قۇمالاق - قازاقتىڭ كودى ەمەس!

«قازاقييا» گازەتٸنٸڭ (№13(71) 1 سەۋٸر 2015ج) سانىندا زاڭگەر ناقىپبەك سەدۋاقاسوۆتىڭ «ەجەلگٸ ويىندى «توعىزتٷينەك» اتالىق» اتتى ماقالاسى شىعىپ, اتالى ويىنىمىزدىڭ كٶپتەن بەرٸ ويدا جٷرگەن مەسەلەنٸڭ قىشىما تۇسىنان دەل تٷسٸپتٸ. بۇل مەسەلە سوڭعى كەزدە جيٸ كٶتەرٸلٸپ جٷر, الايدا وسى ويىندى دامىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقان اعا ۇرپاق بۇعان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىق تانىتىپ كەلەدٸ. بٸراق مۇنداي مەسەلەنٸ دۋالى اۋىزبەن بولماسا بەدەلدٸ ادامنىڭ بٸر اۋىز سٶزٸمەن تۇقىرتۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, بۇل عىلىمي جەنە قوعامدىق وبەكتٸ بولۋمەن بٸرگە ۇلتتىق قۇندىلىق ەكەنٸ مەلٸم. ال ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ تاعدىرىن جەكەلەگەن ادامداردىڭ نەمەسە توپتىڭ پايىمى شەشپەيدٸ, عىلىمي دەيەككە نەگٸزدەلٸپ, ۋاقىت تالابىنا سەيكەس ساراپتالىپ بارىپ شەشٸلەدٸ.

ەرينە, ماقالا اۆتورى ويىن اتاۋىنا پسيحولينگۆيستيكالىق جاعىنان كەلٸپ, ونىڭ بۇرىستىعىن شىعارىپ وتىر. بٸراق قالىپتاسقان اتاۋدى ويدان شىعارىلعان تٸركەسپەن «توعىزتٷينەك» دەي سالۋ اسا داۋلى ەرٸ جٷزەگە اسىرۋ قيىن جايت. دەسەك تە, ەڭگٸمەنٸڭ ورىندى جاعى بار. سونىمەن ويىننىڭ كەزٸرگٸ اتاۋىنىڭ ەرسٸلٸگٸ قانشالىقتى ٶزەكتٸ?

بٸرٸنشٸدەن, ەتنولينگيستيكالىق تاراپتان ٶزەكتٸ. بۇعان ن.سەدۋاقاسوۆتىڭ «...بۇل ويىننىڭ اتالۋى «جيرينوۆسكيلەردٸڭ» قۇلاعىنا تيسە بولدى, انەكدوتقا ٸلٸگەتٸنٸمٸز ايقىن» دەگەنٸندە ٷلكەن نەگٸز بار. بۇل پٸكٸردٸ ودان ەرٸ تاراتىپ كەرەك ەمەس,تٷسٸنٸكتٸ.

ەكٸنشٸدەن, پسيحولينگۆيستيكالىق تاراپتان ٶزەكتٸ. بۇعان اراكٸدٸك جينالعاندا, «قۇمالاق» سٶزٸن كٷلكٸگە اينالدىرىپ, بالالاردىڭ ٶزارا مىرس-مىرس كٷلەتٸنٸن, ولاردى ٶزگە وينامايتىن بالالاردىڭ مازاقتايتىنىن ٶڭٸرلەردەگٸ باس باپكەرلەردەن ەستٸپ جٷرمٸز. بۇعان ورىسشا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان توعىزقۇمالاقشىلاردى «كۋمالاشنيكي» دەيتٸن ورىسشاسىنىڭ ٶزٸ-اق ايتىپ تۇر. قىسقاسى, ٶسپٸرٸمدەردٸ اتاۋمەن شوشىتۋعا نەگٸز قالىپتاسقالى قاشان. تٸپتٸ, «توعىزقۇمالاق» دەگەن شۇباتىلعان ويىن اتاۋىنىڭ بالا تٷگٸلٸ ٶزگە جۇرتتىڭ تٸلٸ زورعا كەلەتٸنٸن ەسكەرمەي قويا تۇرالىق.

