەن كەتپەيدٸ. بٸر سەنٸمدٸ, ٷمٸتتٸ, ەرينە, اباي ٷشٸن ار-وجدانىمەن جاۋاپ بەرە الاتىن بٸر جاس تالاپ تابىلسا عوي, شٸركٸن… «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى – ابايدىڭ ٶز ٶمٸرٸ ەمەس. ول – كٶركەمدٸك شىندىق», – دەپ جاعىم تالماي سارناپ جٷرگەنٸم دە سول. كٶركەم قييال مەن قيسىنسىز دا ابايدىڭ ٶز تراگەديياسى ٶزٸنە جەتەدٸ.
«ٶمٸرلٸك شىندىق بٸتكەن جەردەن – كٶركەم شىندىق باستالادى» (يۋ.تىنيانوۆ). سوندىقتان دا «اباي جولىنداعى» سۋرەتتەلگەن سيۋجەتتٸك وقيعالار – مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٶركەم شىندىعى. كٶركەم شىعارمانىڭ باستى زاڭدىلىعى دا سول. قيىننان قيىستىرا وتىرىپ, مىڭ ٶمٸرلٸك شىندىقتان بٸر كٶركەم شىندىق جاساۋ كەرەك. ەيتپەسە, «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز, ەتەك باستىلىقتى» بەينەلەگەن شىعارما بولىپ شىعار ەدٸ.
– مۇنداي پٸكٸر «اباي جولى» رومانىنىڭ قۇندىلىعىن تٷسٸرٸپ جٸبەرمەي مە?
– جو-وق, كەرٸسٸنشە, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ۇلى تالانتىنا تابىندىرا تٷسەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ قۋاتتى كٶركەم قييالىنىڭ قۇدٸرەتٸمەن ابايدان ۇلى دانىشپان وبرازىن جاساپ شىعاردى عوي. كٶركەم شىندىقتىڭ قۇدٸرەتٸن تانىتتى بۇل شىعارما. ەندٸ, ەشقانداي قازاق بالاسى مۇنداي ۇلى شىعارمانى قايتىپ ٶمٸرگە ەكەلە المايدى. وعان ەش كٷدٸكسٸز, كەمٸل سەن.
– ال حاكٸم ابايدىڭ شىنايى بەينەسٸ قانداي?
– ابايدىڭ ٶمٸرٸن تەرەڭ جەنە شىنايى قالپىندا بٸلٸپ, سەزٸنگەن سايىن ونىڭ سونشاما اقىلدان تارتقان ازاپتى كٶتەرٸپ, قۇسالى كٶڭٸلمەن قالاي ٶمٸر سٷرگەنٸنە تاڭداناسىڭ. ابايدىڭ ٶمٸرٸ – ەشقايدا باستامايتىن تۇيىق جولمەن اياقتالاتىن, اقىلدىڭ ازابىن شەككەن, قۇسالى, ىزالى, بۋلىققان, قۇمىعۋلى ٶمٸر. مەن ابايدىڭ سونداي جانىن ازالى ەتكەن اقىلدىڭ ازابىنا قالاي شىداعانىنا تاڭ قالامىن. ابايدى «قورلىق پەن مازاعىنا قالدىرىپ» تابالاعان «كٶپكە» تاڭ قالامىن. نەتكەن ازاپتى, جانكەشتٸ ٶمٸر دەسەڭشٸ?!.
جە, ەڭگٸمەمٸزدٸڭ بەتٸ تەرٸس بەتكەيگە تارتىپ بارادى. وسى ارادان ەس-سابىر راحىم دەسەك قايتەدٸ, اينالايىن?
قازاق حاندىعى – التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرٸ
– الاش ۇرانىنىڭ تٷپ نەگٸزٸن كٶك تٷرٸك قاعاناتىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, كٶشپەلٸلەر ەلەمٸنٸڭ ورتاق تۇلعاسى ەدٸگە تۇسىنان تارتىپ, تٷركٸ جۇرتىنا ورتاق ميسسييا رەتٸندە تارقاتاسىز. بٷگٸنگٸ كٶزقاراس تۇرعىسىنان وسى يدەيانىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي?
– مۇنىڭ, ياعني, كٶك تٷرٸك قاعاناتى تۇسىندا قالىپتاسقان «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنىڭ تٷبەگەيلٸ جەنە شەشۋشٸ ماڭىزى بار. ٶيتكەنٸ يدەيا, سونىڭ ٸشٸندە ەلدٸك, قاعاناتتىق تۇتاستىق يدەياسى – ەلدٸكتٸڭ, مەملەكەتتٸكتٸڭ ٸرگەتاسى, نەگٸزٸ, رۋحى. ەۋروازييانىڭ ۇلانعايىر كەڭٸستٸگٸندەگٸ قاعاناتتى بٸر ورتالىققا جٸپسٸز بايلاپ, بٸر تۋدىڭ, بٸر كەڭٸستٸكتٸڭ, بٸر بيلٸكتٸڭ استىنا بٸرٸكتٸرٸپ تۇرعان دا سول «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى. تٸپتٸ, مۇنى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ يدەولوگيياسى دەسە دە بولادى. سول يدەولوگييا ەلسٸرەگەن تۇستا, قاعانات تا ىدىراپ, توز-توزالاسى شىققان. دوسپانبەت جىراۋدىڭ: «كەتبۇعاداي بيلەرمەن, كەڭەس قۇرار كٷن قايدا?» دەپ ارمانداۋىندا دا سونداي ۇلى اڭسار جاتىر. قازاق-نوعاي جىراۋلارىنىڭ دا ۇلى اڭسارلى سارىنى وسى. ولار, ۇلى تۇتاستىقتى باستى يدەيا ەتٸپ العان. ورتاق يدەياسىز, ورتاق مٷددەسٸز ۇلت – توقىراۋعا بەت العان, ٶز-ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸ جوعالعان, ٶزٸنٸڭ اسىل قاسيەتٸن ٶزٸ سىيلامايتىن, كٷيرەۋگە, ىدىراۋعا بەت