Ákem – Táńir, óziń –
Umaisyń, mama,
Al, men –
Qudaidyń balasymyn.
Qarataýdyń qurdasyndai qariialardyń áńgimesin, Kelinshektaýdyń abysynyndai kempirlerdiń qarǵysyn estip ósken aýylda bul sózdi estigen emespin. Keiinnen surastyrdym. Bizdiń elde de bar eken. Tek bul sózben atalatyn adam bolmaǵan shyǵar. Qýanarym da sol…
«Qudaidyń balasy». Bul sózdi estigende ásiredindar, qysqabalaqtylar «Sýbhanallah» dep yrshyp túsip, iegindegi perishtelerdi terbetken «qara tikenderi» dir-dir eter edi. Dindi qazaq dástúrimen astastyrýǵa tyrysatyndar: «Oipyr-ai, adamnyń basy Allanyń doby deitin bu qazaqtan da osyndai sóz shyǵar ma?» – dep shyn maǵynasyn izdep sharq uryp keter. Kúmbezine aiqysh qadaǵan jurttyń kóz aldyna kreske kerilgen Isa keler. Al qazaqy tanymy qalyptasqan kópshilik «e-e» degennen ary asa almas… Biraq osy biz qazaqy túsinikke jaqyn sanaityndardyń ózi tanymynan tamyry úzilip, túsinbei jatatyn kezderi de bolady.
TAǴDYR QYZǴANÝ
Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaq» atty povesi bar ekenin burynnan biletinmin. Jaqyn aǵam: «2008 jyldary eski telefonymnyń kishkentai ekranynan kóz maiymdy taýysyp oqyǵan edim», – dep kóp aitatyn. Aqberen aǵa jaqynda sol povesti tolyqtyryp qaita jazyp shyqtym degende qoljazbasyn surap alǵam. Astana qalasynan qaitar saparymda mingen taksiimdi arnaiy kóshirme ortalyǵynyń janyna toqtatyp, «Bolmaǵan balalyq shaq» povesiniń qoljazbasyn shyǵarttym. Astananyń «Nurly jolynan» vagonǵa qoljazba ustap kirgen men Almaty vokzalynan qyzǵanysh qushaqtap tústim. Jazýyn qyzǵanbadym. Avtordyń taǵdyryn qyzǵandym. Adam retinde emes, jazýshy retinde.
Bilgishter halyq boiyndaǵy kertartpa minezder men oilardyń jaýabyn ideologiiadan izdeýge qumar ǵoi, al bul minezdiń qai ideologiiadan juqqanyn bilmeimin, áiteýir, «qalam ustaǵan adamnyń taǵdyry qiyn bolýy kerek» degen bir túsinik bar emes pe? Mine, osy túsiniktiń sarqynshaǵy meniń de boiymnan tabyldy. Já, bul týraly sońynan aitarmyn.
«Bolmaǵan balalyq shaq» meni «bolǵan» balalyq shaǵyma eriksiz súiredi. Ondaǵy árbir keiipker bizdiń aýylda da bardai. Tipti búkil oqiǵa meniń aýylymda ótip jatqan sekildi jáne muny oqyǵan kez kelgen adam solai elesteter edi. «Balalyq shaqqa saiahat», «Jabaiy alma» romandaryn alǵash oqyp bitkendegi balalyq sezimder oiǵa oralady. Bastaýysh synypty bitire salǵanymda ákem osy Berdibek pen Saiynnyń kitabyn qolyma ustatqan. Sol shaqtaǵy balalyq sezimder «pazldyń» jetpei turǵan bólikterin «Bolmaǵan balalyq shaq» tolyqtyrǵandai. Jalpy povesti tórt bólikke bólýge bolatyn shyǵar.
1. Perishte
2. Qudai
3. Adam
4. Álem
PERIShTE
Anaý arý Anam ba, teris qarap,
Kimdi qysyp barady qushaǵynda?..
