ەسكەردە وقىس وقيعالار جيٸ كەزدەسەتٸن. مٷمكٸن, جاس كەزٸمدەگٸ تارپان مٸنەزٸمنەن دە شىعار. بٸردە كازارمادا بٸر توپ سولدات تەلەديدار كٶرٸپ وتىرعانبىز. بٸر كەزدە قازاقستاندى, ورماندى كٶكشەتاۋدى, ەسەم بۋرابايدى كٶرسەتتٸ. قىزعاندى ما, ەلدە ەدەيٸ ايتتى ما, قاسىمداعى ٶنكييگەن بٸر ورىس جٸگٸتٸ «ەتو – نە كازاحستان» دەگەنٸ. «پوچەمۋ تاك دۋماەش?» دەدٸم وعان, اناۋ «كازاحستان – ەتو ودني پەسكي ي ۆەربليۋدى, بولشە تام نيچەگو نەت» دەدٸ ەلدٸڭ الدىندا قىرسىعا.
نامىسىم كەلٸپ, اشۋلانعانىم سونشا, ورىنىمنان اتىپ تۇرىپ, بەلدٸگٸمدٸ اعىتىپ, تەمٸر جاعىمەن ەلگٸنٸڭ بەتٸنەن تارتىپ جٸبەردٸم. تاعى بٸرنەشە رەت قۇلاشتاي ۇرعانىم ەسٸمدە. كٶتەرلە بەرگەن ول ىڭىرانا بەتٸن باسىپ, قايتادان وتىرا كەتتٸ. بٸلدٸكتٸڭ تەمٸرٸ قۇلاعىن جىرىپ كەتٸپتٸ. كومانديرٸمٸز وسى ٷشٸن ماعان قاتاڭ سٶگٸس بەرٸپ, وسىلاي ەندٸ قايتالانسا, سەرجانتتىقتان الىپ تاستايتىندىعىن ەسكەرتتٸ. دەگەنمەن, كومانديردٸڭ سٶگٸسٸنەن بۇرىن, انا جٸگٸتتٸڭ ەلٸمٸز تۋرالى ايتقان سٶزٸن ۇزاق ۋاقىت ۇمىتا الماي جٷردٸم.
ۇرىپ جىعىپ, سوتتالا جازدادىم.
كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا, سوناۋ 1988 جىلدارى كاۆكازداعى ارمەنييادا قاتتى جەر سٸلكٸنٸسٸ بولعانى ەلٸ ەسٸمٸزدە. سوندا, وداق قۇرامىنداعى بارلىق رەسپۋبليكالار شەت قالماي, شاما – شارقى كەلگەنشە, كٶمەكتەسكەن بولاتىن. ول كەزدە بٸز ەلٸ جاسپىز. ايتايىن دەگەنٸم, سول بٸر قيىن - قىستاۋ كٷندەرٸندە, تٷك بولماعانداي, ارميان جٸگٸتتەرٸ قالادا گٷل ساتىپ جٷرەتٸن. بٸردە, سولاردىڭ بٸرەۋٸنەن, - سٸزدەردە جەر سٸلكٸنٸپ, كٶپتەگەن ادامدار زارداپ شەگٸپ جاتىر. ال, سٸزدەر بولساڭىزدار, جايبىراقات گٷل ساتىپ جٷرسٸزدەر, - دەپ ايتقانىم بار. سوندا, ەلگٸ گٷل ساتىپ تۇرعان جٸگٸتتٸڭ, تٶبەدەن تٷسكەندەي قىلىپ, - جەر سٸلكٸنٸپ, قىرىلاتىن ادام قىرىلىپ جاتقان شىعار, وندا مەنٸڭ قاقىم قانشا, - دەگەنٸ. ٸشٸمنەن, - ەلٸنە جانى اشىمايتىن, مىناۋ نە دەگەن ەگويستتەر, - دەپ ويلادىم. ەرينە, ارميانداردىڭ ٸشٸندە دە جاقسى ادامدار كەزدەسەتٸن شىعار. دەگەنمەن, وسى ەلدٸڭ ازاماتشالارى مەن ازاماتتارى, اناۋ قاسىنداعى ەزٸربايجان, گرۋزين نەمەسە بالكار, قۇمىقتار سەكٸلدٸ ازاماتتىق قاسيەتٸ جوعارى ەمەس – اۋ دەپ كەيدە وي تٷيەسٸڭ. ٶمٸردە ماعان جولىققان ارميانداردىڭ ۇردا – جىق, داۋرىقپا, ٶركٶكرەك بولىپ كەلەتٸنٸن ٷنەمٸ كٶرٸپ جٷرگەنٸم.
