Búgingi tańda elimizde bolyp jatqan jaǵdai barshańyzǵa belgili. 16 naýryzdan bastap Qazaqstanda tótenshe jaǵdai jariialanyp, álemdi alańdatqan Covid19 Koronavirýs derti qazaqstandyqtardy da áýre-sarsańǵa salyp qoidy. Al dál osy kezde iri saýda ortalyqtaryndaǵy taýarlar men azyq túlik baǵalary kúrt kóterilip, suranysqa ie dár-dármekterde tapshy bola bastady. Tabylǵannyń ózinde baǵasy áldeqaida sharyqtap ketken. Tipti saqtyq úshin únemi qoldanýǵa keńes berip jatqan betperde (maska) da tapshy taýarǵa ainaldy. Al islam dininde mundai áreketterge ne deidi eken? Syndarly sátte paida tabý durys pa? Osy jáne basqa da halyqty mazalaǵan suraqtarǵa Aqtóbe oblysynyń Bas imamy Tólebi Ospan onlain nasihat kezinde jaýap berdi.
Aqtóbelik imamnyń nasihatynan «Ult» portaly oqyrmandy mazalaǵan suraqtarǵa qajetti jaýaptaryn usynyp otyr.
Baǵa máselesinde shariǵat ne buiyrady?
Ózderińizge belgili dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń álemdi sharpyǵan juqpaly derti pandemiia dep jariialaýyna bailanysty, Qazaqstanda tótenshe jaǵdai jariialandy. Oqý oryndary onlain rejimge kóship, ártúrli ótkiziletin sharalar, otbasylyq sharalar, jiyndar, toi-sadaqalar ótkizý ýaqytsha toqtatyldy. Tipti juma namazy da oqylý saqtyq sharalaryn qamtamasyz etý maqsatynda ýaqytsha toqtatyldy.
Bireýge jan qaiǵy, bireýge mal qaiǵy demekshi, osyndai sátti keibir pysyqailar óz paidasyna asyryp, halyqqa muqtaj bolǵan, halyqqa asa qajet bolǵan zattardy eki ese baǵamen satyp, mol tabys tabýdy kózdeýde. Osy jerde «jalpy halyqqa qajet bolǵan zattardyń baǵasyn tym sharyqtatý sharihatta durys pa?» degen oryndy suraq týyndaidy
Biz musylman balasy bolǵandyqtan osy turǵyda shariǵat bizge ne buiyrady degen máselege mán berýimiz kerek.
Belgili ǵalymy imam Naýai monopoliianyń qoǵamǵa tigizetin zalalyn joiý maqsatynda shariǵat tyiym salǵan deidi. Sondai-aq, keibir ǵalymdar bireýdiń qorynda saqtaýly turǵan azyq-túlikke halyqtyń qajettiligi týyndaǵan jaǵdaida sol azyq-túliktiń iesi ol taýarlardy satýy mindetteledi dep aitady degen sózderdi keltiredi.
Osy taqyrypqa qatysty qandai riýaiattar men shariǵi ustanymdar bar?
Imam Mýslimniń kitabynda «kimde kim jalǵyz saýdamen ainalyssa, kúnáhar» degen hadis keltiriledi. Jalǵyz saýda-sattyq degen, bul – monopoliia. Adamdar úshin erekshe qajettilik týyndap, sharasyzdyqtan satyp alýy qajet bolǵan kezde baryp, baǵany sharyqtatý, baǵany kóterý degen sóz. Mine, buǵan shariǵat tyiym salady.
Haziretti Omardan jetken riýaiatta «kimde kim qyryq kún azyq-túlikti jalǵyz satýmen, iaǵni monopoliiamen ainalyssa, ol adammen Alla Taǵalanyń jáne Alla Taǵalanyń ol adammen eshbir qatysy bolmaidy» deidi. Iaǵni mundai kásipker Alla Taǵalanyń meiiriminen, qamqorlyǵynan tys qalady degendi meńzep otyr. Alla odan saqtasyn.
Monopoliia – qoǵamǵa asa qajet zattardy eki ese baǵamen satý. Buǵan halyqtyń kúndelikti tutynatyn azyq-túlik, dári-dármek, onyń ishinde betperde (maska), mine, osylardan bastap janarmaidyń baǵasyn sharyqtatý, mektep maýsymynda oqý quraldaryn qymbattatý sekildi jaǵdailardy jatqyzýǵa bolady.