Satybaldy Narymbetovtiń «Kózimniń qarasy. Jas akkordeonistiń ómirnamasy» filmi esińizde bolar. Mektepten júgire shyqqan Esken úiine asyǵady. Jasy 7-8-ge kelip qalsa da, anasynyń omyraýynan shyqpaǵan. Sheshesin zarlatyp, qaqsatyp, urysyp júrip omyraýyna jarmasady. Tezek terip júrgen kempirden de uialmai emedi. Áke men shesheniń jalǵyz perzentine jarasatyn-aq áreket bul. Eshkimnen qaimyqpai, reti kelse ózinen úlken balalarmen tóbelese ketetin, kóshede ózine unamaǵan úlkendermen de boqtasa ketetin erke Eskenniń ómiri ákesin NKVD alyp ketkende kúrt ózgergen edi. «Ákesi tiri uldyń baltasy tas shabady» dei me…
Osyndai sátterdiń birinde Eskenniń anasy qasyna otyra qalyp, omyraýyn sheshe berip: «Emesiń be?» – deitin detal bar filmde. Balasynyń kóńilin aýlaǵysy kelgen bolar… Biraq Esken osy sátte ǵadetinen jańylyp: «Joq, embeimin!» – dep ornynan turyp ketetin edi. Kinodaǵy Eskenniń mezgilinen buryn erjetkenin osy detaldan-aq baiqaýǵa bolar.
Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaq» povesindegi dál mundai detaldiń tamyryn dál basý qiyn, árine. Ondaǵy balanyń ákesi tiri, esinde qalmaǵan kezeńin perishtelik kezeńi desek, osy bir perishtelik kezeńi anasynyń kúieýge tiiýimen aiaqtalsa kerek. Ári bul balany taǵdyr eseitýge tym asyqqandai kórinedi. Anasy ózgege kúieýge tigen jyly-aq jalǵyz súiener ápkesi Taldyqorǵanǵa oqýǵa ketedi. «Jien el bolmas» degen sóz kóbine jienderge ázil úshin aitylar bolsa da, bul sózdiń shyn aýyrlyǵyn naǵashysynda jalǵyz qalǵan «Sary úrpektiń» taǵdyry ashyp turǵan sekildi.
Shyǵarmany oqyp otyryp, balanyń naǵashy apasyn «sary úrpekti» óz sheshesine, onyń arǵy jaǵynda ógei ákesiniń qolyna berip jibergeni úshin jazǵyrasyń. Qazaqy keńdikke salyp, sol úidiń dastarhanynyń shetinen as iship júre berse de bolar edi dep oilaisyń. Biraq kempirdiń sózin qaita oqyp, onyń da júreginiń qanshalyq qars airylyp turǵanyn baiqaisyń.
«Ái, Turlyǵaisha, balańdy qolyńa alyp, óziń tárbiele. Meniń endi oǵan shamam joq. Onyń ústine myna jaqta júrip, jeńgelerine jeksuryn bolǵansha, jeitin taiaqty ózińnen jesin». Ata men apanyń balasy bolyp, óz áke-sheshesiniń qolyna aýysqan bala ǵana bul jaidy sezine alar edi. «Balam! Sen erjettiń. Endi qalaǵa, áke-shesheńniń qolyna baryp oqýyń kerek. Aýylda qandai bilim bar deisiń?» – dep edi maǵan da. Biraq meni sol shaqta atam men apamnyń bul sózdi dál kishi aǵam úilenip, kelinshek ákelgende aitqany oilandyrǵan joq edi. Keiinnen úlkendermen ashyq sóilese kele, ózim de úlkeie kele túsingendei boldym.
«Sary úrpektiń» naǵashy ájesi aitar mundai jyly sóz tabylmaǵan sekildi. Óitkeni nemeresiniń bara jatqan jeri belgili. Qalai aldaýsyrataiyn dese de qiiýy kelise qoimas.
Jalpy bala degen jeńgeniń aitqanyn bir isteidi, eki isteidi. Úshinshide aǵasy bolmasa sózin qulaqqa ilýshi me edi. «Sary úrpek» te solai etken shyǵar. Al jeńge úide júrgen balany jumsaǵysy keleri anyq. Osy turǵydan ene men kelin arasynda kóp daý týyndap jatatyny da bar. Kempir beishara nemeresin qýaty jetken kúnge deiin-aq qorǵashtap, qoryp baǵady. Sońyra adýyn eneniń ózi kelinge jyǵylary, sonyń qabaǵyna qarap qalary anyq. «Sary úrpektiń» osy shaǵy kempirdiń qýaty kemigen tusqa tap kelgendei.
