... 2015 جىلدىڭ قاڭتارى. ول كەزدە «بٸلٸم جەنە مەدەنيەت» تەلەارناسىندا تٸلشٸمٸن. جاڭالىقتار قىزمەتٸ جوق. سوندىقتان بٸرنەشە حابارعا قات-قابات ارالاسا بەرەمٸز. اراسىندا ارنايى جوبا جاساپ ٷلگەرەمٸز. ۇزاقتىعى جارتى ساعاتتىڭ شاماسىندا. بٸردە سول ارنايى جوباعا تاقىرىپ ٸزدەدٸك. وڭايى - تۇلعالاردىڭ تۋعان كٷنٸن تٷگەندەۋ ەدٸ. تاعدىرى تالاي كٸتاپقا ارقاۋ بولۋعا جارايتىنداي بٸرقاتار الىپتىڭ تٸزٸمٸن جاساپ شىقتىق. ەرقايسىسىنىڭ تاعدىرى تالاس-تارتىسقا تولى, عۇمىرى جارتى ساعاتتىق حاباردى ايتپاعاندا كٶركەم فيلمنٸڭ شەڭبەرٸنەن اسىپ تٷسەتٸن كەسەك تۇلعالار. بٸراق تەلەۆيزييانىڭ ٶز تالابى بار. اقىرى ۇزاق ويلانىپ بارىپ, بالۋان شولاققا توقتادىق. «كٶتەردٸم ەلۋ بٸر پۇت كٸردٸڭ تاسىن» دەپ ەندەتكەن الاپات كٷش يەسٸنٸڭ تۋعانىنا 150 جىل تولعان ەكەن. كەيٸپكەر تاڭداۋدا قاتەلەسپەپپٸز. ونى كەيٸن تٷسٸندٸك...
حابار دايىنداۋ بارىسىندا پالۋاننىڭ ۇرپاعىن ٸزدەدٸك. تاپتىق. نەمەرەسٸ ايبات قۇدايبارگەنقىزى ارقانىڭ ارقىراعان ايازىنا قاراماستان بۇلاندى اۋدانىنان استاناعا ارنايى كەلٸپ, سۇحبات بەردٸ. بٸر ساعاتقا جۋىق ەمەن-جارقىن ەڭگٸمەلەستٸك. سول الپىس مينۋت ەڭگٸمەنٸڭ ٸشٸنەن ەستە قالعانى - جالعىز دەتال. ەدەبي كٸتاپتارداعى بۇقانى كٶتەرٸپ تۇرعان كٷشتٸنٸڭ بالۋان شولاققا ەش قاتىسى جوق بولىپ شىقتى. تٸپتٸ, ينتەرنەتتٸ كەزٸپ جٷرگەندەرٸ دە قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا «فەيك» ەكەن. نەمەرەسٸنٸڭ ايتۋىنشا پالۋاننىڭ شىنايى بەت-ەلپەتٸ بەينەلەنگەن جالعىز فوتوكارتوچكا قولدى بولعان.
ايبات ەجەيدٸڭ سٶزدەرٸن تاسپالاپ العان سوڭ سول كەزدەگٸ باستىعىم, تەلەارنا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جانۇزاق كەرٸمبەكۇلىنا جەتٸپ باردىم. اعانىڭ كەرەمەت پورترەتشٸ ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. تاريحي سيۋجەتتەرگە قايمىقپاي باراتىنىن, ەسٸرەسە, حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى كەسەك تۇلعالاردى كەسكٸندەۋگە كەلگەندە تارتىنىپ قالمايتىنىنان دا حاباردارمىن. بۇعان دەيٸن جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى بەيبارىس سۇلتان, جولبارىس باتىر, ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى, دينا نۇرپەيٸسوۆا, جامبىل جاباەۆ, باتىر انالار توپتاماسى مەن زامانداستارىنىڭ جٷزدەگەن بەينەسٸن قىلقالاممەن بەينەلەگەن. سەتٸن سالسا بۇل تٸزٸمگە نۇرماعانبەت بايمىرزاۇلىنىڭ پورترەتٸ قوسىلايىن دەپ تۇر. از-كەم اماندىق سۇراسقان سوڭ ەزٸرلەپ جاتقان حابارىما كٶشتٸم. ستسەناريي جەلٸسٸن بٸرتٸندەپ بايانداپ, اقىرى بالۋان شولاق بايمىرزاۇلىنىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ جادىندا جاتتالىپ قالاتىنداي شىنايى بەت-بەينەسٸ ساقتالماعانىن جەتكٸزدٸم. ەڭگٸمەنٸڭ اۋانىن اڭعارعان اعام جىلى جىميىپ, بٸردەن قولدادى. ەندٸگٸ جۇمىستىڭ جوسپارىن جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ, جٸلٸكتەپ بەردٸ.
