Áskerde oqys oqiǵalar jii kezdesetin. Múmkin, jas kezimdegi tarpan minezimnen de shyǵar. Birde kazarmada bir top soldat teledidar kórip otyrǵanbyz. Bir kezde Qazaqstandy, ormandy Kókshetaýdy, ásem Býrabaidy kórsetti. Qyzǵandy ma, álde ádeii aitty ma, qasymdaǵy ónkiigen bir orys jigiti «Eto – ne Kazahstan» degeni. «Pochemý tak dýmaesh?» dedim oǵan, anaý «Kazahstan – eto odni peski i verbliýdy, bolshe tam nichego net» dedi eldiń aldynda qyrsyǵa.
Namysym kelip, ashýlanǵanym sonsha, orynymnan atyp turyp, beldigimdi aǵytyp, temir jaǵymen álginiń betinen tartyp jiberdim. Taǵy birneshe ret qulashtai urǵanym esimde. Kóterle bergen ol yńyrana betin basyp, qaitadan otyra ketti. Bildiktiń temiri qulaǵyn jyryp ketipti. Komandirimiz osy úshin maǵan qatań sógis berip, osylai endi qaitalansa, serjanttyqtan alyp tastaityndyǵyn eskertti. Degenmen, komandirdiń sógisinen buryn, ana jigittiń elimiz týraly aitqan sózin uzaq ýaqyt umyta almai júrdim.
Uryp jyǵyp, sottala jazdadym.
Keńes Odaǵynyń sońǵy jyldarynda, sonaý 1988 jyldary Kavkazdaǵy Armeniiada qatty jer silkinisi bolǵany áli esimizde. Sonda, Odaq quramyndaǵy barlyq respýblikalar shet qalmai, shama – sharqy kelgenshe, kómektesken bolatyn. Ol kezde biz áli jaspyz. Aitaiyn degenim, sol bir qiyn - qystaý kúnderinde, túk bolmaǵandai, armian jigitteri qalada gúl satyp júretin. Birde, solardyń bireýinen, - sizderde jer silkinip, kóptegen adamdar zardap shegip jatyr. Al, sizder bolsańyzdar, jaibyraqat gúl satyp júrsizder, - dep aitqanym bar. Sonda, álgi gúl satyp turǵan jigittiń, tóbeden túskendei qylyp, - jer silkinip, qyrylatyn adam qyrylyp jatqan shyǵar, onda meniń qaqym qansha, - degeni. Ishimnen, - eline jany ashymaityn, mynaý ne degen egoistter, - dep oiladym. Árine, armiandardyń ishinde de jaqsy adamdar kezdesetin shyǵar. Degenmen, osy eldiń azamatshalary men azamattary, anaý qasyndaǵy ázirbaijan, grýzin nemese balkar, qumyqtar sekildi azamattyq qasieti joǵary emes – aý dep keide oi túiesiń. Ómirde maǵan jolyqqan armiandardyń urda – jyq, daýryqpa, órkókrek bolyp keletinin únemi kórip júrgenim.
Kezinde, áskerde júrgenimde de, osy armian jigitteriniń kesirinen sottalyp kete jazdaǵan edim. Endi, sol oqiǵaǵa keleiik.
Birde kórshi rotadan eki qazaq jigiti izdep keldi. Olardyń bóliminde, meniń rotama qaraǵanda, biraz qazaq bar edi. Kóp arlaspasam da, anda - sanda kórgenimde qai jaqtan ekenin surap júretinmin. Áskerge jaqynda ǵana kelgen jas sarbazdar eken. Maǵan aitqandary, - sondaǵy armian jigitteri bularǵa kúnde tiisip, oilaryna kelgenderin istetetin kórinedi. - Reti kelgende sóilesermin,- dedim álgilerdiń abyrjyǵandaryn basyp. Keiin taǵy birneshe ret keldi. Álgi armiandarmen sóilespekke nar táýekel dep, bir kúni kazarmalaryna bardym. Qazaqtardyń aitqany – Arekelian degeni bastaityn kórinedi. Sóitip bulardy jabylyp uratyn sekildi. San jaǵynan qazaqtar analardan kóp bolǵanymen, jýas jigitter eken.
Kazarmalaryna kelgende, sondaǵy bir qazaq jigiti ony meńzep kórsetti. Ol bolsa shalqasynan tósekte jatyr. Iri jigit eken. Qalǵandary ar jaǵynda domino oinap otyr. Qasyna kep:
- Ei, ara (armiansha «jigit» degen sóz) ia s toboi pogovorit prishel,- dedim.
