«Qazaqiia» gazetiniń (№13(71) 1 sáýir 2015j) sanynda zańger Naqypbek Sádýaqasovtyń «Ejelgi oiyndy «Toǵyztúinek» atalyq» atty maqalasy shyǵyp, ataly oiynymyzdyń kópten beri oida júrgen máseleniń qyshyma tusynan dál túsipti. Bul másele sońǵy kezde jii kóterilip júr, alaida osy oiyndy damytýǵa úlken úles qosqan aǵa urpaq buǵan úzildi-kesildi qarsylyq tanytyp keledi. Biraq mundai máseleni dýaly aýyzben bolmasa bedeldi adamnyń bir aýyz sózimen tuqyrtýǵa bolmaidy. Óitkeni, bul ǵylymi jáne qoǵamdyq obekti bolýmen birge ulttyq qundylyq ekeni málim. Al ulttyq qundylyqtyń taǵdyryn jekelegen adamdardyń nemese toptyń paiymy sheshpeidi, ǵylymi dáiekke negizdelip, ýaqyt talabyna sáikes saraptalyp baryp sheshiledi.
Árine, maqala avtory oiyn ataýyna psiholingvistikalyq jaǵynan kelip, onyń burystyǵyn shyǵaryp otyr. Biraq qalyptasqan ataýdy oidan shyǵarylǵan tirkespen «toǵyztúinek» dei salý asa daýly ári júzege asyrý qiyn jait. Desek te, áńgimeniń oryndy jaǵy bar. Sonymen oiynnyń kázirgi ataýynyń ersiligi qanshalyqty ózekti?
Birinshiden, etnolingistikalyq taraptan ózekti. Buǵan N.Sádýaqasovtyń «...bul oiynnyń atalýy «jirinovskilerdiń» qulaǵyna tise boldy, anekdotqa iligetinimiz aiqyn» degeninde úlken negiz bar. Bul pikirdi odan ári taratyp kerek emes,túsinikti.
Ekinshiden, psiholingvistikalyq taraptan ózekti. Buǵan arakidik jinalǵanda, «qumalaq» sózin kúlkige ainaldyryp, balalardyń ózara myrs-myrs kúletinin, olardy ózge oinamaityn balalardyń mazaqtaitynyn óńirlerdegi bas bapkerlerden estip júrmiz. Buǵan oryssha qalyptasyp kele jatqan toǵyzqumalaqshylardy «kýmalashniki» deitin orysshasynyń ózi-aq aityp tur. Qysqasy, óspirimderdi ataýmen shoshytýǵa negiz qalyptasqaly qashan. Tipti, «toǵyzqumalaq» degen shubatylǵan oiyn ataýynyń bala túgili ózge jurttyń tili zorǵa keletinin eskermei qoia turalyq.
Úshinshiden, ataýdyń ortaq nusqasy qalyptaspaǵan onimdik taraptan ózekti. Bul oiynǵa negizgi murager bolyp kelgen qazaq pen qyrǵyz eki túrli: qazaq – toǵyzqumalaq, al qyrǵyz – toǵyzkorgool ataidy. Sóitip, ózge jurt túgili eki halyqtyń ózderi eki jaqqa tartyp otyr...
Tórtinshiden, tarihi taraptan alǵanda ózekti. Altai, qaraqalpaq, qazaq, qyrǵyz, tyva halyqtarynda saqtalǵan bul oiyndy áli kúnge biregeileý bolmaǵandyqtan, ony álemge túrli ataýmen tartqylap taratý qiynǵa túsedi ári basqa jurtty bylai qoiǵanda, «qumalaqqa» túrki halyqtarynyń ózderi qyzyqpas edi. Eger biz bul oiyndy atalǵan bes halyqtyń emes, barsha túrkilerdiń oiyny desek, ony taratý áp sátte júredi. Jáne bul abyroi oiyndy saqtap kelgen tórt halyqqa birdei bolmaq. Ol úshin túrkilerge ortaq ózekti ataý qajet.
Besinshiden, piar salasynan qaraǵanda ózekti. Toǵyzqumalaqtyń álemge taralýyna onyń ataýymen qosa júretin «qara piary» kedergi bolady. Árbir suraǵan jurtqa balamasyn «baranii pomet» desek, qandai kúlkige «keneletinimizdi» shetke shyqqan oiynshylardyń ózi-aq aityp júr.
Máseleni sheshýdiń baiyby. Shyntýaityna kelgende, biz máseleni qoldan jasap júrmiz. Dálirek aitsaq, bul oiynnyń nashar zerttelý kesirinen HIH ǵasyrdyń 70-jyldaryna deiin qalai atalǵanyn da bilmei kelgenbiz.