العان ۇلت. بۇل – مەنٸ كەيٸنگٸ وتىز جىلدا ٷزدٸكسٸز تولعاندىرىپ, ٷنەمٸ جاۋابىن ٸزدەۋگە ۇمتىلىپ, دەرەك-سەبەپتەردٸ جيناقتاپ, ٸشتەي وي قورىتىپ جٷرگەن مەسەلە ەدٸ. ەندٸ, ولاردى جەكە-جەكە وي تالقىسىنان سارالاپ, پٸكٸردٸ دامىتىپ, دەلەلدەۋ, تۇجىرىم جاساۋ, مەنٸڭ جاسىمدا كەش. سوندىقتان دا جەكە-جەكە تاقىرىپ بويىنشا وقشاۋ تيياناقتاپ, «دۋلىعانىڭ» جازىلماي قالعان بٸر كٸتابىنىڭ مازمۇنى مەن ايتار ويىن, ەمەۋرٸنٸن بٸر ماقالاعا ىقشامداپ سىيعىزسام دەگەن ۇمتىلىس تۋعان. سونىڭ بارلىعى تۇجىرىمدالا كەلٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ, ەرتەڭگٸ تاريحتان الاتىن اششى-تۇششى تاعدىرىنا ساباق بولسا ەكەن دەيمٸن. تۇجىرىمى: قازاق حاندىعى – كەشەگٸ كٶك تٷرٸكتٸڭ, دەشتٸ-قىپشاقتىڭ, شىڭعىس قاعاناتىنىڭ, التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرٸ. ولاردىڭ ورتاق يدەياسى – مەڭگٸلٸك ەل, يدەولوگيياسى – مەملەكەتتٸك تۇتاستىق, ورتاق جەر, ورتاق تٸل, ورتاق دٸل, ورتاق ەكونوميكا, ورتاق قازىنا ٷلەسٸ, زاڭ دەرەجەسٸندە قاتاڭ ساقتالاتىن دەستٷرگە نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق مەملەكەت. قورقىتتىڭ – «وزانىندا», كەتبۇعانىڭ – «ەل ايىرىلعانىندا», اسانقايعىنىڭ – «جەرۇيىعىندا», شالكيٸزدٸڭ – «ەدٸلٸندە», بۇقار جىراۋدىڭ – «ەي, ابىلاي, ابىلايىندا», دۋلات پەن شورتانبايدىڭ «زار زامانىندا», ابايدىڭ – «قايران ەلٸم, قازاعىمىندا», ماعجاننىڭ – «تٷركٸستانىندا» سول اڭسار-يدەيا بارىنشا اسقاق ەرٸ تەرەڭ, جان تەبٸرەنتەرلٸكتەي ەسەرلٸ بەينەلەنگەن دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل يدەيا – بٷگٸن دە اسا ماڭىزدى, تٸپتٸ, ەرتەڭگٸ تاعدىرىمىزدى انىقتاپ بەرەتٸندەي شەشۋشٸ نىسانا. سوندىقتان دا مەملەكەتتٸك يدەولوگيياعا جاۋاپ بەرەتٸن دەبٸرلەردٸڭ بۇل جايدى تەرەڭ زەرتتەپ, جاندارىن قيناپ, ساناسىن سارقىپ, جاۋاپكەرشٸلٸكپەن, ەل الدىنا قانداي دا بٸر ۇسىنىسپەن شىعۋى تيٸس. ەيتپەسە, ەلدٸ ىدىراتىپ الۋ قاۋپٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار.
الاش ارداقتىلارىن ارانداتۋشى پٸكٸرلەردٸڭ ٷنٸ ٶشۋٸ تيٸس
– وسى يدەيالاردىڭ جولىندا كٷرەسكەن الاش ارداقتىلارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك تۇجىرىمدارى قانداي? «الاش» پارتيياسىنىڭ, «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ, «الاشوردا» حالىق كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىنداعى تۇلعالاردىڭ بەرٸنٸڭ پٸكٸرٸ, ويى ورتاق بولعان با? ەلدە, كٶزقاراس قايشىلىقتارى بايقالا ما?
– مەن بۇل سۇراققا بار يمانىممەن انت بەرە وتىرىپ: «الاش ۇراندى قايراتكەرلەردٸڭ اراسىندا ەشقانداي ٶزارا دۇشپاندىق, ٶزارا قاستاندىق, ٶزارا ساتقىندىق, كٶزقاراس تۇرعىسىنان العاندا ٶزارا قاراما-قارسى قاقتىعىس بولعان جوق», – دەپ جاۋاپ بەرەمٸن. ولاردىڭ كٶزدەگەن جالعىز-اق ماقساتى بولدى. ول – قازاق ۇلتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ. ال قازاق ەلٸندە تاريحي ٷلگٸسٸ جوق مەملەكەتتٸ قۇرۋدىڭ ستراتەگييالىق-تاكتيكالىق شارالارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى تۋرالى كٶزقاراستار ۇستانىمى, پٸكٸر الماسۋلار, كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر بولدى. بٸراق بۇل ولاردى ٶزارا دۇشپاندىققا, بٶلٸنۋگە الىپ كەلدٸ دەگەن سٶز ەمەس. بۇل – كٶزقاراس الشاقتىعى ەمەس, ورتاق ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى پٸكٸرلەر مەن ۇسىنىستار. بۇعان مىسال رەتٸندە, «قالاي دا الاش قايراتكەرلەرٸنەن مٸن تاپپاي قويمايمىن» دەپ جٷرگەن ٶلەرمەندەر (مۇنى مەنٸڭ ٶزٸمە مەلٸمدەمە رەتٸندە جارييالاعان تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ, «قانشىلداردىڭ» – جٷزدٸك پاتريوتتاردىڭ اتتارىن اتاماي-اق قويايىن) مەن ٶزەۋرەگەندەر, «الاش اۆتونوميياسىن جارييالاۋ, جارييالاماۋ تۋرالى بولعان 1917 جىلعى تامىز ايىنداعى قۇرىلتايداعى پٸكٸر تالاسىن كٶلدەنەڭ تارتادى. ح. جەنە ج.