قۇلبەك ەرگٶبەك: حالىق نەعۇرلىم قاراڭعى بولسا, بيلiككە سوعۇرلىم تيiمدi

بەلگٸلٸ ەدەبيەت سىنشىسى قۇلبەك ەرگٶبەكتٸڭ «استانا اقشامى» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ۇلتتىق رۋح تۋراسىندا ايتقان ويلارىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

***

رۋحسىزدىق — جەكە ادام ٷشiن دە ٶتە بiر قاسيەتسiزدiك, ول قاۋiپتi نەرسە. ۇلتتىق رۋحتى قالاي كٶتەرۋگە بولادى دەگەندە, ۇلتتىق رۋحتى كٶتەرەتiن بiرنەشە كومپونەنتتەر بولعانى ابزال. جاستارىمىزدىڭ بويىندا وتاندى سٷيۋ, وتانعا قۇشتارلىق سەزiمدەرiن وياتۋىمىز كەرەك. بۇل ٷشiن بەلكiم يدەولوگييا كەرەك شىعار. «وتانىڭدى سٷي» دەپ قازiر اتا-انا بالاعا دا ايتپايتىن بولدى عوي. «وتانىڭدى سٷي, سەندە جالعىز وتان بار» دەپ بيلiكتەگiلەر دە كٶپ ايتا بەرمەيدi. ٶزدەرi بiلەدi دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك. بiلگەنi ٶز الدىنا. وتاندى سٷيۋشi سەزiمiن بiز بەسiكتەن باستاپ ٷيرەتۋiمiز كەرەك بالاعا, ونسىز بولمايدى.

ۇلتتىق رۋحتى كٶتەرۋدiڭ تاعى بiر جولى بار. مۇحتار شاحانوۆ قازاقتىڭ تiلiن ۇلت پروبلەماسى رەتiندە, مەملەكەتتiك تiل پروبلەماسى رەتiندە قاتتى كٶتەرiپ جٷر. وسى دۇرىس. نەگە دەسەڭiز, تiلiمiزدەن ايىرىلساق, ورىسشا بولماسا اعىلشىنشا جاقسى بiلەتiن, بiراق انا تiلiن بiلمەيتiندەردiڭ ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىعى بولمايدى. وتانشىلدىق سەزiمi دە قۇلدىراپ كەتەدi. مۇحاڭ «كومپيۋتەرلەنگەن باس» دەيدi, باسقا دەيدi, بەلكiم ول پوەتيكالىق وبراز رەتiندە ٶزiن اقتايتىن شىعار, ۇلتتىڭ تiلiن بiلۋ, ۇلتتىڭ دەستٷرiن سىيلاۋ, ول ۇلتتىق شەكتەلۋشiلiكتە قالىپ قويۋ ەمەس, كەرiسiنشە ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعى ارقىلى عارىشتاپ سامعاۋدا. ەلەمنiڭ iلiم-بiلiمiن يگەرۋدە. بiراق سونىڭ بەرiن ۇلتىڭنىڭ رۋحىن iشكi جان ٶزەگiڭ ەتiپ, سوعان ەكەپ ورنالاستىرۋعا, سوعان ەكەپ قۇيۋدا, تابيعي ەرلەندiرiپ كەمەل تۇلعا رەتiندە قالىپتاستىرىپ شىعارۋدا. وسىنى جاساماعان جەردە ۇلتتىڭ تiلiن بiلمەسە, ۇلتتىڭ تاريحىن سىيلاماسا, ۇلتتىق ٶنەرلەرiمiزدi مانسۇق ەتسە, وندا ۇلتتىق رۋحتىڭ دا ٶلگەنi. بiز كەيدە بٷگiنگi كٷنمەن عانا دامىلدايمىز. مىسالى, مەن وڭتٷستiكتە ٶمiر سٷرiپ جاتىرمىن. وڭتٷستiكتە انا تiلiنە قاۋiپ جوق دەپ ويلايمىن. بۇل — قاتە. بiزدiڭ انا تiلiمiزگە سولتٷستiكتiڭ ٶزiندە بولىپ جاتقان قاۋiپتi مەن وڭتٷستiكتە وتىرىپ قابىلداۋىم كەرەك. سوناۋ شىعىستا بولىپ جاتقان وتانىما, تۋعان تiلiمە شابۋىلدى, شىعىس قازاقستان جەرiنە جاسالىپ جاتقان شابۋىلدى مەن وڭتٷستiكتە وتىرىپ جٷرەگiممەن قابىلداپ سوعان جانىم, جٷرەگiم اۋىرۋى كەرەك. ٶيتكەنi, بiزدە بiر-اق وتان بار. ول — قازاقستان. ول — شٷكiر, قازiر تەۋەلسiز قازاقستان. ٷش جٷز جىل رەسەيدiڭ بودانى بولعان قازاقستانىمىزدى كٶزiمiزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتادى, «بiزدiڭ قازاق بەيقام, باسىنا قاشان تاياق تيگەنشە انا جاقتا بولىپ جاتىر عوي, ماعان نە قاتىسى بار دەپ قارايدى» دەيدi. بiز وسى نەمقۇرايلىلىقتان ارىلتۋىمىز كەرەك. قازاقتى ٶزiمiزدiڭ جالعىز پەرزەنتiمiزدەي كٶرگەندە عانا مۇراتىمىزعا جەتەمiز. ال بار قازاق ٷشiن شىرىلدايتىن حالگە جەتكەنiمiزدە عانا ۇلتتىق رۋحىمىز سونشا بيiك بولادى. بiزدە بiر وتان, بiر تiل, بiر جەر بار ەكەنiن بەسiكتە جاتىپ سەزiنiپ, سونى ساقتاۋعا, قورعاۋعا, دامىتۋعا, ٶسiرۋگە, مەپەلەپ باپتاۋعا دەگەن قۇلشىنىس بولۋى كەرەك. سول ۋاقىتتا بiزدiڭ مەملەكەت كەمەلدەنەدi. جالپى بiزگە بiر نەرسەنi ويلاۋ كەرەك. بiز, راس ازاماتتىق قوعامدى ورناتىپ جاتقان زايىرلى دەموكراتييالى ەلمiز. شەكارامىز اشىق, ەشكiمنiڭ كەۋدەسiنەن يتەرiپ جاتقان جوقپىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە ينتەگراتسيياعا مەيلiنشە تٷسiپ جاتىرمىز. ونىڭ بەرi دۇرىس, بiراق مەملەكەتتە ۇلتتىق ساپا بولماي, مەملەكەتتە ۇلتتىق سيپات بولماي, بiزدiڭ دەموكراتييامىزدان دا, بiزدiڭ ازاماتتىق قوعامىمىزدان دا ەشتەڭە شىقپاۋى مٷمكiن. بiز تازا ۇلتتىق مەملەكەت ەمەسپiز قازiر. بەلكiم, شەكتەلiپ قالۋشىلىققا دا اپارماۋىمىز كەرەك شىعار. ۇلتتىق توماعا-تۇيىقتىققا تٷسكەن مەملەكەتتiڭ وڭعانىن كٶرگەن جوقپىز. سوعان قاراماستان, ەربiر دامۋشى ەلدiڭ ٶزەگi — ۇلتتىق سيپاتى. ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق ەرەكشەلiكتەرi, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بولۋى كەرەك. ونى ساقتاماعان مەملەكەت جويىلىپ كەتۋi مٷمكiن.