Birdi aityp birge kettik-aý. Já, sonymen «Sary úrpek» qashan eseidi? Aǵasy Danyshpannyń óliminen keiin be? Joq. Balanyń aǵasynan aiyrylyp, janynyń toz-tozy shyqqany ras. Biraq qasynda anasy, anasy ketse ana ornyna ana bolar ápkesi bar balanyń bul oqiǵadan eseie qoiýy ekitalai. Bul jaǵdai bala sanasyndaǵy ólim týraly túsinikti keńeitken shyǵar. Biraq eseite qoimady.
Anasy Turlyǵaishanyń kúieýge tigeni me? Iá. Bul bala sanasyna syimas dúnie bolatyn. Osy jaǵdai onyń eseiý jolyndaǵy alǵashqy baspaldaq edi. Biraq tolyqtai silkiný úshin onyń ápkesi Marjan oqýǵa ketý kerek. Bul – «Sary úrpektiń» eseiýindegi ekinshi saty. Al balanyń naǵyz perishteligin, balalyǵyn tartyp alǵan dúnie – aiaýshylyq bolsa kerek. Buryn munyń «qiiali» áńgimelerin tyńdap, kúlisip alyp tátti-quttylaryn berer jurt, endi munyń áńgimesin tyńdamai-aq, kóre qalǵan jerde qaltasynan baryn shyǵara beretin bolǵan. «Sary úrpekti» shyn eseitken, eseiý jolyndaǵy sheshýshi saty bolǵan osy jurt kózindegi «jetimekke» degen aiaýshylyq edi.
Desek te, bul – máseleniń bergi jaǵy. Arysy tipti tereń. «Sary úrpektiń» erte eseiýine ápkesiniń oqýǵa ketýi, anasynyń kúieýge tiiýi, aǵasynyń ólimi sebepshi boldy desek te, eń negizgisi ákesiniń ólimi bolatyn. Tek ony bala bilmeidi. Emis-emis qana esinde.
Ákesi qaitys bolmaǵanda anasynyń tórkinine kelmes edi. Anasy Turlyǵaisha Qalańǵa kúieýge times edi. Ógei ákeniń óktemdigin kórmes edi. Bálkim Danyshpan da tiri qalar ma? Kim bilsin? Biraq, bolar is boldy. Onyń bolǵanyna bala emes, áke emes, sheshe emes, Semei poligony kináli. Bul týraly avtor sóz arasynda aityp ketedi:
«Danyshpannyń derti – qarǵys atqyr KSRO-nyń basshylyǵy jasaǵan Semei poligonynyń zardabynan paida bolǵan aýrý. Ákemiz Shubartaý aýdanynyń týmasy bolǵandyqtan, synaq poligonyna jaqyn jerde týyp-ósti. Tipti, onyń ómirden erte ketýi de osy iadrolyq synaqtardyń saldarynan boldy dep oilaimyn».
Avtor tutas kitabynda poligon jaily syńar bet áńgime qozǵaidy. Oqyrman bul tustan: «E-e, ondai kóp boldy ǵoi», – dep syrǵyp óte shyǵar. Jáne avtor da negizgi jeliden asa aýytqymas úshin bul tusty ádeii sipap óte shyqqanǵa uqsaidy. Degenmen sábi basyndaǵy búkil tragediia osy avtor jelip ótken tustan bastalǵan. Dálirek aitqanda, 1949 jylǵy 29 tamyz kúngi tańǵy saǵat 7. 00-de.
KSRO-nyń 70 jyldyq ezgisin, arǵy jaǵyndaǵy patshanyń zamanyn aityp, halyq emes, saiasat jaýlasatynyn sóz qylyp, bul máseleni tarata túsýge bolatyn edi. Biraq qajeti ne? Balalyǵy bolmaǵan bala taǵdyry bul týraly siz ben bizden artyq syr shertedi.
Sonymen, «Sary úrpek» perishte shaǵynda aǵasynyń ólimin kórdi, shyn jalǵyzdyq sezindi, Qudaidyń balasy ekenin bildi. Endi ol «ákesin» izdeidi…
QUDAI
Jazýshy sýrettegen sábi
sanasyndaǵy Qudai
obrazynyń qalyptasý
protsesin adamzattyq
qudaitaný iliminiń
kishireitilgen modeli deýge
bolady.