دوسمۇحامەدوۆتەر – دەرەۋ الاش اۆتونوميياسىن جارييالاۋدى, ال ە.بٶكەيحانوۆ باستاعان ەكٸنشٸ توپ قاشان سول تۇستا ٷشكە بٶلٸنٸپ تۇرعان قازاق جەرٸ مەن ەلٸنٸڭ تۇتاستىعى شەشٸلگەنشە, بۇل مەسەلەنٸ سول ايماقتارداعى قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ ۋەكٸلدەرٸنٸڭ داۋىس بەرۋٸ ارقىلى شەشٸپ العان سوڭ جارييالاۋ قاجەتتٸگٸن, ەيتپەسە, قازٸرگٸ سولتٷستٸك بەس وبلىس پەن تٷپكٸستان ۋەلاياتىنا قاراعان شىعىس-وڭتٷستٸك باتىستاعى بەس وبلىستىڭ قازاق مەملەكەتٸنەن بٶلٸنٸپ قالۋ قاۋپٸ بارىن العا تارتتى. سوڭعى ۇسىنىس كٶپشٸلٸك داۋىسپەن بەكٸتٸلدٸ. جەلتوقسان ايىنا دەيٸن ومبىدا – اقمولا ۋەزٸنٸڭ, تٷركٸستاندا – تٷپكٸستان ۋەلاياتىنىڭ قۇرىلتايى ٶتٸپ, قازاق اۆتونوميياسىنا كٸرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان سوڭ عانا, الاش اۆتونوميياسى جارييالاندى. ەگەر دە, سول قۇرىلتايلاردىڭ شەشٸمٸ بولماسا, 1924 جىلعا دەيٸن قازاق اسسر-نٸڭ قۇرامىنا كٸرمەگەن ون وبلىس قازٸر رەسەي مەن ٶزبەكستاننىڭ, تٷركمەنستاننىڭ قۇرامىندا قالار ەدٸ. مٸنە, ساياسي كٶرەگەندٸك دەپ وسىنى ايتۋ كەرەك. 1920 جىلعى قازاق اۆتونوميياسىنىڭ تەرريتوريياسى قاي مٶلشەرمەن شەكتەلەر ەدٸ. ايتايىن, قازٸرگٸ تورعاي, قوستاناي, اقتٶبە, ورال, اتىراۋ وبلىسىنىڭ سولتٷستٸك قاناتىمەن قايىرىلار ەدٸ. دەمەك, بۇل – ارازدىق ەمەس, ەلدٸڭ تاعدىرىنا ادالدىق. مۇنى بەرٸ دە قوستاپ داۋىس بەردٸ. «باتىس الاشوردا» مەن «شىعىس الاشوردا» – اۆتونومييانىڭ بٶلشەكتەنۋٸ ەمەس, باسقارۋ قۇرىلىمى. باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى وقيعا كٷن سايىن ەمەس, ساعات سايىن ٶزگەرٸپ وتىردى. ٶزارا بايلانىس جوق. جاعدايعا قاراي دەربەس شەشٸم قابىلداۋ قاجەت. باتىس وردا جەنە تورعاي وبلىسى بولشەۆيكتەردٸڭ قورشاۋىنا ەرتە تٷسٸپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸن ەرتە مويىندادى. ال كولچاك پەن اتامانداردىڭ قۇرساۋىنداعى شىعىس الاشوردا كەڭەس ٶكٸمەتٸنە بٸر جىلدان كەيٸن مويىنسىندى. ەگەر دە بولشەۆيكتەر جاعىنا شىقسا, ولاردىڭ, ياعني, قازاقتاردىڭ جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراۋى سٶزسٸز ەدٸ. مۇنى, ا.بايتۇرسىنوۆ مەسكەۋدەگٸ كەزدەسۋدە: «شىعىس الاشوردا دەل قازٸر كەڭەس ٶكٸمەتٸن اشىق مويىنداي المايدى. ولار اقتاردىڭ قورشاۋىندا قالدى. سوندىقتان دا قارۋلارىن ەزٸر تاستاي المايدى», – دەپ مەلٸمدەدٸ. ەندٸ, وسى دا باتىس الاشوردا مەن شىعىس الاشوردانىڭ اراسىنداعى ارازدىقتى, دۇشپاندىقتى بٸلدٸرە مە? مۇنداي, ارانداتۋشى پٸكٸرلەردٸڭ ٷنٸ ٶشۋٸ تيٸس.
– ال بولشەۆيكتەر رەتٸندە تانىلعان تۇلعالاردىڭ ٶزگە باعىتتى ۇستانۋىنىڭ قانداي سەبەپتەرٸ بولۋى مٷمكٸن?
– مەن بۇعان احاڭنىڭ – احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تٷرمە تەرگەۋشٸلەرٸنە بەرگەن مىنا جاۋابى ارقىلى قىسقاشا جاۋاپ قايىرايىن. احاڭ: «تۇرار رىسقۇلوۆپەن بايلانىسىڭىز بار ما? سٸزدەردٸ جاقىن ارالاسادى دەيدٸ عوي», – دەگەن سۇراققا: «رىسقۇلوۆ – بولشەۆيك. ولار الاشورداعا جاۋ. بٸز دە بولشەۆيكتەرگە قارسى بولدىق. سوندىقتان دا مەنٸ ولار جەك كٶرەدٸ. مەن جاقتىرمايمىن جەنە ول مەنٸ قوجانوۆپەن جاقسى دەپ ويلايدى», – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. «ەندەشە, قوجانوۆپەن قالايسىز?» – دەيدٸ قادالىپ. وعان: «قوجانوۆ – كوممۋنيست. مەن كوممۋنيستەرمەن ارالاسپايمىن. ولار دا مەنٸ جەك كٶرەدٸ جەنە ول مەنٸ رىسقۇلوۆپەن جاقسى دەپ ويلايدى», – دەگەن ۋەج قايىرادى. ەگەر, ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸن مويىنداسا, سول ادام مٸندەتتٸ تٷردە تٷرمەگە قامالار ەدٸ. احاڭ ەكەۋٸن دە اقتاپ الىپ وتىر.