Qumalaq – keibir azamattar aitqandai «ulttyń kody» emes, onyń quldyq kody. Qazaqtyń gendik te, ulttyq ta kody – altymyńjyldyq tarihy men Botai mádenietin qaldyrǵan – jylqy! Biz bodan bolǵan kúnnen bastap jylqy-kodtan ajyrap, pyshyraǵan qumalaq-kodty tutynýǵa kóshtik. Ondai jalǵan kodtan ajyraý egemen bolǵan eldiń eń birinshi sharýasy bolýy kerek. Ýkraindardyń barlyq sovettik kóshe ataýyn alastap jatýy sodan.
Oiyn sonda qalai atalǵan? Toǵyzqumalaq oiynyn baiqap alǵash ret tarihta hatqa túsirgen patshalyq Reseige qarasty qyrǵyzdyń Toqmaq qalasyn basqarǵan, jergilikti halyqtardyń turmys-tirshiligin baqylap zerdelegen etnograf G.S. Zagriajskii óziniń «Togýz-ad (kazahskaia igra)» atty shaǵyn sipattamasyn 1874 jylǵy «Týrkmenskie vedomosti» jarshysynyń №29 sanynda «Byt kochevogo naseleniia dolin Chý i Syr-Dari» atty kólemdi eńbeginiń aiasynda keltirip ótken. Osy eńbek arqyly toǵyzqumalaqtyń HIH ǵasyrdyń 80-jyldaryna deiin «toǵyzat» atalǵany málim bolyp otyr.
1887 jyly orys geografy ári etnografy Krasnov A.N. óziniń «Ocherk byta Semirechenskih kirgiz» atty jazbasyn jariialap, qazaqtyń zerdelik oiynyna qatysty bylai baǵa beripti: «Togyzkýmalak ochen ostroýmnaia igra, zastavliaiýshaia kirgiz lomat golový ne menee, chem ý nas shahmaty. V perevod na rýsskii togýz kýmalak znachit deviat katyshkov baranego pomiata – nazvanie priamo pokazyvaiýshee, chto eto izobretenie prinadlejit iskliýchitelno kochevnikam». Mazaq bolýymyzǵa suranyp tur emes pe?! Shamasy, avtordyń bul eńbegi shyqqan kezde bodandyqqa ushyrai bastap, kóshpeli qundylyqty basqan otyryq sananyń ornyǵa bastaǵanyn ańǵara alamyz; halqymyzdyń tanymy men bolmysy ózgerip, oiynnyń da burynǵy attyly-mádeni mazmuny kómeski tartyp, nomadtyq «toǵyzat» ataýynan «toǵyzqumalaq» bolyp ózgergendigi baiqalady emes pe?! Resei zertteýshileriniń taǵy biri - etnograf N.Pantýsov «Kirgizskaia igra togýzkýmalak» atty maqalasyn 1906 jyly jariialady, oiyn munda da «toǵyzqumalaq» ataldy. Odan bergi eńbekterdiń bárinde osy ataý ornyqty.
Bul oiynda barlyq otaýy dymsyz qalǵan oiynshynyń jaǵdaiyn «atsyraý» uǵymymen ataidy, bul – atsyz qalý degendi bildiredi. Eger de oiyn barysy atqa bailanyssyz bolǵanda, ony «qumalaqsyraý» nemese «tassyraý» sekildi uǵymdarmen berýge bolar edi. Demek, oiynnyń basty atribýty da at bolǵany jáne bir kezde «toǵyzat» atalǵandyǵy da osydan kórinedi; atsyz qalǵan ómirdiń attyly qoǵamda tul ekendigin bildirip, úderistiń bul ahýaly oiyndy aiaqtaýǵa aparyp tireidi. Tipti, oiyn kezindegi júristiń «kóshý» etistigimen aitylatyny da [Túrkologiialyq zertteýler. – Astana, «Saryarqa» baspa úii, 2012. – 537-bet] toǵyzqumalaqtyń «kóshpeli» bolmysyn asha túsedi.
Osy jerde oiyndy qoi qumalaǵymen oinady degenge úlken shúbámizdiń baryn aita ketelik. Qyzyq úshin oinap kórińizshi: kepken qumalaq jeńil, ustaýǵa kelmeidi, ári-beriden soń qoldyń terine ezilip kóńge ainalady. Oiynnyń basty quraly salmaqty jumyr tas ne jańǵaq súiekteri bolǵan. Bolmasa oiyn ústinde birneshe ret qumalaqty aýystyrý kerek ne ony lakpen boiaýǵa týra keler edi.