سٶيتٸپ, ەۋەلٸ ايبات ەجەيدٸ, سودان سوڭ پالۋاننىڭ تاعى بٸر نەمەرەسٸ – شايدوللا شولاقتى كامەرا الدىندا تاعى سٶيلەتتٸك. بٸرنەشە رەت. اعا – سىرتتان باقىلاۋشى. تاريحي تۇلعانىڭ ۇرپاقتارىن ۇزاق زەرتتەدٸ. بولمىس-بٸتٸم, مٸنەز-قۇلىق – بارلىعى سۋرەتشٸنٸڭ قويىن دەپتەرٸنە تٷرتٸلدٸ.
كٷندٸز تەلەارناداعى ٶزٸمٸزگە جٷكتەلگەن جۇمىستى ٸستەيمٸز. كەشقۇرىم اعا قىلقالامىن سايلاپ الىپ, پورترەتكە كٸرٸسەدٸ. بٸر كٷنٸ ايبات ەجەيدەن سۇحبات الۋ ٷشٸن شەبەرحاناعا بٸرگە باردىق. بەسٸنشٸ قاباتقا كٶتەرٸلۋ وڭايعا سوقپادى. ال بٶلمەگە كٸرە بەرگەندە كٷتپەگەن جايتقا كۋە بولدىق. اعا - پورترەتشٸ. دەمەك شەبەرحانانىڭ ٸشٸ تولعان پورترەت. پالۋاننىڭ تەگٸن ادام ەمەس ەكەنٸ مەلٸم, سٶيتسەك ارقالى اتانىڭ قاسيەتٸ نەمەرەگە دە دارىپتى. قاپتاعان بەينەنٸ كٶرە سالا بەسٸنشٸ قاباتقا ەزەر كٶتەرٸلگەن ەجەي بٸر ورىندا سەكٸرە جٶنەلدٸ. مۇندايدى كٶرمەگەن جاستاۋ وپەراتور جٸگٸت ەكەۋٸمٸز ەكٸ بۇرىشقا تىعىلدىق. اعا سابىرلى قالىپتان اينىعان جوق. ارادا بٸرنەشە مينۋت ٶتتٸ. ايبات ەجەي تٸلٸن كەليماعا كەلتٸرٸپ, قۇران وقىپ, تٷك بولماعانداي اعامەن ەڭگٸمەلەسٸپ كەتتٸ. سٶيتٸپ, زەرتتەۋ پروتسەسٸ بٸرتٸندەپ جٷرٸپ جاتتى. ال ەلگٸ كٶرٸنٸس وپەراتور ەكەۋٸمٸزدٸڭ ەلٸ كٶز الدىمىزدا.
اقىرى ۇزاق كٷتكەن سەت تە جەتتٸ. 837 كەلٸ كٸر تاسىن كٶتەرگەن بۇلا كٷشتٸڭ يەسٸ, زامانىندا جاۋىرىنى جەر يٸسكەمەگەن الىپتاردى الىپ سوعىپ, قابىرعاسىن قاقىراتا جەڭگەن پالۋان, سٶيتە تۇرا عاليياسىنا «ايىم دا سەن, كٷنٸم دە سەن» دەپ ەن ارناعان سىرشىل سازگەر, سال-سەرٸ بەينەلەنگەن كەنەپتٸڭ بوياۋى كەپتٸ. وسىلايشا بالۋان شولاق بايمىرزاۇلىنىڭ ەيگٸلٸ مٷسٸنٸن مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ ٶمٸربەك بەيگەلدٸ ەلگە ەكەلٸپ, تانىتسا, پالۋاننىڭ بەينەسٸن سۋرەتشٸ جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى قايتا جاڭعىرتتى.