جىمسىما حاتتاردىڭ تالايىن كٶڭٸلدەن ٶشٸردٸم
– ارحيۆتەردەگٸ دەرەكتەر سول تۇستاعى ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ادامي كەلبەتٸ مەن ازاماتتىق كٶزقاراسىن, ٸس-ەرەكەتٸ مەن قانداي كٷيدە بولعانىن تولىق دەيەكتەي الادى دەپ سەنۋٸمٸزگە بولا ما?
– سۇراقتى جەنە ودان تۋىندايتىن مەسەلەنٸ دۇرىس قويىپ وتىرسىڭ. «ادامي كەلبەتٸ مەن ازاماتتىق كٶزقاراسىن» تانىتاتىن دا, تانىتپايتىن دا قۇجاتتار بار. ول, بٸرٸنشٸ, ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مازمۇنىن پايدالانعان ادامنىڭ زەرتتەۋ باعىتى مەن ٶزٸنٸڭ ۇستانعان پٸكٸرٸن قانداي ماقساتتا جەنە قالاي پايدالاندى, سوعان تٸكەلەي بايلانىستى. ول – سول عالىمنىڭ دا «ادامي كەلبەتٸ مەن ازاماتتىق كٶزقاراسىن» جەنە بٸلٸم اياسىنىڭ تەرەڭ-تايازدىعىن تانىتادى. جالپى, قۇجاتتاردى جارييا ەتكەندە وعان ٷلكەن ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. مىسالى, جوعارىداعى احاڭنىڭ ت.رىسقۇلوۆ پەن س.قوجانوۆ تۋرالى تەرگەۋشٸگە بەرگەن جاۋابىن سول قالپىندا تٷسٸنگەن زەرتتەۋشٸلەر, سولاردىڭ ٸشٸندە تاريحشىلار: «بايتۇرسىنوۆ رىسقۇلوۆتى نەگە جەك كٶرگەن?» نەمەسە «بايتۇرسىنوۆ پەن قوجانوۆتىڭ اراسى نەگە ناشار بولعان?» دەپ بادىرايتىپ سۇراق قويىپ, نەشە تٷرلٸ ساياسي ايىپتار تاعىپ, احاڭدى قارالاۋعا بەيٸم بەرگەن ماقالالار جارييالادى. نەگٸزٸندە, احاڭ وسى جاۋابى ارقىلى ەكەۋٸن دە جالادان قورعاپ وتىر عوي. «جاقسىمىن» – دەسە بٸتتٸ, «الاشوردانىڭ كٶسەمدەرٸمەن استىرتىن بايلانىس ورناتقان» – دەپ, قاي-قايسىسىن دا تٷرمەگە قامايتىنى انىق قوي. ال ساياسي قايراتكەرلەردٸڭ ٶز قولىمەن جازىپ, ٶز ەركٸمەن جولداعان, ولاردى اتۋ جازاسىنا الىپ كەلگەن ايىپ تاققان جاعىمسىز پٸكٸرلەرٸن شىندىق رەتٸندە قابىلداعاننان باسقا امال جوق. ونى زورلىقپەن جازدىرعان ەشكٸم جوق. قالاي اقتاپ الۋدىڭ امالىن تاپپاي قينالاتىن سەتتەرٸڭ ٶتە جيٸ كەزدەسەدٸ. ال تەرگەۋدەگٸ جاۋاپتاردى تەكسەرٸپ, ولاردىڭ جەكە كٶزقاراستارىمەن, ۇستانىمىمەن سالىستىرىپ بارىپ پايدالانعان دۇرىس. دەلەلدەنبەگەن ونداي جىمسىما حاتتاردىڭ تالايىن كٶزدەن ٶتكەرٸپ, كٶڭٸلدەن ٶشٸردٸم. ايتقىڭ دا كەلمەيدٸ.
– بٷكٸل سانالى عۇمىرىڭىزدى ۇلت قاسٸرەتٸنٸڭ قاتپارىن ارشىپ, ۇلت قايماقتارىن اقتاۋعا, ولاردىڭ اسىل قاسيەتتەرٸن ۇرپاق جادىنا سٸڭٸرۋگە ارناپ كەلەسٸز. وسىناۋ مەحناتتى جولدا كەدەرگٸلەر كٶپ بولدى ما?
– ٷكٸمەت تاراپىنان جاسالعان قىسىم مەن شەتقاقپايعا ەشقانداي دا كەيٸسٸم جوق. ولار سول بيلٸكتٸڭ بۇيرىعىن ورىندادى. كەرٸسٸنشە, قارابي مۇحامەتقاليەۆ, شىڭعىس سالىقباەۆ سيياقتى قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ پولكوۆنيكتەرٸ وڭ قاباعىن بەردٸ. ەڭ قيىن, قۇمىعۋلى كٷيدٸ سول قۇجاتتاردى وقىعان كەزدەگٸ مازمۇنى مەن سونى جازعان ادامنىڭ اتىن وقىعانداعى سەتتە جەنە سولاردىڭ ۇرپاقتارى الدىڭا كەلٸپ: «ەندٸ بٸز قايتىپ ٶمٸر سٷرەمٸز?» – دەپ سۇراق قويعان كەزدەردە كەشتٸم. تۇلا بويىڭ تٷرشٸگٸپ, ٸشتەي تۇنشىعىپ, ەش جاۋاپ بەرە الماي قالا بەرەسٸڭ. مۇنىڭ قاسىندا, ولاردىڭ رۋلاستارى مەن جٷزدەستەرٸنٸڭ كەك الۋعا انت بەرٸپ, قوقان-لوققى جاساعانى تٷك تە ەمەس. مەن ەشكٸمنٸڭ قولىنا – قالام بەرٸپ, الدىنا – قاعاز قويىپ, جازىقسىزدى جازاعا تارتقىز دەپ مەجبٷر ەتكەنٸم جوق. الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸل كەتكەن ٶمٸرٸن جالادان اراشالادىم.
