Belgili ádebiet synshysy Qulbek Ergóbektiń «Astana aqshamy» gazetine bergen suhbatynda ulttyq rýh týrasynda aitqan oilaryn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
***
Rýhsyzdyq — jeke adam úshin de óte bir qasietsizdik, ol qaýipti nárse. Ulttyq rýhty qalai kóterýge bolady degende, ulttyq rýhty kóteretin birneshe komponentter bolǵany abzal. Jastarymyzdyń boiynda Otandy súiý, Otanǵa qushtarlyq sezimderin oiatýymyz kerek. Bul úshin bálkim ideologiia kerek shyǵar. «Otanyńdy súi» dep qazir ata-ana balaǵa da aitpaityn boldy ǵoi. «Otanyńdy súi, sende jalǵyz Otan bar» dep biliktegiler de kóp aita bermeidi. Ózderi biledi dep oilaityn bolýy kerek. Bilgeni óz aldyna. Otandy súiýshi sezimin biz besikten bastap úiretýimiz kerek balaǵa, onsyz bolmaidy.
Ulttyq rýhty kóterýdiń taǵy bir joly bar. Muhtar Shahanov qazaqtyń tilin ult problemasy retinde, memlekettik til problemasy retinde qatty kóterip júr. Osy durys. Nege deseńiz, tilimizden aiyrylsaq, oryssha bolmasa aǵylshynsha jaqsy biletin, biraq ana tilin bilmeitinderdiń ultqa degen janashyrlyǵy bolmaidy. Otanshyldyq sezimi de quldyrap ketedi. Muhań «kompiýterlengen bas» deidi, basqa deidi, bálkim ol poetikalyq obraz retinde ózin aqtaityn shyǵar, ulttyń tilin bilý, ulttyń dástúrin syilaý, ol ulttyq shektelýshilikte qalyp qoiý emes, kerisinshe ulttyń rýhani bailyǵy arqyly ǵaryshtap samǵaýda. Álemniń ilim-bilimin igerýde. Biraq sonyń bárin ultyńnyń rýhyn ishki jan ózegiń etip, soǵan ákep ornalastyrýǵa, soǵan ákep quiýda, tabiǵi árlendirip kemel tulǵa retinde qalyptastyryp shyǵarýda. Osyny jasamaǵan jerde ulttyń tilin bilmese, ulttyń tarihyn syilamasa, ulttyq ónerlerimizdi mansuq etse, onda ulttyq rýhtyń da ólgeni. Biz keide búgingi kúnmen ǵana damyldaimyz. Mysaly, men ońtústikte ómir súrip jatyrmyn. Ońtústikte ana tiline qaýip joq dep oilaimyn. Bul — qate. Bizdiń ana tilimizge soltústiktiń ózinde bolyp jatqan qaýipti men ońtústikte otyryp qabyldaýym kerek. Sonaý Shyǵysta bolyp jatqan Otanyma, týǵan tilime shabýyldy, Shyǵys Qazaqstan jerine jasalyp jatqan shabýyldy men ońtústikte otyryp júregimmen qabyldap soǵan janym, júregim aýyrýy kerek. Óitkeni, bizde bir-aq Otan bar. Ol — Qazaqstan. Ol — shúkir, qazir táýelsiz Qazaqstan. Úsh júz jyl Reseidiń bodany bolǵan Qazaqstanymyzdy kózimizdiń qarashyǵyndai saqtaýymyz kerek. Ahmet Baitursynov aitady, «Bizdiń qazaq beiqam, basyna qashan taiaq tigenshe ana jaqta bolyp jatyr ǵoi, maǵan ne qatysy bar dep qaraidy» deidi. Biz osy nemqurailylyqtan aryltýymyz kerek. Qazaqty ózimizdiń jalǵyz perzentimizdei kórgende ǵana muratymyzǵa jetemiz. Al bar qazaq úshin shyryldaityn halge jetkenimizde ǵana ulttyq rýhymyz sonsha biik bolady. Bizde bir Otan, bir til, bir jer bar ekenin besikte jatyp sezinip, sony saqtaýǵa, qorǵaýǵa, damytýǵa, ósirýge, mápelep baptaýǵa degen qulshynys bolýy kerek. Sol ýaqytta bizdiń memleket kemeldenedi. Jalpy bizge bir nárseni oilaý kerek. Biz, ras azamattyq qoǵamdy ornatyp jatqan zaiyrly demokratiialy elmiz. Shekaramyz ashyq, eshkimniń keýdesinen iterip jatqan joqpyz. Halyqaralyq deńgeide integratsiiaǵa meilinshe túsip jatyrmyz. Onyń bári durys, biraq memlekette ulttyq sapa bolmai, memlekette ulttyq sipat bolmai, bizdiń demokratiiamyzdan da, bizdiń azamattyq qoǵamymyzdan da eshteńe shyqpaýy múmkin. Biz taza ulttyq memleket emespiz qazir. Bálkim, shektelip qalýshylyqqa da aparmaýymyz kerek shyǵar. Ulttyq tomaǵa-tuiyqtyqqa túsken memlekettiń ońǵanyn kórgen joqpyz. Soǵan qaramastan, árbir damýshy eldiń ózegi — ulttyq sipaty. Ulttyq rýh, ulttyq erekshelikteri, ulttyq qundylyqtary bolýy kerek. Ony saqtamaǵan memleket joiylyp ketýi múmkin.