سوسىن بiزدە بiر ەڭگiمە كٶپ ايتىلادى. ول جانعا باتادى. «بiز كٶپۇلتتى مەملەكەتپiز» دەيدi. ول دۇرىس ەمەس. بiز بiر ۇلتتى مەملەكەتپiز. قازاق ۇلتىنىڭ سىرتتا مەملەكەتi جوق. بiزدە تەك كٶرشi مەملەكەت ٶكiلدەرi تۇرادى دەۋiمiز كەرەك. اسسامبلەيا نە ٷشiن قۇرىلدى? سول ٶكiلدەردiڭ قۇقى اياق استى بولماسىن دەپ قۇرىلدى. ەلباسى تاراپىنان وڭتايلى تابىلعان, بiزدەگi از ۇلت ٶكiلدەرiنiڭ قۇقىن قورعاۋعا بەرiلگەن مٷمكiندiك.

***

قازاق — تالانتتى حالىق. قازاق — مىڭ ٶلiپ, مىڭ تiرiلگەن حالىق. ەگەر دە ٶزگە ۇلت بولسا باياعىدا جويىلىپ كەتۋi مٷمكiن ەدi. قازاقتىڭ باسىنان كەشپەگەنi جوق. ەرiدە تٷرiك قاعاناتىنان بەرi قاراي الساق جەڭiپ تۇرىپ, جەڭiلiسكە ۇشىراعان, بiرiگiپ تۇرىپ ىدىراي جٶنەلگەن. ىنتىماقتاسقان سەتتەرi از, تراگەدييالىق حال كەشكەن. ٶزارا ىنتىماقتاسپاعاسىن ٶزگە ەلدiڭ بودانىنا اينالىپ كەتە بەرگەن. التىن وردانىڭ ەكiنشi اتاۋى تٷرiك قاعاناتى دەپ ايتامىز. وسى التىن وردانىڭ تۇسىندا ورىس كنيازدiكتەرi الىم-سالىق تٶلەپ تۇردى. ٶزارا ىنتىماق بولماعان سوڭ, اقىر سوڭىندا بiر-بiرiمەن بiرiگiپ, ۇلى مەملەكەتكە اينالىپ كەتتi دە, بiزدiڭ ەلiمiز ولاردىڭ بودانى بولدى. التىن وردانى قۇراعان ەل قازiر قايدا? كiشكەنتاي نوعاي ورداسى بولىپ جٷر. ەر جەرلەردە, ازعانتاي عانا قالدى.

