Baýyr Boshan eliniń Edirei taýyn qonystanǵan Asan áýletinde Maqyshtyń atbegilikpen ataǵy shyqqan. Báige torysyn «Qulan tuiaqty Qudai tory» dep atap, Qudai sózin malǵa qosaqtaǵan jalǵyz qazaq osy deidi. Obaly neshik, sol tory at berisi Qý jerinde, árisi búkil Saryarqa óńirinde aldyna júirik salmaǵan qas tulpardyń ózi bolypty.
Maqysh Dinuly qarshyǵa boily, qarashubar óńdi, bir jaq aiaǵyn sylti basatyn qyzba qandylaý seri adam eken. Dáýleti jaǵynan orta sharýa tabyna jatsa da, órkókirektigi myńdy aidaǵan bailardan asyp túsipti! Eki dóńgelekti jeńil arbaǵa júrdek at jegip, soǵan qyzyldy-jasyldy kiingen eki qyzyn otyrǵyzyp, qońyraýlatyp sán-saltanatpen júrýdi unatypty.
Maqysh tory atty tai kúninde atalas aǵaiyny Nurtazanyń Nurmaǵambetinen qalap alǵan kórinedi. Báigege baptaǵan kezinde sý ornyna qýlyqtyń sútin berip, suly ornyna keptirgen qý shóp bergen. Ystyqta mańdaiynan kún ótpesin dep arnaiy alty qanat kiiz úi quryp ishine qoiǵan. Qońyr salqyn kúnderi eki baǵannyń ortasyna kisi boiyndai biiktikten arqan tartyp, soǵan ilingen shyǵyrshyqqa shylbyryn bailap erkin júrip turatyndai etip jibergen. Maqysh tory atyn báigege qosqanynda óziniń nemere inisi Nuǵymannyń Ramazanyna ǵana senip tapsyrǵan. Bylaiǵy jurtqa jalyn sipatpapty.
Qudai torynyń shý degennen sýyrylyp alǵa shyǵar ushqyrlyǵy joq eken, kibirtiktep jai shapqan. Birtindep eti qyzyp, qoltyǵy sógilgeninde aldyndaǵy attardy qýyp jetip ozbaiynsha qarqyny basylmaityn kórinedi. Bir qaraǵanda turqy kóz tartarlyq kórkem deýge kelińkiremeitin, baýyry jazyq, qoby tuiaqty, uzyn tory at desedi kóne kóz qariialar.
Alaman báigelerde atbegiler «Bap shaba ma, álde baq shaba ma?», «kim bilsin, anyǵy bir Allaǵa aian» dep, degbirsizdenip turady ǵoi. Al Maqysh bolsa nyq senimmen: «Ýa, aǵaiyn! Atym qudaisyz-aq birinshi keledi! Bosqa aram ter qylmaimyn, shappai báigemdi berińder!!!» – dep, shirenip otyryp alatyn kórinedi. «Siz qyzyq ekensiz, aty shappai iesi báige alýshy ma?» – dep, bireýler ýáj aitsa, «Endeshe, bás tigip, zaqylet aitysaiyq, sonda ǵana atymdy báigege qosamyn!» –dep, eregesip qiǵylyq salady eken!
El ishi emes pe, keide bástesetin atbegilerler ushyrasatyn kórinedi. Ondai sátterde Maqysh: «Qudaitorynyń quiryǵyn jaý kesti! Atan túieniń basyn mújir kez jetti!!!» – dep, aiǵai salyp, aqylynan adasqandai kúige túsipti. Obaly qansha, Qulan tuiaqty Qudai tory qashanda márege birinshi jetedi eken.
Bir joly Maqysh bailyǵymen jarym patsha atanǵan áigili Aqaidyń Qasenimen Qoiandy jármeńkesinde dál solai bás tigip, atyn báigege qosady. Tory at bás tikken báigede Qasenniń eki arǵymaǵynan da ozyp kelipti! Sol sátte nasattanǵan Maqysh:
– Aqkózińnen ozdym, Birshegińnen ozdym, endi ákeń Aqaidyń basyn ákelip báigege qos!!! – dep aiǵai salypty.
Bul sózge Qasen ashý shaqyryp, janjal týǵan. Áiteýir, aqsaqaldar: «Ekeýiń de Shanshardyń balasysyńdar, biriń aǵa, biriń ini bolyp turyp, bir-birińniń sózderińdi kótere almasańdar, qaityp el bolasyńdar?!» – dep, basý aityp, toqtatypty.
Tóńkeristiń aldynda Ertis boiynda, qazirgi Pavlodar oblysynyń Mai aýdany jerinde Niiaz degenniń asy ótipti. Osy asta Aldońǵar degen synshy Qudai toryny kórip: «Pai, pai, atyna bolaiyn! Átteń, jiliginiń maiy úzilip, qara qaryn kóbeń tartypty. Sonda da otyz shaqyrymǵa shapsa aldyna at salmaidy. Ne de bolsa, júirikterdi qyryq shaqyrymǵa jiberińder» – dep, as iesine keńes beripti. Sol joly márege tory at qara terge malshynyp, jele jortyp oqyranyp, kózinen jas parlap jetipti.
Ertis boiyndaǵy báigeni kózben kórgen atqumar aqsaqaldar bertinge deiin ózara qyzylkeńirdek bolyp aitysyp, bir-birine jeńistik bermei, keýkildesip otyratyn-dy. Biri:
– Qyr tósinde tastaq jerde shaýyp daǵdylanǵan Qudai torynyń qoby tuiaǵy oidyń borpyldaq topyraǵyna kirip ketip otyrdy da, erkin kósile almady. Al tuiaǵy jalpaq toǵai boiynyń attaryna mundai topyraqtyń bógeti joq edi, – deidi.
Ekinshileri Aldońǵar synshynyń aitqanyn maquldap, «Ala jazdai báigege shapqan atta qandai bap bolýshy edi!» – dep, qarsy pikir bildiredi.
Aityp-aitpai ne kerek, Keńes úkimeti ornaǵan kezde bir belsendi tory atty Maqyshtan tartyp alypty! Sóitip, shildeniń shilińgir ystyǵynda kúnuzaq shapqylap zoryqtyryp óltiripti.
Kezinde Edirei eliniń ataq-dańqyn búkil Saryarqaǵa jaiǵan Qulan tuiaqty Qudai torynyń óleksesi aqyrynda it-qustyń jemtigine ainalyp ai dalada qalǵan kórinedi...
Arman QANI,
Pavlodar qalasy.
