وسىدان بٸراز بۇرىن ەلەمنٸڭ حالىقارالىق اقپارات اگەنتتٸكتەرٸ يندونەزييانىڭ بالي ارالىندا قۇدىققا قۇلاپ, التى كٷن جاتىپ امان قالعان بريتاندىق تۋريست جايلى جارىسا جازدى. 29 جاستاعى جەيكوب روبەرتس پەكاتۋ اۋىلىندا 4 مەترلٸك قۇدىققا قۇلاپ, اياعىن سىندىرىپ العان. ٶزدٸگٸمەن ٶرمەلەپ شىعا الماي ەبدەن قينالعان كٶرٸنەدٸ. كٶمەككە شاقىرعان ايعايدى تەك التىنشى كٷنٸ عانا ٶتٸپ بارا جاتقان جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن ەستٸپ قالىپ, بريتاندىق بٸر ٶلٸمنەن قالعان ەكەن.
دەل وسىعان ۇقساس وقيعانى شەت ەلدەگٸ قازاق تٸلٸندە جارىق كٶرەتٸن باسىلىمدارعا شولۋ بارىسىندا كەزٸكتٸرگەن ەدٸك. ٶزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى تامدى اۋدانىنداعى بۇل وقيعا وسىدان 84 جىل بۇرىن بولعان. اعىلشىن تۋريسٸ قۇرعاپ قالعان تەرەڭدٸگٸ تٶرت مەتر بولاتىن قۇدىقتا التى كٷن جاستا, تامدىداعى وقيعادا ەكٸ كٸسٸ بٸردەي 30 مەترلٸك قۇدىقتا قالىپ, ونى قۇتقارۋعا ٷش جٷزدەن اسا ادام جۇمىلدىرىلعان ەكەن. وسى وقيعانى دا وقىرمانعا بايانداپ جەتكٸزسەك دەپ ەدٸك.
«تامدى شارۋاگەرٸ» گازەتٸنە ماقالا جازعان اۆتوردىڭ جازۋىنشا قۋاندىق پەن قايىپنازار اتتى ەكٸ كٸسٸنٸڭ باسىنان بۇل وقيعا 1936 جىلى 27 سەۋٸردە تامدى اۋدانى «تەڭدٸك» كولحوزىنىڭ «قاراساقال» قۇدىعىندا ٶتكەن. سول جىلدارى مال باسى ٶسكەن سايىن بايلاردان يگەرۋسٸز قالعان قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپتى.
بايكوم دەگەن مالشى سول قۇدىقتى يەلەنٸپ, اقىر, استاۋىن, قۇدىقتىڭ شەگەنٸن جاماپ تٷزەيدٸ. قۇدىقتىڭ تەرەڭدٸگٸ 30 مەتر, ونىڭ 15 مەترٸ سوق, ال جوعارى 15 مەترٸ بايالىش, قاندىممەن شەگەندەلگەن. سوق دەگەنٸمٸز – قۇدىقتىڭ سۋعا جاقىن تٶمەن تۇسى, تابيعي سۋ شايىپ پرەستەلگەن ول ٶتە قاتتى بولادى. ال جوعارى جاعى ىسپا قۇم بولعانى ٷشٸن, قويانسٷيەك, بايالىش سيياقتى بۇتالارمەن شەگەندەلٸپ, قۇمدى توقتاتادى.