ەلدiڭ ەلدiگiن ساقتايتىن — زييالى قاۋىم. مىسالى, XX عاسىر باسىندا الاشوردا قۇرىلدى. ونىڭ ٶزiنiڭ ەسكەرi بولدى. مiرجاقىپ دۋلاتوۆ باسقاردى. ول بولشەۆيزممەن, قىزىل يمپەرييامەن اياعى جايسىز بولادى دەپ, تۋعان كٷننەن باستاپ كٷرەسiپ ٶتتi. ەڭ بولماسا تٷركiستان اۆتونوميياسىن قۇرىپ موڭعولييا سەكiلدi ٶمiر سٷرەيiك دەدi. وعان دا قولى جەتپەدi. وتىز جەتiنشi جىلى قىناداي قىرىلدى. كەڭەس ٷكiمەتi جاۋىز ساياسات جٷرگiزگەن. حالىق نەعۇرلىم قاراڭعى بولسا, بيلiككە سوعۇرلىم تيiمدi. قاراڭعى حالىقتىڭ قارنى تويسا بولدى, قالعىپ سالا بەرەدi, ەشتەڭە تالاپ ەتپەيدi. ال XX عاسىر باسىنداعى زييالىلار ٶز باسىن بەيگەگە تiگiپ جٷرiپ حالىقتىڭ مۇڭىن جوقتادى, ەل ٷشiن ٶمiر سٷردi. زەر سالىپ قاراڭىزشى, احمەت بايتۇرسىنوۆتا ٶزiندiك ٶمiر بار ما? جوق. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ٶزiندiك ٶمiرi بار ما? جوق. ماعجان جۇماباەۆتا ٶزiندiك ٶمiر بار ما? جوق. الاشوردادان ەكi ادام عانا كەشiرiم سۇراپ, كەڭەس ٷكiمەتi كەزiندە بiرسىپىرا جىل عۇمىر كەشتi. ولار مۇحتار ەۋەزوۆ پەن ەكونوميست ەلiمحان ەرمەكوۆ بولاتىن. «الاش تىپ-تيپىل بولماسىن, ەڭ بولماسا سەندەر الاشتىڭ كٶزi بولىپ قالىڭدار, الاشتىڭ رۋحىن كەيiنگi ۇرپاققا جەتكiزiڭدەر» دەپ قالدىرعان ولاردى. ال كەڭەس ٷكiمەتi تۇسىندا بiزدiڭ زييالىلارىمىزدىڭ بويىنداعى وسى ازاتتىققا ۇمتىلۋ سارىنى باسىلىپ قالدى. بىلاي قازكسر ون بەس رەسپۋبليكانىڭ iشiندە تەرەزەسi تەڭ, قۇقى زور مەملەكەتتiڭ بiرi بولىپ سانالاتىن. الايدا, كەڭەستiك قىزىل يمپەرييا ٶزiنiڭ بۇرىنعى از ۇلتتاردىڭ جەرiن الۋ, تiلiن الۋ, قۇرتۋ, ٶزiن مەڭگٷرتتەندiرۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىردى. مىنا جىلدارداعى قيىن نەرسە, ول — بiزدiڭ زييالىلارىمىزدىڭ تۇلعا بولىپ شىعا الماۋى. ەلدi سكۆورتسوۆ, بەلياەۆ باسقاردى. سولاردىڭ تاپسىرماسىن جوعارىدان الىپ, جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. ەۋەزوۆ پەن كەنجەباەۆ ەلۋ ەكiنشi جىلى جۇمىستان شىعارىلعان. قىرىق توعىزىنشى جىلى ناۋقان باستالعان. بەكماحانوۆ جيىرما جىلعا سوتتالعان. بۇلار كiمدەر ەدi? بۇلار جاڭاعى ٶزiمiز ايتىپ وتىرعان زييالىلارىمىز ەدi. ۇلتتىق رۋحى ٶشپەگەن الاشتىڭ كٶزiن كٶرگەن زييالىلار ەدi. الاشوردانىڭ ٶزiن قۇرتقاننان كەيiن ەندi مىناۋ حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ جiبەرە مە, جاس ۇرپاقتى الاش رۋحىندا تەربيەلەپ قويا ما دەگەن قاۋiپپەن, ولاردىڭ ٶزدەرiن دە قۇرتۋعا كiرiسiپ ەدi. ەيتەۋiر قازاق حالقىنىڭ باعىنا