Etnograf Lev Shternberg: «Osy ýaqytqa deiin dini túsinigi joq birde-bir halyq bolmaǵan. Ǵylymda mundai derek tirkelgen emes», – deidi. Al islam dini «Eskertýsiz qalǵan qaýym joq» deidi. Eki sózdiń túbi bir delik.
Ǵylym: «Kez kelgen qudailyq, dini túsiniktiń ózeginde adamnyń ózinen aqyl men kúsh jaǵynan joǵary bireýge súiený ideiasy jatyr», – dep túiindeidi. Biraq erkin júrgen adamǵa qojaiynnyń ne qajeti bar edi? Onyń ústine sonsha qaharly, sonsha qatal qojaiyn eshkimge unai qoimasy anyq. Iaǵni Qudaidy adam oilap tapty degen pikirdi jaýyp tastai salǵan abzal. Jalpy Qudai men adam arasynda mistikalyq bailanys bar ekenin joqqa shyǵarý múmkin emes. Bulai bolýyna jerge tústi degen 124 myń paiǵambardyń da eńbegi bar desek te, Qudaidy tym qatal kórsetip jibergender solardai kórinedi maǵan. Sońynan ergisi kelmegen halyqty qorqytýdan artyq qandai tásil bar edi?!
Al Táńir men adam arasyndaǵy mistikalyq bailanysty árbirimizdiń boiymyzdaǵy Qudai demimen, odan beri paiǵambarlyq qanmen túsindirýge bolar. Bizdiń onymen eshbir dini túsiniksiz, eshbir kitapsyz, eshbir paiǵambarsyz sábi kezimizden-aq tildese alýymyzdyń sebebi paiǵambar urpaǵy bolýymyzdan, bálkim. Topan sýdan keiingi Nuhqa talas kóp qoi. Biri búkil adamzat osy paiǵambardan qaita tarady dese, biri onyń qasynda «sahabalary» boldy deidi. Bul talasqa aralaspai, Adam atadan taraǵanymyz ras bolsa, Adam ata tuńǵysh paiǵambar emes pe edi?
Freid bir sózinde: «Bala sanasyndaǵy Qudai týraly alǵashqy túsinik ásirese ákesine qarap paida bolady. Ákeler qataldaý ári aqyldy bolady jáne olardyń qolynan bári keletindei elesteidi sábige», – dep boljam jasaidy. Quran sózindei sendirmese de, qulaqqa enerdei. Tek birshama tolyqtyrý kerek. Mysaly, sábi ákesine qarap beisanaly Táńirdiń «beinesin» ǵana elesteter. Al ákeni dál Qudai keipimen salystyrýy biz aitqan qudaishylyq, paiǵambarlyq bailanystan degen boljam jasaýǵa bolady.
Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaǵynda» sábi ákesiniń beinesin elestetkende, tý syrtynan tik kóterip, atqa otyrǵyzǵan qarýly qoldardy oilaidy. Eger Z.Freidtiń boljamyna súienip, sábi sanasyndaǵy Táńir men ákeniń uqsastyǵy beisanaly deńgeide qalyptasaryn eskersek, shyǵarmadaǵy bala ózin kótergen qoldardyń ózin qorǵaitynyna jáne onyń meiirimine anyq senerdei. Shyǵarmadaǵy «Sary úrpek» óz oiyndaǵy Qudaidy osyndai mozaikalardan qurastyrady jáne ol bala Qudaiǵa sheksiz senedi. Onyń meiirimine, óziniń tilegin oryndaitynyna senedi. Bul senim máselesinde bala sanasyna eki oqiǵa qatty áser qaldyrsa kerek. Birinshi, apasynyń aitýymen «Men qudaidyń balasymyn» degende Qarabujyr balanyń kúletini bar.
– Qudaidyń balasy? Hahahahahaha! Qaidaǵy Qudai? Qudai joq qoi! Ne tantyp tursyń?
– Qalai joq, bar?! Apam aitqan! – dep ańtarylyp qaldym kádimgidei.
– Apań ottai beredi, Lenin «Qudai joq» degen.
– Kim ol Lenin degen? Ol meniń apamnan artyq bile me, ne?
– Oi, aqymaq, anaý avtobazdyń mańdaishasynda kimniń sýreti tur? Sol Lenin degen atamyz. Sol aitqan «Qudai joq» dep».