Belgili tiltanýshy, ádebiettanýshy, folklorist, Sársen Amanjolov óziniń 1936 jyly «Toǵyzqumalaq» eńbegin jariialaǵan edi. Bul shaǵyn eńbektiń qundylyǵy sonda – toǵyzqumalaq oiynyn tiltaný, etnografiia jaǵynan tereń qarastyrýynda. Avtor bul oiynǵa qatysty ataýlardy alǵash ret qarastyrǵan birden-bir zertteýshi. Ol oiyn ataýlaryna zer sala otyryp, onyń mal sharýashylyǵy men kóshpeli ómir saltynan ajyraǵysyz etnografiialyq týyndy ekenin áigileidi. Eńbekten keltirilgen myna úzindi oiynnyń tanymdyq qudyreti men filosofiiasyn, bolmysyn arttyra túskendigimen eriksiz kelisýge týra keledi: «Soldan ońǵa qarai
1-otaýdy «Quiryq» ia «Art» deidi. Sebebi, ondaǵy qumalaqtar kópke deiin ózgermei, túgel qalyp otyrady.
2-otaýdy «Tekturmas» deidi. Sebebi júris kóbinese osydan bastalady.
3-otaýdy «Atótpes» deidi. Onyń sebebi, qarsy jaqtyń aty buǵan túspei kete almaidy.
4-otaýdy «Jaman úi» deidi. Sebebi qarsy jaqtyń adamy bul jerden únemi jep otyrady.
5-otaýdy «Bel» deidi. Bul eki ortalyq asa qaýipti emes.
6-otaýdy «Sary dala» deidi. Sebebi bul - júriske de, «tuzdyi» (tuzdy úi – E.S.) alýǵa da yńǵaily jer.
7-otaýdy «Qosan jylaǵan» dsidi. Onyń sebebi - burynǵy zamanda Qosan degen oiynshyny taǵy bir oiynshy dál osy 7-otaýda áldeneshe ret «tuzdyi» otyrǵyzypty, soǵan yza bolyp jylapty-mys.
8-otaýdy «Kók moiyn» deidi. Sebebi munda da kópten-kóp «tuzdyi» alynatyn kórinedi jáne bul jerge kóp qumalaq jinalyp qala beredi.
9-otaýdy «Aqqasqa» deidi...» Budan ári oiynnyń turpaty men bolmysyna kommentarii jasaý artyq etedi.
Shyntýaitynda, «qumalaq» sózi qoi-eshkiniń, túieniń, qoiannyń nájisi degen uǵymdy keiinirek juqtyrǵan, bul sóz qýma+laq tirkesinen týyndaǵan kádimgi «domalaq» (sharik) uǵymy bolatyn. Endi bul sózdiń ol uǵymnan jurdai ekeni ras. Jaraidy, oiynnyń «toǵyzqumalaq» ataýyn alastap kerek emes, qoldanysta bola bersin, eger sonshalyqty odan ajyraý qiyn bolsa... Biraq resmi túrde, tipti, ǵylymi simpoziým arqyly bolsa da, oiynnyń ejelgi «toǵyzat» ataýyn kúlkige ushyramai turyp, qaitarýdy qolǵa alǵan abzal. Oǵan sebep pen dáiekterdi keltirdik.
Sonda «toǵyzat» ne beredi? Bul shynymen de – ózekti másele! «Qumalaq» sózin aitýǵa da, maǵynasyn ashýǵa da qolaisyzdyqtan qutqarady. Altymyńjyldyq kodymyzdy qalpyna keltirip, túbi bir 200 mln túrkiniń oiyndy «toǵyzat» ataý arqyly birden yqylastaryn oiatamyz. «At» sózi barlyq túrkige tanys, ortaq. Túrkilerge taralǵan oiyndy, odan ary álemge taratý asa jeńil bolmaq. Keshegi saq pen ǵunnyń tikelei urpaǵy ekenimiz, handyq memleket turpatynyń osy oiynnyń astaryndaǵy mazmun bolyp turǵanyn aitsaq, zerdelik oiyndy álemdik abyroi kútip tur. Eń bastysy, oiynnyń ataýynda – ony damytý men taratýdyń strategiiasy buǵyp jatyr. Sony eskerý kerek. Taǵy da aitamyz, eger oiyndy «toǵyzat» atasaq, buny óz oiyny tutýǵa ázir túrkiler sany 200 mln adam.
S.Erǵali, Toǵyzqumalaq federatsiiasynyń Astana qalalyq filialynyń atqarýshy direktory.
Ult portaly
.jpg)