…التى-جەتٸ جىل بويى قۇمىعىپ ٶمٸر سٷرگەنٸم راس
– دەرەكتەرمەن تانىسۋ بارىسىندا ٸشٸڭٸزدٸ الاي-دٷلەي ەتكەن, ويىڭىزدى مٷلدە ٶزگە باعىتقا بۇرعان اقپاراتتار كەزدەستٸ مە? مىسالى, قانداي اقپاراتتار بولۋى مٷمكٸن?
– و, ونداي سەتتەردٸ باسىمنان كٶپ كەشتٸم. وتىزعا تولماعان كەزٸمدە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە جازالاۋ وتريادىنىڭ باستىعى: بٸر سايدا 511 بالانى قىلىشتىڭ استىنان ٶتكٸزدٸم. 256-سى قىز, 255-ٸ ۇل ەكەن! – دەپ بٶسٸپ جازعان «ەرلٸگٸن» وقىعانىمدا, تٷن ورتاسىندا قالامىمدى لاقتىرىپ جٸبەرٸپ, تٶسەككە قۇلاي كەتٸپ, ٶكسٸپ-ٶكسٸپ جىلاعان سەتتەرٸمدٸ ەلٸ ۇمىتپايمىن. ال «ۇرانىم – الاشتى» جازعاندا التى-جەتٸ جىل بويى قۇمىعىپ ٶمٸر سٷرگەنٸم راس. قالاي جٷيكەم شىدادى, سوعان قازٸر سول كٸتاپتى كەيدە پاراقتاپ وتىرىپ ٶزٸم دە تاڭ قالامىن.
– الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ يدەياسىنا ەڭبەگٸ سٸڭگەن, الايدا ول ساناتتا ەسٸمٸ اتالا بەرمەيتٸن تۇلعالار بار ما?
– ەرينە, بار. بٸز تەك اسا ۇلى ٸز قالدىرعان تۇلعالار تۋرالى عانا ماعلۇماتتاردى جيناقتاي الىپ جاتىرمىز. مىسالى, مۇحامەدجان تىنىشباەۆتٸڭ تاريحي ەڭبەكتەرٸنٸڭ تولىق نۇسقاسى ەلٸ جيناقتالعان جوق. ال, ونىڭ ينجەنەرلٸك ەڭبەكتەرٸ سول جابۋلى كٷيٸندە جاتىر. سونداي-اق, قازاقتىڭ تۇڭعىش بيولوگ عالىمى جۇماحان كٷدەريننٸڭ سول كەزدە جارىق كٶرگەن ەڭبەكتەرٸ ەلٸ قايتا باسىلعان جوق. ونىڭ ەرتٷرلٸ سالاعا ارنالعان 26 عىلىمي ەڭبەگٸ بار. جالپى, جۇماحان كٷدەريننٸڭ ٶمٸرٸ مەن عىلىمي ەڭبەكتەرٸ ارنايى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
الپىستان كەيٸن ارحيۆپەن اينالىسپايمىن دەۋشٸ ەدٸم
– الاش يدەياسىن زەردەلەۋگە ەرتە دەن قويۋىڭىزدىڭ سەبەبٸ نەدە? جاس كەزٸڭٸزدەن اقىن, جازۋشى رەتٸندە دە كەڭٸنەن تانىلدىڭىز.
– جيىرما جەتٸ جاسىما دەيٸن جەتٸ-سەگٸز پوۆەست, بٸر رومان جازىپپىن. ەكٸ ٶلەڭدەر جيناعىم جارىققا شىقتى. سول كەزەڭدەرگە وي جٷگٸرتسەم, تەپ-تەۋٸر, جۇرت قاتارلى جازۋشى بولاتىنداي مٷمكٸندٸگٸم بولىپتى. مەنٸ الاش تاقىرىبىنا باس يگٸزٸپ, سانالى تٷردە يتەرمەلەگەن جايلاردىڭ بٸرٸ – الاش يدەياسىن شىعارۋ ٷشٸن مۇحتار ەۋەزوۆ تۋرالى رومەن روللاننىڭ «جان كريستوفى» سەكٸلدٸ كٸتاپ جازۋ ەدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆتٸ ساحنانىڭ الدىنا دەكوراتسييا رەتٸندە الا وتىرىپ, الاش يدەياسىن الدىعا شىعارعىم كەلگەن. ەندٸ, ەۋەزوۆتٸڭ شىعارمالارىن, ولاردىڭ جازىلۋ تاريحىن زەرتتەي باستادىم. ەۋەزوۆكە ارناپ بٸر ەمەس, بەس-التى كٸتاپ جازىپ جٷرگەنٸمنٸڭ دە سەبەبٸ وسىندا. العاشقى «بەسقاراگەر» اتتى پوۆەسٸمدە مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ پروتوتيپتٸك سيپاتى بار بولاتىن.
