Osydan biraz buryn álemniń halyqaralyq aqparat agenttikteri Indoneziianyń Bali aralynda qudyqqa qulap, alty kún jatyp aman qalǵan britandyq týrist jaily jarysa jazdy. 29 jastaǵy Jeikob Roberts Pekatý aýylynda 4 metrlik qudyqqa qulap, aiaǵyn syndyryp alǵan. Ózdigimen órmelep shyǵa almai ábden qinalǵan kórinedi. Kómekke shaqyrǵan aiǵaidy tek altynshy kúni ǵana ótip bara jatqan jergilikti turǵyn estip qalyp, britandyq bir ólimnen qalǵan eken.
Dál osyǵan uqsas oqiǵany shet eldegi qazaq tilinde jaryq kóretin basylymdarǵa sholý barysynda keziktirgen edik. Ózbekstannyń Naýai oblysy Tamdy aýdanyndaǵy bul oqiǵa osydan 84 jyl buryn bolǵan. Aǵylshyn týrisi qurǵap qalǵan tereńdigi tórt metr bolatyn qudyqta alty kún jasta, Tamdydaǵy oqiǵada eki kisi birdei 30 metrlik qudyqta qalyp, ony qutqarýǵa úsh júzden asa adam jumyldyrylǵan eken. Osy oqiǵany da oqyrmanǵa baiandap jetkizsek dep edik.
«Tamdy sharýageri» gazetine maqala jazǵan avtordyń jazýynsha Qýandyq pen Qaiypnazar atty eki kisiniń basynan bul oqiǵa 1936 jyly 27 sáýirde Tamdy aýdany «Teńdik» kolhozynyń «Qarasaqal» qudyǵynda ótken. Sol jyldary mal basy ósken saiyn bailardan igerýsiz qalǵan qudyqtardy qalpyna keltirý jumystary qolǵa alynypty.
Baikom degen malshy sol qudyqty ielenip, aqyr, astaýyn, qudyqtyń shegenin jamap túzeidi. Qudyqtyń tereńdigi 30 metr, onyń 15 metri soq, al joǵary 15 metri baialysh, qandymmen shegendelgen. Soq degenimiz – qudyqtyń sýǵa jaqyn tómen tusy, tabiǵi sý shaiyp prestelgen ol óte qatty bolady. Al joǵary jaǵy yspa qum bolǵany úshin, qoiansúiek, baialysh siiaqty butalarmen shegendelip, qumdy toqtatady.

Sol kúni Qýandyq qudyq basynda shyǵyrmen qaýǵaǵa ie bolyp turady. Al Qaiypnazar qaýǵa tartqan túiege minedi. Aqyr astaý sýǵa tolyp, kelgen túieler sýǵa qanyp, qaita órip jatqan ýaqyt edi. Bir tailaq oinaqtap qudyq basynda itinip kelgende qudyqtyń ainalasy opyrylyp qulap ketedi. Qulaǵan tailaq, qaýǵamen qosyla qudyqtyń soqqa jaqyn jerine baryp tirelip qalady. Sosyn qudyqqa túsken tailaqty jiliktep soiyp alamyz degen oimen kópshilik uiǵarymymen Qýandyq pen Qaiypnazar pyshaqtaryn sailap belderin arqanmen bailaidy. Tepkirshekpen jailap tailaqqa jetken kezde shirigen shegen butalar shydamai úzilip ketken eken. Tóbeden qum sýsyp quiylyp, opyrylyp ketedi de ekeýi qudyqtyń túbinde tar qapasta tolassyz aqqan qum astynda qalady. Syrttaǵy jurt qudyqqa jaqyndai almaidy. Qum sýsyp, ne isterin bilmei el dal bolady.