Sábi sanasyndaǵy haq Qudai men «jasandy» Qudai talasy osylai bastalǵan. Biraq bul máseleniń jaýaby ońai tabylady bala úshin. Jurt Lenindi ne dep maqtasa da, «Sary úrpek» Qudaiǵa kóbirek senetindei. Kez kelgen ýaqta Qudaimen tildesedi. Qudaidan suraidy.
Marjan ápkesi oqýdan demalysqa kelip, qaitýǵa jinalǵanda balanyń kórpe astyna tyǵylyp jatyp Táńirden tileitini bar. «Esik aqyryn jabyldy. Aýlada kúbirlegen bireý Marjandy shyǵaryp salyp turdy. Ketti. Men kórpeniń astynda alǵashqy jasymdy tógip aldym. Sosyn…
Sosyn men ózim bar ia joǵyna kózim anyq jetpegen Qudaiǵa jalbaryndym. «Qudai aǵa, eger meni estip tursańyz, apaiymdy úige qaitadan alyp kelińizshi! Ol ketse, maǵan óte jaman bolady. Maǵan Marjansyz óte qiyn! Ótinemin Sizden, Qudai aǵa!».
Úsh saǵattan soń apaiym mingen avtobýs jol ortada buzylyp, Marjanym úige qaityp keldi. Qarabujyrdyń Lenini qatelesken eken! Áp, bálem, kim aitty Qudai joq dep saǵan? Ei, qarabujyr, Qudai bar eken! Alaqai! Sóitip, apaiym taǵy bir kún qasymda boldy».
Árine, eresek adam jái ǵana kezdeisoqtyq sanaityn oqiǵa bala sanasynda tóńkeris jasaidy. Bálkim bul sábi sanasyndaǵy anyq Táńirdiń Uly jeńisi. Múmkin ishtei irip-shirigen Keńes ókimeti ideologiiasynyń, qoldan jasalǵan «qudailardyń» sábi sanasyndaǵy Uly jeńilisi shyǵar.
Povestiń Qudaiǵa qatysty tustaryn oqyp otyryp ózimniń balalyq shyǵyma taǵy oraldym. Rasynda bala kezde Qudai degen meniń de kómekshim siiaqty edi. Qozy baǵyp júrip qozymdy joǵaltyp alsam, «taýyp bershi» dep suraimyn. Buzyqtyq jasasam, «atam ursa kórmesinshi» dep tileimin. Sabaqqa daiyndyqsyz kelsem «apaiǵa menen sabaq suratpai-aq qoishy» dep jalbarynatynmyn. Ózim qatarly barlyq bala osylai ister edi. Iaǵni árbir bala qinala qalsa Qudaidy kómekke shaqyra salatyn jáne ony shaqyrý da tym ońai edi. Eresekterdei birinshi duǵa, namaz oqyp, taspiyq tartyp, sońyra qol jaiyp: «Men saǵan madaq aittym, endi sen maǵan mynany bere qal», – degen saýda emes, Qudaidyń kómekteserine riiasyz senedi bala. Táńirdiń haq ekenine shynaiy senetinder osy – balalar.
Sonymen «Sary úrpek» Úrjardan sheshesi – Turlyǵaishanyń, ógei ákesi – Qalańnyń qolyna Qudaiǵa nyq senip attanǵan edi. Ári «Qudaidyń balasy» ekeni týraly túsinigi de keńeiip ketken. Tipti Qudai onyń jeke kómekshisi bolatyn…
ADAM
Adam – umytshaq hám
umytýshy
Sheshem: «Bala kezimizde jerde jatqan nan taýyp alsaq, «obaly nemiske» dep kóterip qoiatyn edik», – dep kúlip otyratyn. Ol kisiniń balalyq shaǵy shamamen 80-jyldar. Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń bitkenine 35 jyl ótken. Ideologiia deimiz, basqa deimiz, biraq bul soǵys qasiretiniń umytyla qoimaǵan kezi edi. Sol 70-80-jylǵylardan týǵan búgingi urpaq soǵysty bilse de, onyń qasiretin umytty. Tipti adam eń tátti kezi – balalyq shaǵyn da umytyp ketedi eken. Umytpaidy. Tek…
Kez kelgen bala – psiholog, oǵan daý joq. Ol kimniń ótirik aityp, kimniń aldap turǵanyn jaqsy biledi. Úlkenderdiń ótirik aityp turǵanyn sezedi. Seze tura aldanady. Esińizge túsirińizshi. Sizdi súndetke otyrǵyzǵanda qorjynǵa túsken aqshadan belesebet áperemiz dep aldady ma? Siz soǵan shyn senip pe edińiz? Menińshe, kóp bala sene qoiǵan joq. Jái ǵana aldandy, ózin aldaýsyratty. Áke shesheńiz shyrttai kiinip bara jatyp: «Doǵdyrǵa baramyz» nemese «qaitys bolǵan úige baramyz», – dep sizdi aldaǵanda sendińiz be? Kúmánim bar. Biraq bala oiynyń shamamen 20 paiyz bóliginde árqashan: «Al shyn bolsa she?» – degen oi turady. Iaǵni bala úlken adamnyń ótirigine yqtimaldyq teoriiasy boiynsha 20 paiyz ǵana senip, ózin aldaýsyratyp turǵandai. Eger sol 20 paiyz aqtalmaǵan jaǵdaida, bala sanasyndaǵy «ótirik» degen bólim ishinen «avtorlyq ótirik» degen bólimshe ashylady. Ol osylai úlkenderdi aldap úirenedi.