سول كٷنٸ قۋاندىق قۇدىق باسىندا شىعىرمەن قاۋعاعا يە بولىپ تۇرادى. ال قايىپنازار قاۋعا تارتقان تٷيەگە مٸنەدٸ. اقىر استاۋ سۋعا تولىپ, كەلگەن تٷيەلەر سۋعا قانىپ, قايتا ٶرٸپ جاتقان ۋاقىت ەدٸ. بٸر تايلاق ويناقتاپ قۇدىق باسىندا يتٸنٸپ كەلگەندە قۇدىقتىڭ اينالاسى وپىرىلىپ قۇلاپ كەتەدٸ. قۇلاعان تايلاق, قاۋعامەن قوسىلا قۇدىقتىڭ سوققا جاقىن جەرٸنە بارىپ تٸرەلٸپ قالادى. سوسىن قۇدىققا تٷسكەن تايلاقتى جٸلٸكتەپ سويىپ الامىز دەگەن ويمەن كٶپشٸلٸك ۇيعارىمىمەن قۋاندىق پەن قايىپنازار پىشاقتارىن سايلاپ بەلدەرٸن ارقانمەن بايلايدى. تەپكٸرشەكپەن جايلاپ تايلاققا جەتكەن كەزدە شٸرٸگەن شەگەن بۇتالار شىداماي ٷزٸلٸپ كەتكەن ەكەن. تٶبەدەن قۇم سۋسىپ قۇيىلىپ, وپىرىلىپ كەتەدٸ دە ەكەۋٸ قۇدىقتىڭ تٷبٸندە تار قاپاستا تولاسسىز اققان قۇم استىندا قالادى. سىرتتاعى جۇرت قۇدىققا جاقىنداي المايدى. قۇم سۋسىپ, نە ٸستەرٸن بٸلمەي ەل دال بولادى.
«بٸر مٷردەگە كٶمٸلدٸك, بٸزدٸ بۇدان ارشىپ الار كٷش جوق» دەپ ويلاپ, ەكەۋٸ كٶز جاس تٶگٸپ, قۇدىق تٷبٸندە قالادى. ال سىرتتاعى جۇرتتىڭ ەرەكەتتەرٸنەن نەتيجە شىقپاعان سوڭ, امالى قۇرىپ, ٷشٸنشٸ كٷنٸ ٷي ٸشٸنە حابار بەرٸپ, سٷيەك بولماسا دا سىرتاي ەكٸ كٸسٸنٸڭ جانازاسىن شىعارادى. قۇداجولى اس بەرۋگە دايىندالادى. الايدا سول كٷنٸ جاقىن ماڭداعى شٶپ دايىنداۋ بريگاداسىنان كٶنەك ايجارىق قۇلمانوۆ دەگەن جٸگٸت قۇدىق قۇلاعان ەكٸ ادام جايلى اۋدانعا حابار بەرەدٸ. اۋدان باسشىلارى پاحريددين مەن بازار جٷسٸپوۆ سول كەزدەگٸ ميليتسييا بٶلٸمٸ باستىعى قۇربان شوقانوۆ پەن جاستار وداعى اۋداندىق كەڭەسٸنٸڭ باستىعى مامىر ساتانوۆقا قۇدىقتا, قاپاستا قالعانداردى قۇتقارۋ بويىنشا تاپسىرما بەرەدٸ. مامىر ساتانوۆ باسشىلىعىندا اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸ جەنە جاستار وداعى اۋداندىق كەڭەسٸنٸڭ بيۋرو مەجٸلٸسٸن ٶتكٸزٸپ, قاپاستا قالعان قۇدىقشىلاردى قۇتقارۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا مەسەلە كٶرٸلەدٸ.
1936 جىل مەيرامى قارساڭىندا اۋدان ورتالىعىندا ٷلكەن كٶكپار بولىپ جاتقان ەكەن. كٶكپارشىلار بولعان جاعدايدى تٷسٸنٸپ, جەردەمگە بارۋ كەرەكتٸگٸن ايتقاندا ەشقايسىسى باس تارتپاي «قاراساقال» قۇدىعىنا اتتانادى. ولارعا اۋدان ورتالىعىنان 10 اتتى ميليتسيونەر مەن سول قۇدىققا جاقىن ماڭدا شٶپ دايىنداپ جاتقان 137 ادام دا قوسىلادى. اۋداندىق جەر بٶلٸمٸ باستىعى ٶرقاراەۆ باستاعان بٸر توپ كٸسٸلەر دە قاتارعا قوسىلىپ, قۇتقارۋشىلاردىڭ جالپى سانى 270-كە جەتەدٸ. بۇل – سەۋٸر ايىنىڭ 30-ى كٷنٸ ەدٸ. قۇدىقتىڭ ٸشٸندەگٸ ەكەۋٸنٸڭ اس, سۋسىز, اۋاسى دا از تار قاپاستا جاتقانىنا 3 كٷن ٶتكەن بولاتىن.