شىعار, ەلۋ ٷشiنشi جىلى ستالين قايتىس بولدى. ودان كەيiن حرۋششەۆ كەلدi ٶكiمەت باسىنا, ەرينە, ارادا بiرسىپىرا پروتسەستەر جٷرگەن, ونى وقىساڭىز ٶز الدىنا بiر قىزىق. ول كiسiنiڭ ٶكiمەت باسىنا كەلگەنi دۇرىس بولعان. بۇل ستالينشiلدiكتi, جەكە ادامنىڭ باسىنا تابىنۋشىلىقتى ەشكەرەلەۋ ارقىلى بiرسىپىرا ۋاقىت ۇلتتىڭ قايتا ويانۋىنا, ۇلتتىق جاڭا يدەيالاردىڭ جاندانۋىنا, ۇلتتى وياتاتىن كٶركەم ٶنەر سەركەلەرiنiڭ ەركiن قالام سiلتەۋiنە, اقىنداردىڭ داۋىسىنىڭ ەركiن شىعۋىنا مٷمكiندiك بەرiپ الدى. بiزدiڭ ەلi دە بوستاندىق, تەۋەلسiزدiك الۋعا مٷمكiندiگiمiز بار ەكەن دەگەندەي ٷمiت قايتا وياندى. ون التىنشى جىلعى قارقارا بولىپ جانشىلعان, ون جەتiنشi جىلى اقپان رەۆوليۋتسيياسى كەزiندە ويانىپ تۇرىپ, قازان رەۆوليۋتسيياسىنان كەيiن ەبدەن تۇنشىققان يدەيا ەدi بۇل. مiنە, سول ٶلگەن يدەيا حالىقتىڭ بويىندا, قايتادان سەل-پەل وياندى. بiراق حرۋششەۆ ٶز ويىنان اينىپ قالدى. ول دەموكراتييالىق قوعام جاساعىسى كەلگەنiمەن, ستاليننiڭ جەكە باسىن ەشكەرەلەۋدەن ارى بارماعان. ٶيتكەنi, ونىڭ ٶزi سول قوعامنىڭ جەمiسi ەدi. ونىڭ ٷستiنە مەن حرۋششەۆ تۋرالى ەستەلiكتەر جيناپ, وقىپ شىققان اداممىن. حرۋششەۆ مۇنى جٷيەلi تٷردە جٷرگiزiپ, ساياسي كونتسەپسييا رەتiندە قوعامنىڭ بويىنا سiڭiرە المادى. ساڭىراۋقۇلاق سەكiلدi, بولماسا كٶكتەمگi جاۋقازىنداي ويانعان ۇلتتىق رۋح زييالىلاردى بiر وياتىپ كەتكەنiمەن, تۇتاس حالىقتى وياتۋعا دەرمەنi جەتپەدi. ول قايتادان كٶكتەمگi كٷنi ەرتە جەر بەتiنە كٶكتەپ شىعىپ, سوسىن قار جاۋىپ كەتكەسiن ٷسiك شالاتىن ٶرiك اعاشى سەكiلدەندi. ەرينە, بۇل ويانۋ ٶز جەمiسiن بەرمەي تۇرمادى. يمپەرييا دەگەن قانشا مىقتى بولعانىمەن, ول ۋاقىتشا قۇبىلىس. ٶيتكەنi, يمپەرييانىڭ ۋاقىتشا بولاتىنى ول حالىقتىڭ تiلەگiنەن تۋمايدى. ول قوعامدىق فورماتسييا رەتiندە جوعارىدان تٶبەسiنە كيگiزiلگەن باس كيiم سەكiلدi حالىقتىڭ ٶمiر سٷرۋiنە, ٶسۋiنە, دامۋىنا كەرi ىقپال ەتەدi. ۇلتتار تەڭدiگiنە ول قاراما-قايشى, تiلەگiنە مٷلدە جات نەرسە. سوندىقتان و بەرiبiر قۇلاۋى مٷمكiن. ونى قۇلاتۋعا ىقپال ەتەتiن كٷش ەربiر ۇلتتىڭ ٶزiنiڭ تەۋەلسiزدiگiنە ۇمتىلۋى بولىپ تابىلادى.

قازاق زييالىسى مىقتى بولماي, قازاق حالقى مىقتى بولمايدى. مەملەكەت رەتiندە نىعايۋ ٷشiن ٶزiنiڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋ قازاق زييالىلارىنىڭ بەلسەندiلiگi, كٶزi اشىقتىعى, عىلىمي ويىنىڭ تەرەڭدiگi, ساياسي قارقىنىنىڭ مىقتى بولۋى ەبدەن كەرەك. ونسىز تiرلiك تە مىقتى بولمايدى.

ۇلت پورتالى