ٷشٸنشٸدەن, اتاۋدىڭ ورتاق نۇسقاسى قالىپتاسپاعان ونيمدٸك تاراپتان ٶزەكتٸ. بۇل ويىنعا نەگٸزگٸ مۇراگەر بولىپ كەلگەن قازاق پەن قىرعىز ەكٸ تٷرلٸ: قازاق – توعىزقۇمالاق, ال قىرعىز – توعىزكورگوول اتايدى. سٶيتٸپ, ٶزگە جۇرت تٷگٸلٸ ەكٸ حالىقتىڭ ٶزدەرٸ ەكٸ جاققا تارتىپ وتىر...

تٶرتٸنشٸدەن, تاريحي تاراپتان العاندا ٶزەكتٸ. التاي, قاراقالپاق, قازاق, قىرعىز, تىۆا حالىقتارىندا ساقتالعان بۇل ويىندى ەلٸ كٷنگە بٸرەگەيلەۋ بولماعاندىقتان, ونى ەلەمگە تٷرلٸ اتاۋمەن تارتقىلاپ تاراتۋ قيىنعا تٷسەدٸ ەرٸ باسقا جۇرتتى بىلاي قويعاندا, «قۇمالاققا» تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٶزدەرٸ قىزىقپاس ەدٸ. ەگەر بٸز بۇل ويىندى اتالعان بەس حالىقتىڭ ەمەس, بارشا تٷركٸلەردٸڭ ويىنى دەسەك, ونى تاراتۋ ەپ سەتتە جٷرەدٸ. جەنە بۇل ابىروي ويىندى ساقتاپ كەلگەن تٶرت حالىققا بٸردەي بولماق. ول ٷشٸن تٷركٸلەرگە ورتاق ٶزەكتٸ اتاۋ قاجەت.

بەسٸنشٸدەن, پيار سالاسىنان قاراعاندا ٶزەكتٸ. توعىزقۇمالاقتىڭ ەلەمگە تارالۋىنا ونىڭ اتاۋىمەن قوسا جٷرەتٸن «قارا پيارى» كەدەرگٸ بولادى. ەربٸر سۇراعان جۇرتقا بالاماسىن «بارانيي پومەت» دەسەك, قانداي كٷلكٸگە «كەنەلەتٸنٸمٸزدٸ» شەتكە شىققان ويىنشىلاردىڭ ٶزٸ-اق ايتىپ جٷر.

مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ بايىبى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بٸز مەسەلەنٸ قولدان جاساپ جٷرمٸز. دەلٸرەك ايتساق, بۇل ويىننىڭ ناشار زەرتتەلۋ كەسٸرٸنەن حٸح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيٸن قالاي اتالعانىن دا بٸلمەي كەلگەنبٸز.

قۇمالاق – كەيبٸر ازاماتتار ايتقانداي «ۇلتتىڭ كودى» ەمەس, ونىڭ قۇلدىق كودى. قازاقتىڭ گەندٸك تە, ۇلتتىق تا كودى – التىمىڭجىلدىق تاريحى مەن بوتاي مەدەنيەتٸن قالدىرعان – جىلقى!  بٸز بودان بولعان كٷننەن باستاپ جىلقى-كودتان اجىراپ, پىشىراعان قۇمالاق-كودتى تۇتىنۋعا كٶشتٸك. ونداي جالعان كودتان اجىراۋ ەگەمەن بولعان ەلدٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ شارۋاسى بولۋى كەرەك. ۋكراينداردىڭ بارلىق سوۆەتتٸك كٶشە اتاۋىن الاستاپ جاتۋى سودان.