Bul taqyrypqa qatysty sahaba Ibn Iasardan jetken riýaiatta «kimde kim musylmandar taýarynyń baǵasyn kóterýmen ainalyssa, Alla Taǵala ol adamdy qiiamette tozaq otyna otyrǵyzýǵa quqyly» deidi.
Ibn Jábáldan riýaiat etken hadiste «kimde kim meniń úmbetimniń azyq-túligin jalǵyz satý jolymen qyryq kún ustap tursa, onyń jasaǵan sadaqasy, qaiyrymdylyǵy qabyl etilmeidi» deidi.
Demek eldiń qajettiligin sezinip, dál qazir dári-dármekke eldiń muqtajdyǵy bar, ásirese saqtaný maqsatyndaǵy betperde-maskaǵa eldiń qajettili bar. dárihanalardan betperde tappai júrgen bir adam. Osyny «Olh» siiaqty basqa da oryndarda ústeme baǵamen satylyp jatqandyǵyn áleýmettik jelilerde aitylyp jatyr, jazylyp jatyr. Mine, eldiń betperdege muqtajdyǵyn bile otyryp, ony eki ese tipti odan da joǵary baǵamen satyp, tabys taýyp, sodan keiin sol tapqan tabysymen, bireýlerge, tipti óz aǵaiyn-týysyna sadaqa jasasa, qaiyrymdylyǵyn kórsetse, bilińiz, odan esh nárse qabyl emes.
Biz ádette eńbektenip jatyrmyz, áreket jasap jatyrmyz, biraq isimde bereke joq dep nalimyz. Al bereke bolý úshin Alla razy bolatyn, halyq razy bolatyn isterdi birinshi basshylyqqa alý kerekpiz. Mine, sonyń jolyn bizge búgingi riýaiattarda Alla elshisi eskertip otyr.
Omar Ibn Hattaptan jetken taǵy bir riýaiatta «Kimde kim musylmandardyń azyq-túligin jeke dara satý arqyly baǵasyn kóterse, Alla Taǵala ol adamnyń qara basyna, iaǵni ózine alapes dertin, al mal-dúniesine shyǵyn beredi» deidi.
Joǵarydaǵy keltirilgen hadisterden biz myna qoǵamǵa asa qajet bolǵan taýarlardyń baǵasyn kóterip, tym sharyqtatyp qymbat baǵada satý eń birinshi sol saýdagerdiń óz densaýlyǵyna ziian keletindigin jáne mal-dúniesin bankrotqa ushyratatyndyǵyn túsinemiz.
Osyndai jaǵdaiǵa bailanysty qandai mysal keltirýge bolady?
Madina shaharynda haziretti Osmannyń qudyǵy bar. Bul qudyqty 14 ǵasyrdan beri jergilikti halyq paidalanyp kele jatyr. Kezinde haziretti Osman bul qudyqty óziniń jeke qarjysyna satyp alyp, halyqqa, jergilikti turǵyndarǵa tutyný úshin bergen. Búginde ol qudyq Saýd Arabiia koroldiginiń egin sharýashylyǵy ministriliginiń qaramaǵynda. Bul qudyqty tamashalaýǵa keletin saiahatshylar óte kóp. Saiahatshylardy qyzyqtyratyndai bul qudyqtyń qandai qasieti bar? Nege saiahatshylar bul qudyqty kórýge yntyq? Óitkeni qudyqtyń tarihy sonaý Paiǵambar (s.a.a) zamanyna baryp tireledi. Endeshe sol qudyqtyń tarihymen qysqasha tanysyp óteiik.