ال سوۆەت وداعى تۇسىندا تاريحي شىندىقتى ايتۋ ٶتە كٷردەلٸ ەدٸ. ەسٸرەسە, «قيلى زامانعا» قاتىستى ارحيۆ ماتەريالدارىمەن تانىسقاننان كەيٸن, ٶلٸم ٸشٸنەن – ٶمٸر, ٶمٸر ٸشٸنەن – ٶلٸم ٸزدەگەن جانداردىڭ جانكەشتٸ كٷيلەرٸن كٶرٸپ تۇرىپ, ونى جارييالاماۋ ٶزٸمە قىلمىس سيياقتى كٶرٸندٸ. كەيدە, جازىپ جٷرگەنٸمنٸڭ بارلىعىن تەككە ۋاقىت كەتٸرگەن دٷنيە سەكٸلدٸ سەزٸندٸم. ٶزٸم قاتارلاس قالام ۇستاپ جٷرگەن جازۋشىلارمەن بٸرگە اتاققا دا, ابىرويعا دا, لاۋرەاتتىققا دا, ازداعان قارجىلىق تەۋەلسٸزدٸككە دە جەتەتٸندەي مٷمكٸندٸگٸم بار ەدٸ. بٸراق وسىنىڭ بارلىعىن سول تەبٸن تٸرشٸلٸككە سارپ ەتتٸم. سوندىقتان دا سول بٸر ويلاعان كٶركەم شىعارمالار جازىلماي قالدى. قازٸر دە, ٶزٸمدٸ مەجبٷرلٸ تٷردە, جەرٸنٸپ كەتكەن سوقاعا امالسىزدىقپەن قايتادان جەگٸلگەن ٶلەرمەن ٶگٸز سيياقتى سەزٸنەم جەنە سول جازعاندارىمنىڭ دا, ٶزٸمنٸڭ دە ەشكٸمگە كەرەگٸم جوق سيياقتى كٶرٸنەدٸ. مۇنداي كٶڭٸل كٷي جيٸ بولماسا دا, وقتىن-وقتىن ويسوقتى كٷيگە ۇشىراتادى.
دەگەنمەن دە, شىندىعىمدى ايتايىن, ٶتكەننٸڭ بەرٸ ٶمٸرلٸك جەنە شىعارماشىلىق دەرەككە اينالىپ كەتكەن سوڭ, ەندٸ مەنٸ ەشكٸم دە ماردىمسىپ كەتتٸ دەمەس. مەن جاس كەزٸمنەن تەۋەلسٸزدٸك, رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك جولىنا بٷتٸندەي بولمىسىممەن بەت بۇردىم. قانداي دا بٸر امالىن تاۋىپ وتارلاۋ ساياساتىن ەشكەرەلەگٸم كەلدٸ. ونى 1976-1977 جىلى جازىلعان «جەر-بەسٸك» اتتى رومان-نوۆەللامنان انىق اڭعاراسىز. تەك, ۇستازىم ر.نۇرعاليەۆ: «باسىڭ كەتەدٸ», – دەپ نىعارلاپ وتىرىپ, كەرٸبوز – شەكەرٸمگە قاتىستى وقيعانى 31-جىلدان 1916 جىلعا شەگەرتتٸ, سارجان – ماعجان وقيعاسىن 16- 22 جىلدان 37-38 جىلعا ٸلگەرٸلەتتٸ. شىعارما 1982 جىلى جارىق كٶردٸ. باسپاداعى م.اسىلعازين, ق.ايتولقىن, ق.قۇرمانعالي سيياقتى ازاماتتار قىرناسا دا ٶتكٸزدٸ. سول شاعىن رومان-نوۆەللانىڭ سول كەزدە جارييالانىپ كەتكەنٸنە قازٸر ٶزٸم دە تاڭ قالامىن.
اقىرى, دەرەكتٸ دٷنيەگە دەن قويعاننان كەيٸن كٶنە, ەستە جوق ەسكٸ زاماننان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ۇلتىمىزدىڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولدارى كٸم-كٸمدٸ دە ويلاندىرارى حاق. ەكٸ مىڭ جىلدى قامتيتىن «دۋلىعا» سول جىلدارى جازىلدى. سودان كەيٸن, قاسىم-كەنەسارى قارسىلىق تانىتىپ, جويقىن كٷرەس جٷرگٸزگەن قازاقتىڭ وتارلانۋ جٷيەسٸ مەن بٷگٸنگٸ احۋالى ٶزەگٸمدٸ جەگٸ قۇرتتاي جەي باستادى. سول ٷشٸن بٷكٸل كٶركەم دٷنيەمدٸ تاستاپ, وسى تاقىرىپپەن تٷبەگەيلٸ اينالىستىم. «الپىستان كەيٸن ارحيۆپەن اينالىسپايمىن» دەپ ويلاپ جٷرۋشٸ ەدٸم. بٸراق بٷگٸنگٸ جاستاردىڭ ىقىلاسسىز نيەت-ىنتاسىنا, بٸلٸم ٶرەسٸنٸڭ شەكتەۋلٸ ەكەنٸنە, تاقىرىپتى جان الىپ-جان بەرٸپ زەرتتەمەيتٸنٸنە, تاعى دا باسقا «قىرلارىنا» قاراپ, كەيدە جابىرقاپ قالاتىنىم بار. قاراپ تۇرسام: ەندٸ سول مەن تاپقان ارحيۆ دەرەكتەرٸ مەن سونداعى مەن قورىتقان پٸكٸرلەرگە كەلۋ ٷشٸن تاعى بٸر ٶزٸم سەكٸلدٸ يتجاندى بٸرەۋ ەلۋ جىل ارحيۆ اقتارۋ كەرەك بولادى ەكەن. سوندا, قازاق حالقىنىڭ كەيبٸر تاريحي ٶزەكتٸ وقيعالارىن سارالاۋ ٷشٸن ارادا ەلۋ جىل ۋاقىت ٶتٸپ كەتەدٸ ەكەن. وعان ەندٸگٸ ۇرپاقتىڭ مٷمكٸندٸگٸ بولا ما, كەلەر ۇرپاقتىڭ رۋحاني قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداي ما, كٸم بٸلسٸن?! سوندىقتان دا ٶزٸمدٸ ٶزٸم تەبٸنگە, ٶزٸمدٸ ٶزٸم جانكەشتٸلٸككە زورلىقپەن كٶندٸرٸپ جٷرگەن جايىم بار. ال ٸشكٸ ارمانىم, ول – كٶركەم شىعارما. سول بٸر ويىمدا ەكشەلگەن دايىن تاعدىرلار بەينەسٸ وسى كٷنگە دەيٸن تٷسٸمە كٸرەدٸ.
ماعجان – ويى ۇلى, وبرازدارى كٷردەلٸ كەسەك تۇلعا
– قازٸر قانداي تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ جٷرسٸز? پروفەسسورسىز, دەرٸس وقىپ تۇراسىز با?