ويىن سوندا قالاي اتالعان? توعىزقۇمالاق ويىنىن بايقاپ العاش رەت تاريحتا حاتقا تٷسٸرگەن پاتشالىق رەسەيگە قاراستى قىرعىزدىڭ توقماق قالاسىن باسقارعان, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن باقىلاپ زەردەلەگەن ەتنوگراف گ.س. زاگرياجسكيي ٶزٸنٸڭ «توگۋز-اد (كازاحسكايا يگرا)» اتتى شاعىن سيپاتتاماسىن 1874 جىلعى «تۋركمەنسكيە ۆەدوموستي» جارشىسىنىڭ №29 سانىندا «بىت كوچەۆوگو ناسەلەنييا دولين چۋ ي سىر-داري» اتتى كٶلەمدٸ ەڭبەگٸنٸڭ اياسىندا كەلتٸرٸپ ٶتكەن. وسى ەڭبەك ارقىلى توعىزقۇمالاقتىڭ حٸح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيٸن «توعىزات» اتالعانى مەلٸم بولىپ وتىر.

1887 جىلى ورىس گەوگرافى ەرٸ ەتنوگرافى كراسنوۆ ا.ن. ٶزٸنٸڭ «وچەرك بىتا سەميرەچەنسكيح  كيرگيز» اتتى جازباسىن جارييالاپ, قازاقتىڭ زەردەلٸك ويىنىنا قاتىستى بىلاي باعا بەرٸپتٸ: «توگىزكۋمالاك وچەن وستروۋمنايا يگرا, زاستاۆليايۋششايا كيرگيز لومات گولوۆۋ نە مەنەە, چەم ۋ ناس شاحماتى. ۆ پەرەۆود نا رۋسسكيي توگۋز كۋمالاك  زناچيت دەۆيات كاتىشكوۆ بارانەگو پومياتا – نازۆانيە پريامو پوكازىۆايۋششەە, چتو ەتو يزوبرەتەنيە پرينادلەجيت يسكليۋچيتەلنو كوچەۆنيكام». مازاق بولۋىمىزعا سۇرانىپ تۇر ەمەس پە?! شاماسى, اۆتوردىڭ بۇل ەڭبەگٸ شىققان كەزدە بوداندىققا ۇشىراي باستاپ, كٶشپەلٸ قۇندىلىقتى باسقان وتىرىق سانانىڭ ورنىعا باستاعانىن اڭعارا الامىز;  حالقىمىزدىڭ تانىمى مەن بولمىسى ٶزگەرٸپ, ويىننىڭ دا بۇرىنعى اتتىلى-مەدەني مازمۇنى كٶمەسكٸ تارتىپ, نومادتىق «توعىزات» اتاۋىنان «توعىزقۇمالاق» بولىپ ٶزگەرگەندٸگٸ بايقالادى ەمەس پە?! رەسەي زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ تاعى بٸرٸ - ەتنوگراف ن.پانتۋسوۆ «كيرگيزسكايا يگرا توگۋزكۋمالاك» اتتى ماقالاسىن 1906 جىلى جارييالادى, ويىن مۇندا دا «توعىزقۇمالاق» اتالدى. ودان بەرگٸ ەڭبەكتەردٸڭ بەرٸندە وسى اتاۋ ورنىقتى. 

          بۇل ويىندا بارلىق وتاۋى دىمسىز قالعان ويىنشىنىڭ جاعدايىن «اتسىراۋ» ۇعىمىمەن اتايدى, بۇل – اتسىز قالۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەگەر دە ويىن بارىسى اتقا بايلانىسسىز بولعاندا, ونى «قۇمالاقسىراۋ» نەمەسە «تاسسىراۋ» سەكٸلدٸ ۇعىمدارمەن بەرۋگە بولار ەدٸ. دەمەك, ويىننىڭ باستى اتريبۋتى دا ات بولعانى جەنە بٸر كەزدە «توعىزات» اتالعاندىعى دا وسىدان كٶرٸنەدٸ; اتسىز قالعان ٶمٸردٸڭ اتتىلى قوعامدا تۇل ەكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ, ٷدەرٸستٸڭ بۇل احۋالى ويىندى اياقتاۋعا اپارىپ تٸرەيدٸ. تٸپتٸ, ويىن كەزٸندەگٸ جٷرٸستٸڭ «كٶشۋ» ەتٸستٸگٸمەن ايتىلاتىنى دا [تٷركولوگييالىق زەرتتەۋلەر. – استانا, «سارىارقا» باسپا ٷيٸ, 2012. – 537-بەت] توعىزقۇمالاقتىڭ «كٶشپەلٸ» بولمىسىن اشا تٷسەدٸ.