«Bolmaǵan balalyq shaq» povesinde «Sary úrpektiń» ógei ákesi Qalańnyń qyrǵyz sheshesi bar. Ógei sheshesi degenimiz abzalyraq. Ákesiniń bala kótermegen ekinshi áieli. Biraq osy otbasyna, tipti qazaqqa sińip ketken. Jasynda sulý, erke qyz bolǵan degen ańyz bar. Aty – Másten. Sol Másten adammen juǵysyp sóilese qoimaityn, ekiniń biriniń sózine sene qoimaityn qatal da ójet kempir. Biraq onyń balaǵa aldanǵanyn tańǵalarlyq dep baǵalaýǵa bolsa da, tańǵalatyn túk te joq.
Shyǵarmanyń osy jerine deiin «Sary úrpektiń» aýzynan birshama ótirik estimiz. Biraq olar beikúná ótirikter edi. Al onyń tósbelgi úshin Másten kempirdi aldaýy ómirindegi tuńǵysh oilastyrylǵan, aldyn ala stsenarii boiynsha aitqan ótirigi, jasaǵan qylmysy edi. Bul áreketinen eshkim zardap shege qoimasa da, mundaǵy bala logikasyna tańǵalasyń.
Birinshi. Bala rasynda kempir kózindegi muńdy dóp basady. Bizdiń «Sary úrpektei» zeiindi balanyń janarynan mundai dúnieni jasyrý múmkin emes.
Ekinshi. «Sary úrpek» Mástenniń eshkimmen ashylyp sóilespeitinin, jerin tastap kelgen qyrǵyzdyń qyzy ekenin jáne onyń sulýlyǵy týraly ańyzdy biledi. Al mundai úndemes adamdy sóiletýdiń, kóńilin jibitýdiń bir joly onyń jandy jerin basý, iaǵni týǵan jeri men sonda ótken balalyq shaǵyn esine túsirý ekenin ishtei bilip tur.
Úshinshi. Endi tek onyń týǵan jerin baiqatpai esine túsirý kerek.
Tórtinshi. Kóńili jibigen kempir sandyǵynan bir qapshyq «mysyq sýreti bar iris kámpitin shyǵarady». Árine, improvizatsiiasyz bolmaidy. Biraq «Sary úrpek» qiynnan kelistirýdiń sheberi ekenin ózi biledi ǵoi.
Jorji Amadýdyń «Qum jaǵalaýdyń kapitandary» atty romanyndaǵy balalardyń jaqynda uly qaitys bolǵan otbasyn aldaityn oqiǵasy esińizde me? «Kapitandardyń» bul otbasy týraly jan-jaqty aqparat jinap, aralarynan solardyń balasyna uqsaidy-aý degen jigitti taýyp, oǵan sol balanyń atyn berip… Bul da dál Másten kempirge arnaiy uiymdastyrylǵan qylmystyq árekettei…
Jalpy «Sary úrpektiń» jospary tolyq oryndalady. Degenmen bala bul ótirigine ishtei qinalady. Beishara kempirdiń kóńilin ádeii jibitip, óz maqsaty úshin paidalanǵanyna eziledi. Biraq másele onyń qinalysynda emes, másele onyń sanasyndaǵy ótiriktiń janjaqty damýynda jáne oiǵa alǵan ideiasynyń qýlyqpen sheshim tapqanynda.
