... 2015 jyldyń qańtary. Ol kezde «Bilim jáne mádeniet» telearnasynda tilshimin. Jańalyqtar qyzmeti joq. Sondyqtan birneshe habarǵa qat-qabat aralasa beremiz. Arasynda arnaiy joba jasap úlgeremiz. Uzaqtyǵy jarty saǵattyń shamasynda. Birde sol arnaiy jobaǵa taqyryp izdedik. Ońaiy - tulǵalardyń týǵan kúnin túgendeý edi. Taǵdyry talai kitapqa arqaý bolýǵa jaraityndai birqatar alyptyń tizimin jasap shyqtyq. Árqaisysynyń taǵdyry talas-tartysqa toly, ǵumyry jarty saǵattyq habardy aitpaǵanda kórkem filmniń sheńberinen asyp túsetin kesek tulǵalar. Biraq televiziianyń óz talaby bar. Aqyry uzaq oilanyp baryp, Balýan Sholaqqa toqtadyq. «Kóterdim elý bir put kirdiń tasyn» dep ándetken alapat kúsh iesiniń týǵanyna 150 jyl tolǵan eken. Keiipker tańdaýda qatelespeppiz. Ony keiin túsindik...
Habar daiyndaý barysynda palýannyń urpaǵyn izdedik. Taptyq. Nemeresi Aibat Qudaibargenqyzy Arqanyń arqyraǵan aiazyna qaramastan Bulandy aýdanynan Astanaǵa arnaiy kelip, suhbat berdi. Bir saǵatqa jýyq emen-jarqyn áńgimelestik. Sol alpys minýt áńgimeniń ishinen este qalǵany - jalǵyz detal. Ádebi kitaptardaǵy buqany kóterip turǵan kúshtiniń Balýan Sholaqqa esh qatysy joq bolyp shyqty. Tipti, internetti kezip júrgenderi de qazirgi tilmen aitqanda «feik» eken. Nemeresiniń aitýynsha palýannyń shynaiy bet-álpeti beinelengen jalǵyz fotokartochka qoldy bolǵan.
Aibat ájeidiń sózderin taspalap alǵan soń sol kezdegi bastyǵym, telearna direktorynyń orynbasary Januzaq Kerimbekulyna jetip bardym. Aǵanyń keremet portretshi ekenin jaqsy bilemin. Tarihi siýjetterge qaimyqpai baratynyn, ásirese, halqymyzdyń tarihyndaǵy kesek tulǵalardy keskindeýge kelgende tartynyp qalmaitynynan da habardarmyn. Buǵan deiin Januzaq Kerimbekuly Beibarys Sultan, Jolbarys batyr, Mahambet Ótemisuly, Dina Nurpeiisova, Jambyl Jabaev, batyr Analar toptamasy men zamandastarynyń júzdegen beinesin qylqalammen beinelegen. Sátin salsa bul tizimge Nurmaǵanbet Baimyrzaulynyń portreti qosylaiyn dep tur. Az-kem amandyq surasqan soń ázirlep jatqan habaryma kóshtim. Stsenarii jelisin birtindep baiandap, aqyry Balýan Sholaq Baimyrzaulynyń keiingi urpaqtyń jadynda jattalyp qalatyndai shynaiy bet-beinesi saqtalmaǵanyn jetkizdim. Áńgimeniń aýanyn ańǵarǵan aǵam jyly jymiyp, birden qoldady. Endigi jumystyń josparyn jipke tizgendei etip, jiliktep berdi.
Sóitip, áýeli Aibat ájeidi, sodan soń palýannyń taǵy bir nemeresi – Shaidolla Sholaqty kamera aldynda taǵy sóilettik. Birneshe ret. Aǵa – syrttan baqylaýshy. Tarihi tulǵanyń urpaqtaryn uzaq zerttedi. Bolmys-bitim, minez-qulyq – barlyǵy sýretshiniń qoiyn dápterine túrtildi.