Ardaqty Paiǵambarymyz Madinaǵa hijret jasaǵanda, iaǵni kóship barǵanda jergilikti halyq aýyzsý tapshylyǵyn sezinýde edi. Ol kezde bir Rýma degen qudyq bar edi, ol qudyqtyń iesi jergiliti bir Iahýdi edi. Ol qudyqtyń sýyn halyqqa satatyn. Biraq qudyqtyń sýy sondai bir móldir, taza ári dámdi edi. Alaida halyqtyń kún saiyn sý satyp ala berýge múmkinshiligi bola bermeitin. Birinshiden qarajat máselesi, ekinshiden sarylyp kezekke turý kerek edi. Alla elshisi Madinaǵa kelgennen keiin osy bir máseleni sheshýdi qalap, halyqqa, sahabalarǵa mynadai úndeý tastady: «Kim Rýmanyń qudyǵyn satyp alyp, musylmandarmen birge kezegimen paidalana alady?» dep úndeý tastady. «Iaǵni qudyqty satyp alyp, turǵyndardyń tegin paidalanýyna berip, ózi qudyqtyń iesi siiaqty qalaǵan ýaqytynda sý alyp, qalaǵan ýaqytynda jaýyp tastap emes, el qatarly kezekke turyp, sý alýǵa kimniń batyly jetedi?» degen. Osy kezde toptyń ishinen áýelgilerdiń biri bolyp, haziretti Osman sýyrylyp shyǵyp, álgi qudyqtyń iesimen baryp saýdalasady. Qudyqtyń iesi bastapqyda onymen kelispedi. Alaida haziretti Osman oǵan qudyǵynyń jartysyn 12 myń dirhamǵa satýǵa surady. Endi qudyq ekige bóletin zat emes. Bul jerde bir kún musylmandar tegin paidalanady, bir kún Iahýdidiń óziniń ieliginde bolady. Jartysyn dep osylai kelisti. Sóitip 12 myń dirhamǵa haziretti Osman qudyqtyń jartysyn satyp alyp, musylmandarǵa paidalanýǵa berdi. Musylmandar óziniń kezegi kelgen kezde 2-3 kúnge jetetindei etip tasyp aldy. Iaǵni sý qoryn jinap aldy. Iahýdidiń óziniń kezegi kelgen kezde ol sýyn sata almai qaldy. Sýǵa jergilikti halyq tarapynan suranys bolmai qaldy. Sodan ol qaitadan haziretti Osmannyń aldyna kelip, «sen meniń saýdamdy buzdyń, sen meniń qudyǵymdy buzdyń, endi qalǵan jartysyna sen óziń satyp al» deidi. Haziretti Osman qalǵan jartysyn 8 myń dirhamǵa satyp alyp, qudyqty tolyqqandy madinalyq musylmandardyń paidalanýyna berdi. Osylaisha jalpy sommasy 20 myń dirhamǵa haziretti Osman bútindei bir qalanyń aýyzsý máselesin sheshti. Halyqty tegin aýyzsýmen qamtamasyz etti. Paiǵambardyń úndeýine sai haziretti Osman men bul qudyqtyń iesimin dep ózi birinshi bolyp sý almady, kerisinshe, úndeýge ún qosyp, elmen birge kezekke turyp sý aldy.
Tótenshe jaǵdaida ne isteýimiz kerek?
Osyndai elde tótenshe jaǵdai jariialanǵan tusta Paiǵambarymyzdyń joǵaryda aitqan hadisterin basshylyqqa ala otyryp, myna sońǵy aitqan úndeýine ún qosatyn sát keldi. Sondyqtan saýda-sattyqpen ainalysatyn barsha kásipkerler men saýdagerlerden halyq tutytatyn zattar men dári-dármekterdiń baǵasyn burynǵy ádettegi baǵasymen ustaýyn suraimyz. Haziretti Osman sekildi barlyǵyn tegin taratyp berińiz dei almaimyn, alaida halyqqa asa qajet bolǵan taýarlardy óz baǵasynda satsańyzdar degimiz keledi.
Sońǵy jyldary elimizde oryn alǵan ártúrli tabiǵi apat kezinde halyq uiymshyldyq kórsetip, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, yntymaqpen bir-birine járdemdese bildi. Arqadaǵy aǵaiyn shyǵystaǵy halyqtyń qabyrǵasy qaiysqanda qol ushyn sozdy, Arystaǵy jarylystan zardap shekken kezde de elimizdiń túkpir-túkpirindegi adamdar bir denedei birigip, kómek kórsetti. Asarlatty, azyq-túlik pen kiim-keshek joldady, dostan duǵa demekshi, tym bolmaǵanda tilekshi boldy. Osylaisha kóńiline qaiaý túsken aǵaiynmen birge ekendigin bildirdi.
Mine, endi, taǵy da osyndai syn saǵatta bir-birimizge demeý bolatyn, bir-birimizge súieý bolatyn syn saǵat keldi. Endeshe, qadirmendi aǵaiyn, jaqsylyqta jarysaiyq. Mundaida paida tabýdy emes, qaraqan basymyzdyń paidasyn emes, halyqqa, kópshilikke paida keltirýdi oilaiyq.
Daiyndaǵan Aqbota MUSABEK