Bala qýlyq-sumdyqty úirene kele, Qudaidan ajyrai beretindei kórinedi. Ol ótirik aitýdy, bireýdi aldaýdy meńgergen saiyn Qudaidyń kómeginsiz-aq degenine jete alatynyna senimi kúsheie berer. Sondyqtan bul áreketterdi úirengen saiyn Qudaidy kómekke shaqyrý da, ol týraly oilaý da sirei bermek. Bul balanyń adamǵa ainalý protsesi bolar. Iaǵni umytýshyǵa…
Iá, ol ózi aldap soqqan Másten kempir sekildi umytýshyǵa ainalyp keledi. Másten kempir de bala kezinde bireýdi aldaǵan shyǵar. Al bul «Sary úrpekti» de eseigende jandy jerin taýyp basyp, bir balanyń aldaityny anyq jáne «Sary úrpektiń» onyń ótirigine senetinine de shúbám joq. Taǵy bir aita keterligi, úlkenderdiń sózine senbei, ózimizdi aldaýsyratqanymyzdy bile turyp, balalardy eseie kele ózimiz de dál solai aldai salamyz. Ózimiz senbegen ótiriktermen aldaitynymyz da qynjyltady. Bul adamnyń balalyq shaǵyn umytýy emei nemene?
ÁLEM
Dáýrenimdi óshirgen alaqaily,
Talai sumdyq kórsem de talapaily,
Men álemdi keshirem. Biraq qalai
jubatamyn ishtegi balaqaidy?..
Balalyq shaǵy týraly ánderiniń birinde Vysotskii shýmaq sońyn mynadai eki jolmen aiaqtaidy: «Koridory konchaiýtsia stenkoi, a tonneli vyvodiat na svet». «Bolmaǵan balalyq shaqtyń» orta sheninen asa kele balanyń tonnel ishinde ekenin anyq baiqaisyz. Ákesiniń aǵasynyń qolyna kóshkeli onyń aidarynan jel esedi, aldynan jaryq kórinedi. Al jaryqtyń arǵy jaǵynda búgingi álem bar. Biraq «Sary úrpek» bul álemdi óziniń ishki álemimen tańǵaldyrmai, ol jaqtan ornyn taba almasyn sezgendei. Qalam ustaidy. Óleń jazady. Tonnel sońynda kóringen jaryqtaǵy álemdi tańǵaldyrý úshin óziniń ishki, ǵajaiyp álemin jasap jatyr.
Bul álemde bári bar. Anasy, apasy, jeńgeleri, Danyshpan aǵasy, Marjan ápkesi… Tipti onyń balalyq shaǵyn boldyrmaýǵa baryn salyp baqqan ógei ákesi Qalań da «Sary úrpektiń» áleminiń bir bólshegi jáne ajyramas bólshegi. Bári-bári Qudai josparynyń, balanyń tonnel sońyndaǵy jaryqty tańǵaldyrýǵa baǵyttalǵan álemin qalyptastyrý josparynyń jeke-jeke «missionerleri» ispetti.
Maqala bastaýynda qazaqqa qyzyl ókimet kórsetken ezgini bir túiip qaldyrǵan edik. Osy tusta sol túiindi taǵy bir tarqatyp alýdyń kezi kelip turǵandai. Ol túiindi biz Qalań úshin tarqatamyz.
«Sary úrpektiń» perishteliginen ajyrap, erte eseiýiniń basy KSRO-nyń Semei poligonyn salýynan-aq bastalǵanyn aittyq qoi. Biraq balalyǵyn qutqarýǵa bolar edi. Ógei áke qolynda baqytty bolmasa da, balalyǵyn joǵaltpai óskender men ósip jatqandar az emes qoi. Biraq bizdiń balanyń taǵdyry Qalańa týra kelgen-di. Balaǵa baqytty balalyq syilamaq túgil, balalyq degenniń, baqyt degenniń ne ekeninen habarsyz, baqqan qoiynan basqany bilmeitin qarańǵy Qalań «Sary úrpektiń» balalyǵyn urlaǵan negizgi keiipker bolsa, Qalańnyń balalyǵyn ǵana emes, baryn da, naryn da urlaǵan Keńes ókimeti kómeski keiipker. Barlyq baqytsyzdyń osy qarapaiym oqyrman kózine túspeitin kómeski hám jasyryn keiipkerden bastalǵandai.