وسى جەردە ويىندى قوي قۇمالاعىمەن وينادى دەگەنگە ٷلكەن شٷبەمٸزدٸڭ بارىن ايتا كەتەلٸك. قىزىق ٷشٸن ويناپ كٶرٸڭٸزشٸ: كەپكەن قۇمالاق جەڭٸل, ۇستاۋعا كەلمەيدٸ, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ قولدىڭ تەرٸنە ەزٸلٸپ كٶڭگە اينالادى. ويىننىڭ باستى قۇرالى سالماقتى جۇمىر تاس نە جاڭعاق سٷيەكتەرٸ بولعان. بولماسا ويىن ٷستٸندە بٸرنەشە رەت قۇمالاقتى اۋىستىرۋ كەرەك نە ونى لاكپەن بوياۋعا تۋرا كەلەر ەدٸ.

بەلگٸلٸ تٸلتانۋشى, ەدەبيەتتانۋشى, فولكلوريست, سەرسەن امانجولوۆ ٶزٸنٸڭ 1936 جىلى «توعىزقۇمالاق» ەڭبەگٸن جارييالاعان ەدٸ. بۇل شاعىن ەڭبەكتٸڭ قۇندىلىعى سوندا – توعىزقۇمالاق ويىنىن تٸلتانۋ, ەتنوگرافييا جاعىنان تەرەڭ قاراستىرۋىندا. اۆتور بۇل ويىنعا قاتىستى اتاۋلاردى العاش رەت قاراستىرعان بٸردەن-بٸر زەرتتەۋشٸ. ول ويىن اتاۋلارىنا زەر سالا وتىرىپ, ونىڭ مال شارۋاشىلىعى مەن كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىنان اجىراعىسىز ەتنوگرافييالىق تۋىندى ەكەنٸن ەيگٸلەيدٸ. ەڭبەكتەن كەلتٸرٸلگەن مىنا ٷزٸندٸ ويىننىڭ تانىمدىق قۇدىرەتٸ مەن فيلوسوفيياسىن, بولمىسىن ارتتىرا تٷسكەندٸگٸمەن ەرٸكسٸز كەلٸسۋگە تۋرا كەلەدٸ: «سولدان وڭعا قاراي

1-وتاۋدى «قۇيرىق» يا «ارت» دەيدٸ. سەبەبٸ, ونداعى قۇمالاقتار كٶپكە دەيٸن ٶزگەرمەي, تٷگەل قالىپ وتىرادى.

2-وتاۋدى «تەكتۇرماس» دەيدٸ. سەبەبٸ جٷرٸس كٶبٸنەسە وسىدان باستالادى.

3-وتاۋدى «اتٶتپەس» دەيدٸ. ونىڭ سەبەبٸ, قارسى جاقتىڭ اتى بۇعان تٷسپەي كەتە المايدى.

4-وتاۋدى «جامان ٷي» دەيدٸ. سەبەبٸ قارسى جاقتىڭ ادامى بۇل جەردەن ٷنەمٸ جەپ وتىرادى.

5-وتاۋدى «بەل» دەيدٸ. بۇل ەكٸ ورتالىق اسا قاۋٸپتٸ ەمەس.

6-وتاۋدى «سارى دالا» دەيدٸ. سەبەبٸ بۇل - جٷرٸسكە دە, «تۇزدىي» (تۇزدى ٷي – ە.س.) الۋعا دا ىڭعايلى جەر.