– قازٸر دەرٸس اتاۋلىدان شەتتەدٸك قوي. سۇرانىس تا, ۇسىنىس تا جوق. تەك, ستۋدەنتتەردٸڭ, ماگيسترانتتاردىڭ, دوكتورانتتاردىڭ قالاۋىمەن بەس-التى جىلدان بەرٸ سولاردىڭ ۇيعارعان تاقىرىبىنا وراي ون بەس كٷندە, بەيسەنبٸ كٷنٸ بٸر رەت, ياعني, ايىنا ەكٸ رەت اقىسىز, ەركٸن لەكتسييا وقيمىن. وعان كەيدە وقىتۋشىلار مەن جۋرناليستەر دە قاتىسادى, ٸشٸنارا استاناداعى قۇرىلىستا جۇمىس جاساپ جٷرگەن جٸگٸتتەر دە كەلٸپ تىڭدايدى. ٶتكەن جىلى سوڭعى دەرٸستە ماعجان تۋرالى لەكتسييا وقىدىم. ونىڭ سەبەبٸ, ماعجان جۇماباەۆ جايىندا وتىز بەتتٸك ماتەريال دايىنداۋىم كەرەك بولدى. العاشىندا ون-ون بەس كٷندە جازىپ شىعارمىن دەپ ويلاعانمىن. جيىرماعا جۋىق عىلىمي ديسسەرتاتسييالار مەن جارييالانعان زەرتتەۋلەردٸ قاراپ كەپ جٸبەرگەندە, دىمىم شىقپاي قالدى. پروفەسسور ش.ەلەۋكەنوۆ پەن ە.تٸلەشوۆتٸڭ مونوگرافييالارىنان باسقاسىندا ماعجاننىڭ ٶمٸرٸ مەن اقىندىق ەلەمٸ تولىق اشىلماعان ەكەن. وقىعان ەڭبەكتەرٸمنٸڭ بەرٸ بٸر-بٸرٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ بولىپ شىقتى. نە تەورييالىق, نە ٶمٸرباياندىق, نە كٶزقاراستىق تۇرعىدان العاندا ەش جاڭالىق جوق. 1988-1989 جىلدارى اقىندى قالاي دا اقتاۋ ماقساتىمەن كەڭەستٸك يدەولوگيياعا كٶز جازدىرۋ ماقساتىندا جاسالعان: «ماعجان دٸنگە قارسى بولعان, سوۆەت ٶكٸمەتٸنە ەشقانداي قارسىلىق تانىتقان جوق, «الاشوردا» ٶكٸمەتٸنە قىزمەت ٸستەگەن جوق, استىرتىن ۇيىممەن ەشقانداي بايلانىسى بولعان جوق, تەك اقىندىقپەن جەنە وقۋ-اعارتۋ ٸسٸمەن اينالىسقان»,– دەپ مەجبٷرلٸ تٷردە ايتىلعان انىقتامالار مەن سيپاتتامالردى كٶشٸرە بەرگەن.
ودان بەرٸ زامان ٶزگەردٸ, زاڭ ٶزگەردٸ, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا ٶزگەردٸ. ماعجاننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا الاش جۇرتىنىڭ كٶزقاراسى تۇرعىسىنان قارايتىن كەز جەتكەن جوق پا, تٸپتٸ, ٶتٸپ كەتتٸ عوي. ال ماعجاننىڭ شىنايى بولمىسى بۇل ايتىلعاندارعا مٷلدە قاراما-قايشى. ول – جەي مۇسىلماندىقتى بىلاي قويىپ, دٸنتانۋ عىلىمىنىڭ ماگيسترٸ. تٶرت جاسىندا قيسسا جاتتاعان, ەكەسٸ بەكمۇحامەد مەدرەسە تەمەمداعان ادامدى ٷيٸنە مۇعالٸم ەتٸپ جالداپ, ماعجاننىڭ 5-7 جاسىندا دٸني ساۋاتىن اشقان. سودان كەيٸن, بەكمۇحامەدتٸڭ اۋىلداعى جەكە مەدرەسەسٸندە ٷش جىل وقىعان. سودان كەيٸن ستامبولدان جوعارى وقۋ بٸتٸرٸپ كەلگەن مۇحامەد بەكٸشەۆتٸڭ گيمنازييا دەرەجەسٸندە تٸركەلگەن مەدرەسەسٸن بٸتٸرگەن. سودان كەيٸن, سول كەزدە رەسەيدەگٸ ۋنيۆەرسيتەت دەرەجەسٸندە تٸركەلگەن ۋفاداعى عالييا مەدرەسەسٸن تەمەمدادى. وندا تٷركييا مەن مىسىردىڭ دٸني ۋنيۆەرسيتەتتەرٸن بٸتٸرٸپ كەلگەن 17 ادام دەرٸس وقىدى. بۇل دەگەنٸڭٸز, قازٸرگٸ ماگيسترلٸك دەرەجەمەن پارا-پار. جاراتىلىس پەن قوعامدىق جەنە دٸني پەندەردٸڭ بەرٸنەن (جيىنى وتىزعا جۋىق) ەمتيحان تاپسىرعان. قۇراندى جاتقا بٸلگەن. تٶرت دٸننٸڭ نەگٸزٸنەن سىناق تاپسىرعان. ال ەۋروپا مەن شىعىس ەدەبيەتٸن تەرەڭ زەرتتەگەنٸ ٶز الدىنا.