Sosyn bizde bir áńgime kóp aitylady. Ol janǵa batady. «Biz kópultty memleketpiz» deidi. Ol durys emes. Biz bir ultty memleketpiz. Qazaq ultynyń syrtta memleketi joq. Bizde tek kórshi memleket ókilderi turady deýimiz kerek. Assambleia ne úshin quryldy? Sol ókilderdiń quqy aiaq asty bolmasyn dep quryldy. Elbasy tarapynan ońtaily tabylǵan, bizdegi az ult ókilderiniń quqyn qorǵaýǵa berilgen múmkindik.
***
Qazaq — talantty halyq. Qazaq — myń ólip, myń tirilgen halyq. Eger de ózge ult bolsa baiaǵyda joiylyp ketýi múmkin edi. Qazaqtyń basynan keshpegeni joq. Áride Túrik qaǵanatynan beri qarai alsaq jeńip turyp, jeńiliske ushyraǵan, birigip turyp ydyrai jónelgen. Yntymaqtasqan sátteri az, tragediialyq hal keshken. Ózara yntymaqtaspaǵasyn ózge eldiń bodanyna ainalyp kete bergen. Altyn Ordanyń ekinshi ataýy Túrik Qaǵanaty dep aitamyz. Osy Altyn Ordanyń tusynda orys kniazdikteri alym-salyq tólep turdy. Ózara yntymaq bolmaǵan soń, aqyr sońynda bir-birimen birigip, uly memleketke ainalyp ketti de, bizdiń elimiz olardyń bodany boldy. Altyn Ordany quraǵan el qazir qaida? Kishkentai Noǵai ordasy bolyp júr. Ár jerlerde, azǵantai ǵana qaldy.
Eldiń eldigin saqtaityn — ziialy qaýym. Mysaly, XX ǵasyr basynda Alashorda quryldy. Onyń óziniń áskeri boldy. Mirjaqyp Dýlatov basqardy. Ol bolshevizmmen, Qyzyl imperiiamen aiaǵy jaisyz bolady dep, týǵan kúnnen bastap kúresip ótti. Eń bolmasa Túrkistan avtonomiiasyn quryp Mońǵoliia sekildi ómir súreiik dedi. Oǵan da qoly jetpedi. Otyz jetinshi jyly qynadai qyryldy. Keńes úkimeti jaýyz saiasat júrgizgen. Halyq neǵurlym qarańǵy bolsa, bilikke soǵurlym tiimdi. Qarańǵy halyqtyń qarny toisa boldy, qalǵyp sala beredi, eshteńe talap etpeidi. Al XX ǵasyr basyndaǵy ziialylar óz basyn báigege tigip júrip halyqtyń muńyn joqtady, el úshin ómir súrdi. Zer salyp qarańyzshy, Ahmet Baitursynovta ózindik ómir bar ma? Joq. Álihan Bókeihanovtyń ózindik ómiri bar ma? Joq. Maǵjan Jumabaevta ózindik ómir bar ma? Joq. Alashordadan eki adam ǵana keshirim surap, Keńes úkimeti kezinde birsypyra jyl ǵumyr keshti. Olar Muhtar Áýezov pen ekonomist Álimhan Ermekov bolatyn. «Alash typ-tipyl bolmasyn, eń bolmasa sender Alashtyń kózi bolyp qalyńdar, Alashtyń rýhyn keiingi urpaqqa jetkizińder» dep qaldyrǵan olardy. Al Keńes úkimeti tusynda bizdiń ziialylarymyzdyń boiyndaǵy osy azattyqqa umtylý saryny basylyp qaldy. Bylai QazKSR on bes respýblikanyń ishinde terezesi teń, quqy zor memlekettiń biri bolyp sanalatyn. Alaida, keńestik Qyzyl imperiia óziniń burynǵy az ulttardyń jerin alý, tilin alý, qurtý, ózin máńgúrttendirý, orystandyrý saiasatyn jalǵastyrdy. Myna jyldardaǵy qiyn nárse, ol — bizdiń ziialylarymyzdyń tulǵa bolyp shyǵa almaýy. Eldi Skvortsov, Beliaev basqardy. Solardyń