7-وتاۋدى «قوسان جىلاعان» دسيدٸ. ونىڭ سەبەبٸ - بۇرىنعى زاماندا قوسان دەگەن ويىنشىنى تاعى بٸر ويىنشى دەل وسى 7-وتاۋدا ەلدەنەشە رەت «تۇزدىي» وتىرعىزىپتى, سوعان ىزا بولىپ جىلاپتى-مىس.

8-وتاۋدى «كٶك مويىن» دەيدٸ. سەبەبٸ مۇندا دا كٶپتەن-كٶپ «تۇزدىي» الىناتىن كٶرٸنەدٸ جەنە بۇل جەرگە كٶپ قۇمالاق جينالىپ قالا بەرەدٸ.

9-وتاۋدى «اققاسقا» دەيدٸ...» بۇدان ەرٸ ويىننىڭ تۇرپاتى مەن بولمىسىنا كوممەنتاريي جاساۋ ارتىق ەتەدٸ.

شىنتۋايتىندا, «قۇمالاق» سٶزٸ قوي-ەشكٸنٸڭ, تٷيەنٸڭ, قوياننىڭ  نەجٸسٸ دەگەن ۇعىمدى كەيٸنٸرەك جۇقتىرعان, بۇل سٶز قۋما+لاق تٸركەسٸنەن تۋىنداعان كەدٸمگٸ «دومالاق» (شاريك) ۇعىمى بولاتىن. ەندٸ بۇل سٶزدٸڭ ول ۇعىمنان جۇرداي ەكەنٸ راس. جارايدى, ويىننىڭ «توعىزقۇمالاق» اتاۋىن الاستاپ كەرەك ەمەس, قولدانىستا بولا بەرسٸن, ەگەر سونشالىقتى ودان اجىراۋ قيىن بولسا... بٸراق رەسمي تٷردە, تٸپتٸ, عىلىمي سيمپوزيۋم ارقىلى بولسا دا, ويىننىڭ ەجەلگٸ «توعىزات» اتاۋىن كٷلكٸگە ۇشىراماي تۇرىپ, قايتارۋدى قولعا العان ابزال. وعان سەبەپ پەن دەيەكتەردٸ كەلتٸردٸك.

سوندا «توعىزات» نە بەرەدٸ? بۇل شىنىمەن دە – ٶزەكتٸ مەسەلە! «قۇمالاق» سٶزٸن ايتۋعا دا, ماعىناسىن اشۋعا دا قولايسىزدىقتان قۇتقارادى. التىمىڭجىلدىق كودىمىزدى قالپىنا كەلتٸرٸپ, تٷبٸ بٸر 200 ملن تٷركٸنٸڭ ويىندى «توعىزات» اتاۋ ارقىلى بٸردەن ىقىلاستارىن وياتامىز. «ات» سٶزٸ بارلىق تٷركٸگە  تانىس, ورتاق. تٷركٸلەرگە تارالعان ويىندى, ودان ارى ەلەمگە تاراتۋ اسا جەڭٸل بولماق. كەشەگٸ ساق پەن عۇننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەكەنٸمٸز, حاندىق مەملەكەت تۇرپاتىنىڭ وسى ويىننىڭ استارىنداعى مازمۇن بولىپ تۇرعانىن ايتساق, زەردەلٸك ويىندى ەلەمدٸك ابىروي كٷتٸپ تۇر. ەڭ باستىسى, ويىننىڭ اتاۋىندا – ونى دامىتۋ مەن تاراتۋدىڭ ستراتەگيياسى بۇعىپ جاتىر. سونى ەسكەرۋ كەرەك. تاعى دا ايتامىز, ەگەر ويىندى «توعىزات» اتاساق, بۇنى ٶز ويىنى تۇتۋعا ەزٸر تٷركٸلەر سانى 200 ملن ادام.

س.ەرعالي, توعىزقۇمالاق فەدەراتسيياسىنىڭ استانا قالالىق فيليالىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.

ۇلت پورتالى