سونشاما ادام, كٶلٸكتەردٸ باسقارۋ, قۇتقارۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, ولاردى جاتار ورىن, اس-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدٸ. ەڭ باستىسى – قۇدىقتىڭ باسىنا بارۋدىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ بولاتىن. ٶيتكەنٸ قۇم سۋسىپ اعىپ, قۇدىقتىڭ ماڭىنا ادام جاقىنداتپايدى. نە ٸستەمەك كەرەك? كٶپشٸلٸك ۇيعارا وتىرىپ: قۇدىق باسىنا قاۋعا تٷيە قاتىناعان بەيگە ارقىلى تىنىمسىز سۋ سەبۋ كەرەك دەگەن شەشٸم قابىلدانادى. وسىلايشا تەز ارادا 50 تٷيە جيناپ, 100 بٶشكەمەن توقتاۋسىز سۋ سەبۋ ارقىلى قۇمدى شىعارۋ سەكٸلدٸ ٷزدٸكسٸز جۇمىس باستالدى. ەرەكەتكە بەرەكەت دەگەندەي دەۋ شۇڭقىردى اينالا جول سالىنىپ, 40 مەتر بولاتىن اپان قازىلدى. تىنىمسىز كٷشتٸڭ ارقاسىندا قازىلعان ور جايلاپ سوققا دا جەتەدٸ. سوققا بارعان سوڭ, جۇمىس جەڭٸلدەپ, بٸرتٸندەپ قۇلاعان شەگەن دە الىنا باستايدى. ال قۇدىق ۇڭعىسىنا كەپتەلگەن بۇتالاردىڭ شەگەنٸن-شىمىن الىپ بولعان كەزدە «تىنىشتالىڭدار» دەگەن اششى ايقايدان سوڭ, اينالا تىپ-تىنىش تىنا قالىپتى. جۇمىسشىلار جۇمىس كٶلٸگٸ – تٷيەلەردٸ الىسقا الىپ كەتكەن ەدٸ. «دىبىس بار» دەگەن كەزدە سول تٶڭٸرەكتە قىزمەت ەتكەن 300-گە جۋىق ادامنىڭ قۋانىشىن ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن ەدٸ.
«1936 جىلدىڭ 2 مامىرىندا تٷستەن كەيٸن ەكٸ قۇدىقشىنىڭ قاپاستا اس-سۋسىز جاتقانىنا 6 كٷن بولعان. قۋاندىق پەن قايىپنازاردى قۇدىقتان شىعارىپ العانداعى جاعداي سونشالىقتى ايانىشتى ەدٸ. ٶلٸمگە مويىنسىنعان ەكٸ ازاماتتى قۇتقارۋ كەزٸندە تامدى حالقى بٸر ادامنىڭ بالاسىنداي ۇيىمشىلدىق تانىتتى. قۇربان شوقانوۆ بۇل وقيعانى كەزٸندە ٶلەڭمەن ٶرٸپ جازىپتى. بۇل شىعارمادا سول كەزدە اۋداندا قىزمەت ەتكەن بٸراز ادامنىڭ اتى جٶنٸ: ٶتەۋ جۇماتاەۆ, بازار جٷسٸپوۆ, سەرٸكباي ٶرقاراەۆ, جىلقايداروۆ, دوسانوۆ, قوڭىرتاەۆ, ٶرٸسباەۆ, ٸدٸرٸس تٷلكٸمانوۆ اقساقالدىڭ اتى-جٶندەرٸ كٶرسەتٸلگەن», دەپ اياقتاپتى اۆتور ماقالاسىن.
مٸنە تۇتاس بٸر ٶڭٸردٸڭ حالقى بٸرلٸك تانىتىپ, ازاماتتارىن اجال اۋزىنان وسىلاي امان الىپ قالعان ەكەن.