دەلەل: بٸرٸنشٸ, ماعجان قازٸرگٸ ستانبول ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ماگيسترٸ دەڭگەيٸندەگٸ جوعارى دٸني بٸلٸم العان ادام, يمام-حاتيبتٸك ديپلومى بار ماگيستر, دەمەك, ول جەي پانيسلاميت ەمەس, ناعىز يسلام عۇلاماسى. ەكٸنشٸ: جەي تٷرٸكشٸل ەمەس, ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيٸندە جالپى تٷرٸك تاريحىنان, تٷركييا تاريحى مەن ەدەبيەتٸ تاريحىنان, اراب, پارسى, تٷرٸك ەدەبيەتٸ تەوريياسىنان دەرٸس تىڭداپ, ەمتيحان تاپسىرعان تٷرٸك مەدەنيەتٸنٸڭ مامانى. ٷشٸنشٸ: مۇعالٸمدەر گيمنازيياسىندا ەۋروپا مەن ورىس ەدەبيەت-مەدەنيەت تاريحىن تەرەڭدەپ وقىعان باتىس ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ باكالاۆرى. ەندەشە, دەكادەنتتٸك, سيمۆوليزم, ناتۋراليزم, سەنتيمەنتاليزم, رومانتيزم, پەسسيميزم, ميستيكا ول ٷشٸن جاي عانا ەدەبيەتتەگٸ ەلٸكتەۋ اعىمى ەمەس, كەدٸمگٸ پەن دەرٸسٸ. تٶرتٸنشٸ: ول – سانالى تٷردە ۇلتتىق-ساياسي باعىتتى ۇستانعان «الاش» پارتيياسىنىڭ جەنە «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ, اقمولا (ومبى) وبلىستىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, دەمەك, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كٷرەسكەرٸ. بەسٸنشٸ: بوستاندىق يدەياسىنىڭ (الاش يدەياسىنىڭ) «جان سٶزٸن» جىرلاعان ۇلت اقىنى.
ال ەندٸ, قۇر سٶزبەن «كٸنەسٸز ەدٸ», – دەي بەرگەنشە, وسى شىندىقتى دەل وسىلاي اشىق ايتىپ: «ول – اداسقان جوق, ٶيتكەنٸ ول – ۇلت ازاتتىعى, ۇلتتىق رۋح, سٶز, پٸكٸر بوستاندىعى جولىندا استىرتىن جەنە اشىق ۇيىمدار مەن پارتييالارعا مٷشە بولدى, سول ٷشٸن جازاعا تارتىلدى», – دەسەك, شىندىقتىڭ ٶزٸن ايتقان بولامىز.
ول «ەلەمدٸك قاسٸرەتتٸ», بٸزشە ايتقاندا, «ەلەمدٸك زارزامان» اعىمىن ٶزٸنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ ەتٸپ العان. سوندىقتان دا ونىڭ ەر تۋىندىسى استارلى وبرازدار مەن ەمەۋرٸنگە تولى. تەك قانا, «پايعامبار» اتتى ٶلەڭٸن الساق تا, جەتكٸلٸكتٸ. ونىڭ ەر جولىندا سيمۆولدىق ماعىنا بار. ەمەۋرٸن – سوفىلىق پوەزييانىڭ, ەۋروپالىق سيمۆوليزمنٸڭ باستى ماعىنالىق قۇرالى. ماعجان بۇل ەكٸ پوەتيكالىق مەكتەپتٸڭ ەبٸلھايات سۋىن قانىپ ٸشكەن اقىن. سوندىقتان دا ونىڭ «بوستاندىق» اتتى ٶلەڭٸندەگٸ:
«تەڭٸرٸسٸ بوپ لات, مانات, جٷرگٸزٸپ ٸبٸلٸس ەمٸرٸن, جاۋىزدىق جايىپ تامىرىن, ٶرشٸپ ٶتٸرٸك, دۇشپاندىق…» – دەگەن جولداردىڭ استارىندا لەنيندٸ اتقان ەيەل كاپلاننىڭ كەكشٸلدٸگٸ مەن جاۋىزدىعى مەڭزەلٸپ وتىر, – دەسەك, جاڭىلىس جالا بولىپ تابىلمايدى.
ٶيتكەنٸ ٸنجٸل, تاۋرات, زابۋر, قۇران راۋيياتتارى بويىنشا: مانات – وپاسىز تاعدىردىڭ, قارعىس پەن جازمىش جازاسىنىڭ تەڭٸريياسى. ول و دٷنيەدەگٸ جەر استىنىڭ تەڭٸر اناسى ەرٸ قابٸر ازابىنىڭ تىنىشتىعىن باقىلاۋشى ەيەل. ال لات – ٸبٸلٸس تايفتٸڭ ەمٸرشٸسٸ, نە ويلاپ, نەپسٸسٸ نە قالاسا, سونى ٸستەيتٸن ەيەل قۇداي. مانات پەن لات قۇدايدىڭ قىزدارى ەكەن-مىس دەلٸنگەن. ولاردىڭ اق تاستان جاسالعان مٷسٸنٸ ەر ٷيدٸڭ تٶرٸندە تۇرعان. يسلام دٸنٸ ەنگەن سوڭ ولاردىڭ مٷسٸنٸ قيراتىلىپ, اتتارى مانسۇق ەتٸلگەن. ماعجانشا ايتقاندا: ٸبٸلٸستٸڭ – ناستىقتىڭ ەمٸرييالارى, ٶتٸرٸك-ٶسەكتٸڭ, جاۋىزدىقتىڭ, قاستاندىقتىڭ قاعاناعى. ماعجاننىڭ بۇل ەمەۋرٸنٸن اجىراتساق: كاپلان حانىم – لەنيننٸڭ ەڭ جاقىن قۇربىسىنىڭ بٸرٸ ەرٸ ەرٸپتەسٸ, كٶڭٸلجىقپاسى. تالاي قاستانشىقپاعىر ەرەكەتكە بارعاندا ونى لەنين قورعاپ قالعان. بۇل ەيەل دە «ويلاعانى مەن نەپسٸسٸنٸڭ دەگەنٸن جٷزەگە اسىرىپ وتىرعان». اشىنعان كەزٸندە لەنينگە قارسى «جازمىشتىڭ جازاسىن» تارتقىزىپ وتىر.
مەنٸڭ, ماعجاندى «اداسپاعان «اداسقان اقىن» – دەپ اتاۋىمنىڭ مەنٸسٸ, مٸنە, وسىندا. سوندىقتان دا ول – ويى ۇلى, وبرازدارى كٷردەلٸ, كەسەك تۇلعا.
– ساليقالى ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن مٶلدٸر رايىمبەك,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