Ol bolsa ornynan qozǵalmai:
- Kakoi dýrak tebia serjantom naznachil?!, - degeni namysyma tie sóilep. Domino oinap otyrǵandary óre túre keldi. Anaý ornynan qozǵalmai áli jatyr, maǵan ne istei alasyń degendei túr kórsetip.
- Vyhodi odin na odin, - dep aiaǵynan teýip jiberdim. Ol ornynan atyp týrdy. - Ty – trýs, odin smojesh vyiti?,- dedim jabylyp keteme dep qaýyptenip.
Sender tynysh turyńdar degendei boldy qasyndaǵylarǵa óz tilinde sóilep. Sóitti de aiǵailap maǵan tura júgirdi. Siltegen judyryǵyn tigizbei jalt burylyp, tý syrtyna shyqtym. Qasymda turǵan tabýretkamen búiirinen urǵanymdy bilem. Beri qarai burylǵan ol eki attap, búgilip otyra ketti. Osyny paidalanyp tepkilei bastadym. Qarap turǵan jaqtastary jabyla ketti. Naǵyz qyrǵyn endi bastaldy. Shamam kelgenshe analarmen sermesip jatyrmyn. Bir mezgilde:
- Ný- ka prekratite!, - dedi bireý aiǵai sap. Qarasam, kezekshi bólim maiory kep tur. Aiǵai-shý sap basyldy. Areklian myqshiyp áli otyr. Jaqtastarynyń birnesheýi ony kóterip, tósegine jatqyzdy. Maior:
- Qai jeriń aýyryp tur?, - dedi anaǵan. – Qabyrǵam,- dedi anaý yńyrsyp. Medpýnkten zembil ákelýge bir soldatty jiberdi de, - kim kináli,- degendei bizge qarady. - Mynaý kináli dep,- bári meni kórsetti. - Óz rotańa bar, keiinirek sóilesemiz, - dedi maǵan jeki qarap.
Kazarmadan shyǵyp bara jatyp alystan qarap turǵan qazaq jigitterin kórdim. Alańdap rotaǵa keldim. Sottap, disbatqa (distsiplinarnyi batalon) aidap jiberse ne isteimin dep oiladym.
Jarty saǵattan keiin álgi maior jáne kapitan Vasilev bir- eki soldatpen maǵan keldi.
- Ákel pogondaryńdy, - dedi maior yzǵarmen. Iyǵymdaǵy pogondarymdy julyp alyp, qolyna berdim. - Mynany shtabqa alyp baryńdar, - dedi janyndaǵy soldattarǵa. Analar meni shtabqa alyp keldi. - Sottalatyn boldym-aý, - dep oiladym. Óńi qońyrqai polkovnikti anda-sanda syrtynan kórúshi edim. Qarsy aldymda sol tur. Polk komandiri eken. Álgindegi maior men kapitan Vasilev te keldi.
- Al, saira sarbazym,- dep polkovnik maǵan iek qaqty. Bolǵan jaitty qaz-qalpynda aityp berdim.
- Ana qazaqtar sonda ózderin qorǵai almai ma?, - dep polkovnik renji sóilep. - Seniń kináń – analardy qorǵaimyn dep izdep barǵanyń. Olarda da kiná bar. Tóbeles ashpai, sóilesýge bolmai ma?, - dedi.
Biraz nárseni anyqtap suraǵan soń meni "syrtta kút" dep shyǵaryp jiberdi. Oiym on saqqa júgirip, esik aldynda biraz júrdim. Azdan keiin kezekshi soldat meni ishke shaqyrdy. Polkovniktiń aldyna qaltyrap áreń keldim.
- Sen ózi mundai tóbelesti birneshe ret qaitalaǵan kórinesiń. Berilgen sógisterin bar eken. Ananyń qabyrǵasyna aýyr zaqym keltiripsiń. Osy isiń úshin áskeri tribýnalǵa berip, sottatyp jiberýge bolar edi. Degenmen osy joly analardyń ózderi kináli. Saǵan sońǵy ret eskertý beremiz, elińe aman ketkiń kelse, tynysh júr. Pagondaryn qaitaryp ber, - dedi kapitanǵa qarap.
Qýanǵanymnan kazarmaǵa júgirip keldim. Birazdan soń rota komandiri pagondarymdy ákep berdi. - Pagondaryńdy taǵyp al. Qaitkenmen de sen jaradyń, polkovnik seni batyl qazaq eken dep maqtady, - . Kapitan osyny aityp jymiyp kúldi de - obektidegi bólimge kete ber , - dedi artynan.
Sóitip áskerde júrgenimde, osy armiandardyn kesirinen sottalyp kete jazdaǵanym bar.