بٸز, ياعني كٶرەرمەن, كٶبٸنە كارتينانىڭ ٶزٸن عانا باعالايمىز. ال سۋرەتشٸنٸڭ جان دٷنيەسٸ, تولعانىسى, تولقۋى سيياقتى سەزٸم يٸرٸمدەرٸ ايسبەرگتٸڭ سۋ استىنداعى الپاۋىت بٶلٸگٸ ٸسپەتتٸ كٶزدەن تاسا قالىپ جاتادى. ەر بوياۋدىڭ استارىندا بٸر سىر بار. ونى سىنشىلار جازباي تانيدى. بٸراق سول بوياۋ كەنەپكە تٷسكەنگە دەيٸنگٸ سۋرەتشٸ جٷرەگٸنٸڭ دٷرسٸلٸن كەنٸگٸ سىنشىلار دا ەستي قويماس. جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى بالۋان شولاقتاي تىلسىمعا تولى تۇلعانى بەينەلەگەندە الۋان تٷرلٸ كٷي كەشكەنٸ بەلگٸلٸ. وسى تۇستا شەبەردٸڭ ٶز سٶزٸنەن مىسال كەلتٸرەيٸك: «... بەينەلەۋ ٶنەرٸنٸڭ تٷرٸ دە, سىرى دا تاۋسىلمايتىن شەكسٸز. بٷگٸندە كەشەگٸدەي كٶزبەن كٶرگەندٸ ەمەس, كٶڭٸلمەن سەزگەندٸ دە سالاتىن يزمدەر ٶتە كٶپ. يə, كٶرەرمەن ونى سەزە بەرمەۋٸ əبدەن مٷمكٸن. ول ٶنەردٸڭ سيقىرى دەسەم بولار».
جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى – ەسٸمٸ ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, شەت ەلدەردٸڭ شىعارماشىلىق ورتالارىندا جيٸ اتالاتىن سۋرەتشٸ-كەسكٸندەمەشٸ. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, ەۋرازييا كٶركەم-سۋرەت وداعىنىڭ مٷشەسٸ, حالىقارالىق يۋنەسكو ٶنەر اسسوتسياتسيياسى مٷشەسٸ, «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تۋريزم جەنە ديزاين فاكۋلتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كٶركەم اكادەميياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ.
ۇلى جول – ٶنەر جولىن جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى كەزدەيسوق تاڭداعان جوق. شىعارماشىلىق ەلەمنٸڭ بار اۋىرتپالىعىن, بار قۇدٸرەتٸن تٷيسٸنٸپ بارىپ كەلدٸ. قىلقالام شەبەرٸ كٶپ سۇحباتتىڭ بٸرٸندە ٶزٸ تاڭداعان جولدى بىلاي سيپاتتايدى: «بەينەلەۋ ٶنەرٸن قولىمىزداعى ون ساۋساقتىڭ بەسەۋٸمەن قاراستىرساق. سۋرەت ٶنەرٸنٸڭ اتاسى – العاش سىزبامەن تاستى تىرناپ, قاشاپ, بەلگٸلەردٸ سالۋدى گرافيكا دەسەك, سول گافيكادان بالبال تاستارىمىزدىڭ العاشقى بەينەلەرٸ دەنەگە اينالىپ – مٷسٸنگە ۇلاسادى. ادام اتا– حاۋا انا بولعالى ٶمٸرگە كەرەكتٸ تۇرمىس, سالت-دəستٷر ٶنەرٸ قالىپتاسقان. ەندەشە, قولدانبالى ٶنەر دەگەن ۇعىم وسىدان شىققان. Əر شىعارماسىن جاۋھارعا اينالدىرار نەبٸر شەبەر سۋرەتشٸلەر دٷنيەدەن ٶتكەن. مٸنە, وسى بەس ٶنەردٸڭ تٷپ تامىرى – سۋرەت, بەينەلەۋ ٶنەرٸ».