Kúndiz telearnadaǵy ózimizge júktelgen jumysty isteimiz. Keshqurym aǵa qylqalamyn sailap alyp, portretke kirisedi. Bir kúni Aibat ájeiden suhbat alý úshin sheberhanaǵa birge bardyq. Besinshi qabatqa kóterilý ońaiǵa soqpady. Al bólmege kire bergende kútpegen jaitqa kýá boldyq. Aǵa - portretshi. Demek sheberhananyń ishi tolǵan portret. Palýannyń tegin adam emes ekeni málim, sóitsek arqaly atanyń qasieti nemerege de darypty. Qaptaǵan beineni kóre sala besinshi qabatqa ázer kóterilgen ájei bir orynda sekire jóneldi. Mundaidy kórmegen jastaý operator jigit ekeýimiz eki buryshqa tyǵyldyq. Aǵa sabyrly qalyptan ainyǵan joq. Arada birneshe minýt ótti. Aibat ájei tilin kálimaǵa keltirip, quran oqyp, túk bolmaǵandai aǵamen áńgimelesip ketti. Sóitip, zertteý protsesi birtindep júrip jatty. Al álgi kórinis operator ekeýimizdiń áli kóz aldymyzda.
Aqyry uzaq kútken sát te jetti. 837 keli kir tasyn kótergen bula kúshtiń iesi, zamanynda jaýyryny jer iiskemegen alyptardy alyp soǵyp, qabyrǵasyn qaqyrata jeńgen palýan, sóite tura Ǵaliiasyna «aiym da sen, kúnim de sen» dep án arnaǵan syrshyl sazger, sal-seri beinelengen keneptiń boiaýy kepti. Osylaisha Balýan Sholaq Baimyrzaulynyń áigili músinin memleket jáne qoǵam qairatkeri Ómirbek Báigeldi elge ákelip, tanytsa, palýannyń beinesin sýretshi Januzaq Kerimbekuly qaita jańǵyrtty.
Biz, iaǵni kórermen, kóbine kartinanyń ózin ǵana baǵalaimyz. Al sýretshiniń jan dúniesi, tolǵanysy, tolqýy siiaqty sezim iirimderi aisbergtiń sý astyndaǵy alpaýyt bóligi ispetti kózden tasa qalyp jatady. Ár boiaýdyń astarynda bir syr bar. Ony synshylar jazbai tanidy. Biraq sol boiaý kenepke túskenge deiingi sýretshi júreginiń dúrsilin kánigi synshylar da esti qoimas. Januzaq Kerimbekuly Balýan Sholaqtai tylsymǵa toly tulǵany beinelegende alýan túrli kúi keshkeni belgili. Osy tusta sheberdiń óz sózinen mysal keltireiik: «... beineleý óneriniń túri de, syry da taýsylmaityn sheksiz. Búginde keshegidei kózben kórgendi emes, kóńilmen sezgendi de salatyn izmder óte kóp. Iə, kórermen ony seze bermeýi əbden múmkin. Ol ónerdiń siqyry desem bolar».
Januzaq Kerimbekuly – esimi elimizde ǵana emes, shet elderdiń shyǵarmashylyq ortalarynda jii atalatyn sýretshi-keskindemeshi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Eýraziia kórkem-sýret Odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq IýNESKO Óner assotsiatsiiasy múshesi, «Turan-Astana» ýniversitetiniń týrizm jáne dizain fakýltetiniń dotsenti, Qazaqstan Respýblikasy Kórkem akademiiasynyń vitse-prezidenti.