«Bir múrdege kómildik, bizdi budan arshyp alar kúsh joq» dep oilap, ekeýi kóz jas tógip, qudyq túbinde qalady. Al syrttaǵy jurttyń áreketterinen nátije shyqpaǵan soń, amaly quryp, úshinshi kúni úi ishine habar berip, súiek bolmasa da syrtai eki kisiniń janazasyn shyǵarady. Qudajoly as berýge daiyndalady. Alaida sol kúni jaqyn mańdaǵy shóp daiyndaý brigadasynan kónek Aijaryq Qulmanov degen jigit qudyq qulaǵan eki adam jaily aýdanǵa habar beredi. Aýdan basshylary Pahriddin men Bazar Júsipov sol kezdegi militsiia bólimi bastyǵy Qurban Shoqanov pen jastar odaǵy aýdandyq Keńesiniń bastyǵy Mamyr Satanovqa qudyqta, qapasta qalǵandardy qutqarý boiynsha tapsyrma beredi. Mamyr Satanov basshylyǵynda aýdandyq ishki ister bólimi jáne jastar odaǵy aýdandyq Keńesiniń biýro májilisin ótkizip, qapasta qalǵan qudyqshylardy qutqarý jumystaryn uiymdastyrý boiynsha másele kóriledi.
1936 jyl meiramy qarsańynda aýdan ortalyǵynda úlken kókpar bolyp jatqan eken. Kókparshylar bolǵan jaǵdaidy túsinip, járdemge barý kerektigin aitqanda eshqaisysy bas tartpai «Qarasaqal» qudyǵyna attanady. Olarǵa aýdan ortalyǵynan 10 atty militsioner men sol qudyqqa jaqyn mańda shóp daiyndap jatqan 137 adam da qosylady. Aýdandyq jer bólimi bastyǵy Órqaraev bastaǵan bir top kisiler de qatarǵa qosylyp, qutqarýshylardyń jalpy sany 270-ke jetedi. Bul – sáýir aiynyń 30-y kúni edi. Qudyqtyń ishindegi ekeýiniń as, sýsyz, aýasy da az tar qapasta jatqanyna 3 kún ótken bolatyn.
Sonshama adam, kólikterdi basqarý, qutqarý jumystaryn uiymdastyrý, olardy jatar oryn, as-sýmen qamtamasyz etý ońai sharýa emes edi. Eń bastysy – qudyqtyń basyna barýdyń qaýiptiligi bolatyn. Óitkeni qum sýsyp aǵyp, qudyqtyń mańyna adam jaqyndatpaidy. Ne istemek kerek? Kópshilik uiǵara otyryp: qudyq basyna qaýǵa túie qatynaǵan báige arqyly tynymsyz sý sebý kerek degen sheshim qabyldanady. Osylaisha tez arada 50 túie jinap, 100 bóshkemen toqtaýsyz sý sebý arqyly qumdy shyǵarý sekildi úzdiksiz jumys bastaldy. Áreketke bereket degendei dáý shuńqyrdy ainala jol salynyp, 40 metr bolatyn apan qazyldy. Tynymsyz kúshtiń arqasynda qazylǵan or jailap soqqa da jetedi. Soqqa barǵan soń, jumys jeńildep, birtindep qulaǵan shegen de alyna bastaidy. Al qudyq uńǵysyna keptelgen butalardyń shegenin-shymyn alyp bolǵan kezde «tynyshtalyńdar» degen ashy aiqaidan soń, ainala typ-tynysh tyna qalypty. Jumysshylar jumys kóligi – túielerdi alysqa alyp ketken edi. «Dybys bar» degen kezde sol tóńirekte qyzmet etken 300-ge jýyq adamnyń qýanyshyn aityp jetkizý qiyn edi.
«1936 jyldyń 2 mamyrynda tústen keiin eki qudyqshynyń qapasta as-sýsyz jatqanyna 6 kún bolǵan. Qýandyq pen Qaiypnazardy qudyqtan shyǵaryp alǵandaǵy jaǵdai sonshalyqty aianyshty edi. Ólimge moiynsynǵan eki azamatty qutqarý kezinde Tamdy halqy bir adamnyń balasyndai uiymshyldyq tanytty. Qurban Shoqanov bul oqiǵany kezinde óleńmen órip jazypty. Bul shyǵarmada sol kezde aýdanda qyzmet etken biraz adamnyń aty jóni: Óteý Jumataev, Bazar Júsipov, Serikbai Órqaraev, Jylqaidarov, Dosanov, Qońyrtaev, Órisbaev, Idiris Túlkimanov aqsaqaldyń aty-jónderi kórsetilgen», dep aiaqtapty avtor maqalasyn.
Mine tutas bir óńirdiń halqy birlik tanytyp, azamattaryn ajal aýzynan osylai aman alyp qalǵan eken.