كەزٸندە, ەسكەردە جٷرگەنٸمدە دە, وسى ارميان جٸگٸتتەرٸنٸڭ كەسٸرٸنەن سوتتالىپ كەتە جازداعان ەدٸم. ەندٸ, سول وقيعاعا كەلەيٸك.
بٸردە كٶرشٸ روتادان ەكٸ قازاق جٸگٸتٸ ٸزدەپ كەلدٸ. ولاردىڭ بٶلٸمٸندە, مەنٸڭ روتاما قاراعاندا, بٸراز قازاق بار ەدٸ. كٶپ ارلاسپاسام دا, اندا - ساندا كٶرگەنٸمدە قاي جاقتان ەكەنٸن سۇراپ جٷرەتٸنمٸن. ەسكەرگە جاقىندا عانا كەلگەن جاس ساربازدار ەكەن. ماعان ايتقاندارى, - سونداعى ارميان جٸگٸتتەرٸ بۇلارعا كٷندە تيٸسٸپ, ويلارىنا كەلگەندەرٸن ٸستەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. - رەتٸ كەلگەندە سٶيلەسەرمٸن,- دەدٸم ەلگٸلەردٸڭ ابىرجىعاندارىن باسىپ. كەيٸن تاعى بٸرنەشە رەت كەلدٸ. ەلگٸ ارمياندارمەن سٶيلەسپەككە نار تەۋەكەل دەپ, بٸر كٷنٸ كازارمالارىنا باردىم. قازاقتاردىڭ ايتقانى – ارەكەليان دەگەنٸ باستايتىن كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ بۇلاردى جابىلىپ ۇراتىن سەكٸلدٸ. سان جاعىنان قازاقتار انالاردان كٶپ بولعانىمەن, جۋاس جٸگٸتتەر ەكەن.
كازارمالارىنا كەلگەندە, سونداعى بٸر قازاق جٸگٸتٸ ونى مەڭزەپ كٶرسەتتٸ. ول بولسا شالقاسىنان تٶسەكتە جاتىر. ٸرٸ جٸگٸت ەكەن. قالعاندارى ار جاعىندا دومينو ويناپ وتىر. قاسىنا كەپ:
- ەي, ارا (ارميانشا «جٸگٸت» دەگەن سٶز) يا س توبوي پوگوۆوريت پريشەل,- دەدٸم.
ول بولسا ورنىنان قوزعالماي:
- كاكوي دۋراك تەبيا سەرجانتوم نازناچيل?!, - دەگەنٸ نامىسىما تيە سٶيلەپ. دومينو ويناپ وتىرعاندارى ٶرە تٷرە كەلدٸ. اناۋ ورنىنان قوزعالماي ەلٸ جاتىر, ماعان نە ٸستەي الاسىڭ دەگەندەي تٷر كٶرسەتٸپ.
- ۆىحودي ودين نا ودين, - دەپ اياعىنان تەۋٸپ جٸبەردٸم. ول ورنىنان اتىپ تۋردى. - تى – ترۋس, ودين سموجەش ۆىيتي?,- دەدٸم جابىلىپ كەتەمە دەپ قاۋىپتەنٸپ.
سەندەر تىنىش تۇرىڭدار دەگەندەي بولدى قاسىنداعىلارعا ٶز تٸلٸندە سٶيلەپ. سٶيتتٸ دە ايعايلاپ ماعان تۇرا جٷگٸردٸ. سٸلتەگەن جۇدىرىعىن تيگٸزبەي جالت بۇرىلىپ, تۋ سىرتىنا شىقتىم. قاسىمدا تۇرعان تابۋرەتكامەن بٷيٸرٸنەن ۇرعانىمدى بٸلەم. بەرٸ قاراي بۇرىلعان ول ەكٸ اتتاپ, بٷگٸلٸپ وتىرا كەتتٸ. وسىنى پايدالانىپ تەپكٸلەي باستادىم. قاراپ تۇرعان جاقتاستارى جابىلا كەتتٸ. ناعىز قىرعىن ەندٸ باستالدى. شامام كەلگەنشە انالارمەن سەرمەسٸپ جاتىرمىن. بٸر مەزگٸلدە:
- نۋ- كا پرەكراتيتە!, - دەدٸ بٸرەۋ ايعاي ساپ. قاراسام, كەزەكشٸ بٶلٸم مايورى كەپ تۇر. ايعاي-شۋ ساپ باسىلدى. ارەكليان مىقشيىپ ەلٸ وتىر. جاقتاستارىنىڭ بٸرنەشەۋٸ ونى كٶتەرٸپ, تٶسەگٸنە جاتقىزدى. مايور:
- قاي جەرٸڭ اۋىرىپ تۇر?, - دەدٸ اناعان. – قابىرعام,- دەدٸ اناۋ ىڭىرسىپ. مەدپۋنكتەن زەمبٸل ەكەلۋگە بٸر سولداتتى جٸبەردٸ دە, - كٸم كٸنەلٸ,- دەگەندەي بٸزگە قارادى. - مىناۋ كٸنەلٸ دەپ,- بەرٸ مەنٸ كٶرسەتتٸ. - ٶز روتاڭا بار, كەيٸنٸرەك سٶيلەسەمٸز, - دەدٸ ماعان جەكي قاراپ.