جانۇزاق كەرٸمبەكۇلى - بار ٶنەردٸڭ قاينار باستاۋىنا بالانعان بەينەلەۋ ٶنەرٸن تەرەڭٸنەن تولعايتىن سۋرەتشٸ-كەسكٸندەمەشٸ. وعان «بالالىقتان دانالىققا جول» اتتى پوليپتيحٸ دەلەل. تاريحي توپتاما əلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى əل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعىنا وراي جازىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ جەنە شەتەلدٸڭ بەلدٸ, بەدەلدٸ قىلقالام شەبەرلەرٸ جوعارى باعالاعان 5 كارتينادا بالالىق تا, دانالىق تا كٶرٸنٸس تاپقان. انكارا, كاير, داماسك, استانا, الماتى, تالدىقورعان قالالارىندا ٶتكەن كٶرمەلەردە ٶنەرسٷيەر قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. تٷركٸ ەلەمٸنە ورتاق ويشىلدىڭ ٶمٸرٸنەن كەسكٸندەلگەن تاريحي سيۋجەتتەردٸ تٷركٸ, مىسىر, شام جۇرتى ىقىلاسپەن تاماشالادى. ەندٸ وسى پوليپتيح قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىنداعى ەدەبيەت پەن ٶنەر سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنا ۇسىنىلىپ وتىر ەكەن. شىعارماشىلىق ورتادا ەلدەقاشان ٶز باعاسىن العان توپتاما بۇل جولى دا جوعارى باعالاناتىنىنا كٷمەن جوق. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, سۋرەتشٸ-زەرگەر بەرٸك ەلٸباي «بالالىقتان دانالىققا جول» كارتينالار توپتاماسىن بىلاي دەپ سيپاتتايدى: «كٶز الدىمىزدا دٷنيەنٸڭ مəڭگٸلٸگٸن مويىنداپ, تانىمنىڭ بولمىسقا تəۋەلدٸلٸگٸن əيگٸلەپ كەتكەن ۇلى عالىمنىڭ جارقىن تۇلعاسى جاتتالىپ قالدى. تالانتتى قىلقالام شەبەرٸ دە, ەل-جۇرتقا دا كەرەگٸ وسى ەدٸ عوي. ولاي بولسا, بٸزدٸڭ جانۇزاق مٷسəپٸردٸڭ دە الداعى بəيگەدە بəسٸ بيٸك بولسىن. تٶرت جىل تولعانا ٶمٸرگە əكەلگەن «بالالىقتان دانالىققا جول» اتتى توپتاما تۋىندىسى مەملەكەتتٸك سىيلىققا əبدەن لايىقتى دەپ ەسەپتەيمٸز».
قازٸر شەبەردٸڭ كارتينالارى ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن مۋزەيلەرٸندە, اقش, قىتاي, ۇلىبريتانييا, پولشا, گەرمانييا, رەسەي, باە, تۋركييا, جاپونييا, مىسىر, سيرييا, ۆەنەتسييا, ەزەربايجانداعى جەكە كوللەكتسيونەرلەردٸڭ قورىندا ساقتاۋلى. ايتپاقشى, كٶزٸ قاراقتى كٶرەرمەنگە جانۇزاق كەرٸمبەكۇلىنىڭ ەسٸم-سويى جۋرناليست, مەديامەنەدجەر رەتٸندە دە تانىس. قازٸر دە تەلەۆيزييادان قول ٷزگەن جوق. «اباي» تەلەارناسىندا سۋرەتشٸلەردٸڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنان سىر شەرتەتٸن «قۇدٸرەتتٸ قىلقالام» باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى. جٷرگٸزۋشٸسٸ دە ٶزٸ. ٶزٸنە قاراعاندا ٶزگە شەبەرلەردٸڭ ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋعا, كەيٸنگٸ تولقىنعا جول كٶرسەتۋگە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸپ جٷر. ٶنەرگە جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن ادامعا بۇدان ارتىق باقىت جوق شىعار.
نۇرشاپاعات نەسٸپباەۆ, جۋرناليست