Qalańnyń shyǵarmadaǵy portreti otyzdan ábden asqan, biraq qyryqqa jete qoimaǵan erkekti elestetedi. Al shyǵarma oqiǵasy 80-90-jyldardyń arasyna ótip jatqanyn oilasaq, Qalańnyń balalyq shaǵy soǵystan keiingi jyldarǵa, sol kezeńdegi aýyr eńbekke týra kelgenin baiqaýǵa bolady. Al ondai zamanda shyn qyzyqqan bolmasa, Qalań sekildiler oqýdyń mańaiynan da júrmegen bolar. Onyń ústine Otany da oqytýǵa asa qushtar bolǵan joq. Rasynda ol kezeń áskerge barǵan qazaqtar «qurylysshylar» batalonynda áskeri qyzmetin ótep, oqysa qazaq balasy tek mal dárigerlik pen muǵalimdikke ǵana oqityn. Al kópshilik qazaq jurty malshy, sýshy, eginshi bolatyn. Qalań da oqymai, Otany oqytýǵa qulshynbai, qyrda qoi baǵyp, qarańǵyda qala bergen adam. Osy turǵydan kelgende ony ne dep kinálaýǵa, oǵan nendei kúná artýǵa bolar eken? Al bizdiń jasyryn keiipkerimiz týraly munan artyq tereńdeýge taǵy qulyq joq.
Shyǵarma ishinen de avtordyń bireýdi aiyptaǵan, óziniń basyndaǵy qiyn taǵdyryna nala tókken, ógei ákesine qarǵys aitqan jerin kezdestire qoimaisyz. Shyǵarmadaǵy negizgi keiipker, búgingi avtordyń eshkimge renish aitpaityny, balalyǵyn urlaǵandar jaiynda artyq sózge barmaityny jáne balalyq asylyq oilaryn búgingi turǵydan keńshilikke salyp sýretteýi tańǵaldyrady. Biraq avtor ishindegi baiaǵy anasynyń kúieýge shyqqanǵa deiingi balanyń ómir súrip jatqanyn kópshilik oqyrman baiqai qoimasy anyq.
Onyń tonnel sońyndaǵy jaryqty tańǵaldyrý úshin jasaǵan álemi, jazǵan óleń, oqyǵan kitaby, umtylǵan maqsaty – bári-bári sol ishtegi «Qudaidyń balasy» úshin edi. Bálkim, bul jazylǵan shyǵarma da sol balaqaidyń bazynasynan týdy ma eken?
DÁIEKTER ARASYNA SYIMAI QALǴAN OILAR…
* Qudaidyń balasynyń taǵdyryn adam retinde de, jazýshy retinde de qyzǵaný – aqymaqtyq. Munyń astarynda basyna salmaǵannyń kebi jatyr…
* Freid «bala ákesine qarap Qudai beinesin qalyptastyrady» deidi. Eger osy sózge súiener bolsaq, qoǵamdaǵy ortasynyń buzylýy – qudaisyzdyqqa aparardai…
* Bul kitaptaǵy bala taǵdyrynyń qiyndyǵy emes, ol balanyń ósip-jetilip, qiyn taǵdyry týrasynda osynsha meiirimmen jaza alǵany tańǵaldyrady.
* Avtor jetimniń ómirin baiandaidy. Shyǵarma balanyń, ásirese «Qudaidyń balasynyń» ómirde eshbir nárseni, eshbir detaldy umytpaityny jóninde áńgime qozǵaidy. Al oqyrman kúnderdiń kúninde onyń ósip-jetiletinine kóz jetkizedi.
* Bolmaǵan balalyq shaq. Jetim bala. Ógei áke. Kóz aldyńyzǵa kúńgirt siýjet elesteidi. Biraq kitapty oqyp shyǵyp, myna ómirdiń ǵajaptyǵy týraly áńgime qozǵaitynyńyzǵa senimdimin.
/Sońy/
Doshan Jylqybai
«Aq jelken» jýrnaly, №4
Cáýir, 2020