tapsyrmasyn joǵarydan alyp, júzege asyrý kerek. Áýezov pen Kenjebaev elý ekinshi jyly jumystan shyǵarylǵan. Qyryq toǵyzynshy jyly naýqan bastalǵan. Bekmahanov jiyrma jylǵa sottalǵan. Bular kimder edi? Bular jańaǵy ózimiz aityp otyrǵan ziialylarymyz edi. Ulttyq rýhy óshpegen Alashtyń kózin kórgen ziialylar edi. Alashordanyń ózin qurtqannan keiin endi mynaý halyqtyń sanasyn oiatyp jibere me, jas urpaqty Alash rýhynda tárbielep qoia ma degen qaýippen, olardyń ózderin de qurtýǵa kirisip edi. Áiteýir qazaq halqynyń baǵyna shyǵar, elý úshinshi jyly Stalin qaitys boldy. Odan keiin Hrýshev keldi ókimet basyna, árine, arada birsypyra protsester júrgen, ony oqysańyz óz aldyna bir qyzyq. Ol kisiniń ókimet basyna kelgeni durys bolǵan. Bul stalinshildikti, jeke adamnyń basyna tabynýshylyqty áshkereleý arqyly birsypyra ýaqyt ulttyń qaita oianýyna, ulttyq jańa ideialardyń jandanýyna, ultty oiatatyn kórkem óner serkeleriniń erkin qalam silteýine, aqyndardyń daýysynyń erkin shyǵýyna múmkindik berip aldy. Bizdiń áli de bostandyq, táýelsizdik alýǵa múmkindigimiz bar eken degendei úmit qaita oiandy. On altynshy jylǵy Qarqara bolyp janshylǵan, on jetinshi jyly Aqpan revoliýtsiiasy kezinde oianyp turyp, Qazan revoliýtsiiasynan keiin ábden tunshyqqan ideia edi bul. Mine, sol ólgen ideia halyqtyń boiynda, qaitadan sál-pál oiandy. Biraq Hrýshev óz oiynan ainyp qaldy. Ol demokratiialyq qoǵam jasaǵysy kelgenimen, Stalinniń jeke basyn áshkereleýden ary barmaǵan. Óitkeni, onyń ózi sol qoǵamnyń jemisi edi. Onyń ústine men Hrýshev týraly estelikter jinap, oqyp shyqqan adammyn. Hrýshev muny júieli túrde júrgizip, saiasi kontsepsiia retinde qoǵamnyń boiyna sińire almady. Sańyraýqulaq sekildi, bolmasa kóktemgi jaýqazyndai oianǵan ulttyq rýh ziialylardy bir oiatyp ketkenimen, tutas halyqty oiatýǵa dármeni jetpedi. Ol qaitadan kóktemgi kúni erte jer betine kóktep shyǵyp, sosyn qar jaýyp ketkesin úsik shalatyn órik aǵashy sekildendi. Árine, bul oianý óz jemisin bermei turmady. Imperiia degen qansha myqty bolǵanymen, ol ýaqytsha qubylys. Óitkeni, imperiianyń ýaqytsha bolatyny ol halyqtyń tileginen týmaidy. Ol qoǵamdyq formatsiia retinde joǵarydan tóbesine kigizilgen bas kiim sekildi halyqtyń ómir súrýine, ósýine, damýyna keri yqpal etedi. Ulttar teńdigine ol qarama-qaishy, tilegine múlde jat nárse. Sondyqtan o báribir qulaýy múmkin. Ony qulatýǵa yqpal etetin kúsh árbir ulttyń óziniń táýelsizdigine umtylýy bolyp tabylady.
Qazaq ziialysy myqty bolmai, qazaq halqy myqty bolmaidy. Memleket retinde nyǵaiý úshin óziniń ulttyq bolmysyn saqtaý qazaq ziialylarynyń belsendiligi, kózi ashyqtyǵy, ǵylymi oiynyń tereńdigi, saiasi qarqynynyń myqty bolýy ábden kerek. Onsyz tirlik te myqty bolmaidy.
Ult portaly