كازارمادان شىعىپ بارا جاتىپ الىستان قاراپ تۇرعان قازاق جٸگٸتتەرٸن كٶردٸم. الاڭداپ روتاعا كەلدٸم. سوتتاپ, ديسباتقا (ديستسيپلينارنىي باتالون) ايداپ جٸبەرسە نە ٸستەيمٸن دەپ ويلادىم.
جارتى ساعاتتان كەيٸن ەلگٸ مايور جەنە كاپيتان ۆاسيلەۆ بٸر- ەكٸ سولداتپەن ماعان كەلدٸ.
- ەكەل پوگوندارىڭدى, - دەدٸ مايور ىزعارمەن. يىعىمداعى پوگوندارىمدى جۇلىپ الىپ, قولىنا بەردٸم. - مىنانى شتابقا الىپ بارىڭدار, - دەدٸ جانىنداعى سولداتتارعا. انالار مەنٸ شتابقا الىپ كەلدٸ. - سوتتالاتىن بولدىم-اۋ, - دەپ ويلادىم. ٶڭٸ قوڭىرقاي پولكوۆنيكتٸ اندا-ساندا سىرتىنان كٶرٷشٸ ەدٸم. قارسى الدىمدا سول تۇر. پولك كومانديرٸ ەكەن. ەلگٸندەگٸ مايور مەن كاپيتان ۆاسيلەۆ تە كەلدٸ.
- ال, سايرا ساربازىم,- دەپ پولكوۆنيك ماعان يەك قاقتى. بولعان جايتتى قاز-قالپىندا ايتىپ بەردٸم.
- انا قازاقتار سوندا ٶزدەرٸن قورعاي الماي ما?, - دەپ پولكوۆنيك رەنجي سٶيلەپ. - سەنٸڭ كٸنەڭ – انالاردى قورعايمىن دەپ ٸزدەپ بارعانىڭ. ولاردا دا كٸنە بار. تٶبەلەس اشپاي, سٶيلەسۋگە بولماي ما?, - دەدٸ.
بٸراز نەرسەنٸ انىقتاپ سۇراعان سوڭ مەنٸ "سىرتتا كٷت" دەپ شىعارىپ جٸبەردٸ. ويىم ون ساققا جٷگٸرٸپ, ەسٸك الدىندا بٸراز جٷردٸم. ازدان كەيٸن كەزەكشٸ سولدات مەنٸ ٸشكە شاقىردى. پولكوۆنيكتٸڭ الدىنا قالتىراپ ەرەڭ كەلدٸم.
- سەن ٶزٸ مۇنداي تٶبەلەستٸ بٸرنەشە رەت قايتالاعان كٶرٸنەسٸڭ. بەرٸلگەن سٶگٸستەرٸن بار ەكەن. انانىڭ قابىرعاسىنا اۋىر زاقىم كەلتٸرٸپسٸڭ. وسى ٸسٸڭ ٷشٸن ەسكەري تريبۋنالعا بەرٸپ, سوتتاتىپ جٸبەرۋگە بولار ەدٸ. دەگەنمەن وسى جولى انالاردىڭ ٶزدەرٸ كٸنەلٸ. ساعان سوڭعى رەت ەسكەرتۋ بەرەمٸز, ەلٸڭە امان كەتكٸڭ كەلسە, تىنىش جٷر. پاگوندارىن قايتارىپ بەر, - دەدٸ كاپيتانعا قاراپ.
قۋانعانىمنان كازارماعا جٷگٸرٸپ كەلدٸم. بٸرازدان سوڭ روتا كومانديرٸ پاگوندارىمدى ەكەپ بەردٸ. - پاگوندارىڭدى تاعىپ ال. قايتكەنمەن دە سەن جارادىڭ, پولكوۆنيك سەنٸ باتىل قازاق ەكەن دەپ ماقتادى, - . كاپيتان وسىنى ايتىپ جىميىپ كٷلدٸ دە - وبەكتٸدەگٸ بٶلٸمگە كەتە بەر , - دەدٸ ارتىنان.
سٶيتٸپ ەسكەردە جٷرگەنٸمدە, وسى ارميانداردىن كەسٸرٸنەن سوتتالىپ كەتە جازداعانىم بار.