Uly jol – óner jolyn Januzaq Kerimbekuly kezdeisoq tańdaǵan joq. Shyǵarmashylyq álemniń bar aýyrtpalyǵyn, bar qudiretin túisinip baryp keldi. Qylqalam sheberi kóp suhbattyń birinde ózi tańdaǵan joldy bylai sipattaidy: «Beineleý ónerin qolymyzdaǵy on saýsaqtyń beseýimen qarastyrsaq. Sýret óneriniń atasy – alǵash syzbamen tasty tyrnap, qashap, belgilerdi salýdy grafika desek, sol gafikadan balbal tastarymyzdyń alǵashqy beineleri denege ainalyp – músinge ulasady. Adam ata– Haýa ana bolǵaly ómirge kerekti turmys, salt-dəstúr óneri qalyptasqan. Endeshe, qoldanbaly óner degen uǵym osydan shyqqan. Ər shyǵarmasyn jaýharǵa ainaldyrar nebir sheber sýretshiler dúnieden ótken. Mine, osy bes ónerdiń túp tamyry – sýret, beineleý óneri».
Januzaq Kerimbekuly - bar ónerdiń qainar bastaýyna balanǵan beineleý ónerin tereńinen tolǵaityn sýretshi-keskindemeshi. Oǵan «Balalyqtan danalyqqa jol» atty poliptihi dálel. Tarihi toptama əlemniń ekinshi ustazy əl-Farabidiń 1150 jyldyǵyna orai jazyldy. Elimizdiń jáne sheteldiń beldi, bedeldi qylqalam sheberleri joǵary baǵalaǵan 5 kartinada balalyq ta, danalyq ta kórinis tapqan. Ankara, Kair, Damask, Astana, Almaty, Taldyqorǵan qalalarynda ótken kórmelerde ónersúier qaýymnyń nazaryna usynyldy. Túrki álemine ortaq oishyldyń ómirinen keskindelgen tarihi siýjetterdi túrki, mysyr, sham jurty yqylaspen tamashalady. Endi osy poliptih Qazaqstan Respýblikasynyń Abai atyndaǵy ádebiet pen óner salasyndaǵy Memlekettik syilyǵyna usynylyp otyr eken. Shyǵarmashylyq ortada áldeqashan óz baǵasyn alǵan toptama bul joly da joǵary baǵalanatynyna kúmán joq. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, sýretshi-zerger Berik Álibai «Balalyqtan danalyqqa jol» kartinalar toptamasyn bylai dep sipattaidy: «Kóz aldymyzda dúnieniń məńgiligin moiyndap, tanymnyń bolmysqa təýeldiligin əigilep ketken uly ǵalymnyń jarqyn tulǵasy jattalyp qaldy. Talantty qylqalam sheberi de, el-jurtqa da keregi osy edi ǵoi. Olai bolsa, bizdiń Januzaq Músəpirdiń de aldaǵy bəigede bəsi biik bolsyn. Tórt jyl tolǵana ómirge əkelgen «Balalyqtan danalyqqa jol» atty toptama týyndysy Memlekettik syilyqqa əbden laiyqty dep esepteimiz».
Qazir sheberdiń kartinalary elimizdiń kóptegen mýzeilerinde, AQSh, Qytai, Ulybritaniia, Polsha, Germaniia, Resei, BAÁ, Týrkiia, Japoniia, Mysyr, Siriia, Venetsiia, Ázerbaijandaǵy jeke kollektsionerlerdiń qorynda saqtaýly. Aitpaqshy, kózi qaraqty kórermenge Januzaq Kerimbekulynyń esim-soiy jýrnalist, mediamenedjer retinde de tanys. Qazir de televiziiadan qol úzgen joq. «Abai» telearnasynda sýretshilerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵynan syr shertetin «Qudiretti qylqalam» baǵdarlamasynyń avtory. Júrgizýshisi de ózi. Ózine qaraǵanda ózge sheberlerdiń ónerin nasihattaýǵa, keiingi tolqynǵa jol kórsetýge kóbirek kóńil bólip júr. Ónerge jan-tánimen berilgen adamǵa budan artyq baqyt joq shyǵar.
Nurshapaǵat Nesipbaev, jýrnalist
