بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان جاعداي بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. 16 ناۋرىزدان باستاپ قازاقستاندا تٶتەنشە جاعداي جارييالانىپ, ەلەمدٸ الاڭداتقان Covid19 كوروناۆيرۋس دەرتٸ قازاقستاندىقتاردى دا ەۋرە-سارساڭعا سالىپ قويدى. ال دەل وسى كەزدە ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارىنداعى تاۋارلار مەن ازىق تٷلٸك باعالارى كٷرت كٶتەرٸلٸپ, سۇرانىسقا يە دەر-دەرمەكتەردە تاپشى بولا باستادى. تابىلعاننىڭ ٶزٸندە باعاسى ەلدەقايدا شارىقتاپ كەتكەن. تٸپتٸ ساقتىق ٷشٸن ٷنەمٸ قولدانۋعا كەڭەس بەرٸپ جاتقان بەتپەردە (ماسكا) دا تاپشى تاۋارعا اينالدى. ال يسلام دٸنٸندە مۇنداي ەرەكەتتەرگە نە دەيدٸ ەكەن? سىندارلى سەتتە پايدا تابۋ دۇرىس پا? وسى جەنە باسقا دا حالىقتى مازالاعان سۇراقتارعا اقتٶبە وبلىسىنىڭ باس يمامى تٶلەبي وسپان ونلاين ناسيحات كەزٸندە جاۋاپ بەردٸ.
اقتٶبەلٸك يمامنىڭ ناسيحاتىنان «ۇلت» پورتالى وقىرماندى مازالاعان سۇراقتارعا قاجەتتٸ جاۋاپتارىن ۇسىنىپ وتىر.
باعا مەسەلەسٸندە شاريعات نە بۇيىرادى?
ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەلەمدٸ شارپىعان جۇقپالى دەرتٸ پاندەمييا دەپ جارييالاۋىنا بايلانىستى, قازاقستاندا تٶتەنشە جاعداي جارييالاندى. وقۋ ورىندارى ونلاين رەجيمگە كٶشٸپ, ەرتٷرلٸ ٶتكٸزٸلەتٸن شارالار, وتباسىلىق شارالار, جيىندار, توي-ساداقالار ٶتكٸزۋ ۋاقىتشا توقتاتىلدى. تٸپتٸ جۇما نامازى دا وقىلۋ ساقتىق شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا توقتاتىلدى.
بٸرەۋگە جان قايعى, بٸرەۋگە مال قايعى دەمەكشٸ, وسىنداي سەتتٸ كەيبٸر پىسىقايلار ٶز پايداسىنا اسىرىپ, حالىققا مۇقتاج بولعان, حالىققا اسا قاجەت بولعان زاتتاردى ەكٸ ەسە باعامەن ساتىپ, مول تابىس تابۋدى كٶزدەۋدە. وسى جەردە «جالپى حالىققا قاجەت بولعان زاتتاردىڭ باعاسىن تىم شارىقتاتۋ شاريحاتتا دۇرىس پا?» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى
بٸز مۇسىلمان بالاسى بولعاندىقتان وسى تۇرعىدا شاريعات بٸزگە نە بۇيىرادى دەگەن مەسەلەگە مەن بەرۋٸمٸز كەرەك.
بەلگٸلٸ عالىمى يمام ناۋاي مونوپولييانىڭ قوعامعا تيگٸزەتٸن زالالىن جويۋ ماقساتىندا شاريعات تىيىم سالعان دەيدٸ. سونداي-اق, كەيبٸر عالىمدار بٸرەۋدٸڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان ازىق-تٷلٸككە حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداعان جاعدايدا سول ازىق-تٷلٸكتٸڭ يەسٸ ول تاۋارلاردى ساتۋى مٸندەتتەلەدٸ دەپ ايتادى دەگەن سٶزدەردٸ كەلتٸرەدٸ.
وسى تاقىرىپقا قاتىستى قانداي ريۋاياتتار مەن شاريعي ۇستانىمدار بار?
يمام مۋسليمنٸڭ كٸتابىندا «كٸمدە كٸم جالعىز ساۋدامەن اينالىسسا, كٷنەھار» دەگەن حاديس كەلتٸرٸلەدٸ. جالعىز ساۋدا-ساتتىق دەگەن, بۇل – مونوپولييا. ادامدار ٷشٸن ەرەكشە قاجەتتٸلٸك تۋىنداپ, شاراسىزدىقتان ساتىپ الۋى قاجەت بولعان كەزدە بارىپ, باعانى شارىقتاتۋ, باعانى كٶتەرۋ دەگەن سٶز. مٸنە, بۇعان شاريعات تىيىم سالادى.
حازٸرەتتٸ وماردان جەتكەن ريۋاياتتا «كٸمدە كٸم قىرىق كٷن ازىق-تٷلٸكتٸ جالعىز ساتۋمەن, ياعني مونوپولييامەن اينالىسسا, ول اداممەن اللا تاعالانىڭ جەنە اللا تاعالانىڭ ول اداممەن ەشبٸر قاتىسى بولمايدى» دەيدٸ. ياعني مۇنداي كەسٸپكەر اللا تاعالانىڭ مەيٸرٸمٸنەن, قامقورلىعىنان تىس قالادى دەگەندٸ مەڭزەپ وتىر. اللا ودان ساقتاسىن.
مونوپولييا – قوعامعا اسا قاجەت زاتتاردى ەكٸ ەسە باعامەن ساتۋ. بۇعان حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن ازىق-تٷلٸك, دەرٸ-دەرمەك, ونىڭ ٸشٸندە بەتپەردە (ماسكا), مٸنە, وسىلاردان باستاپ جانارمايدىڭ باعاسىن شارىقتاتۋ, مەكتەپ ماۋسىمىندا وقۋ قۇرالدارىن قىمباتتاتۋ سەكٸلدٸ جاعدايلاردى جاتقىزۋعا بولادى.
بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ساحابا يبن ياساردان جەتكەن ريۋاياتتا «كٸمدە كٸم مۇسىلماندار تاۋارىنىڭ باعاسىن كٶتەرۋمەن اينالىسسا, اللا تاعالا ول ادامدى قييامەتتە توزاق وتىنا وتىرعىزۋعا قۇقىلى» دەيدٸ.
يبن جەبەلدان ريۋايات ەتكەن حاديستە «كٸمدە كٸم مەنٸڭ ٷمبەتٸمنٸڭ ازىق-تٷلٸگٸن جالعىز ساتۋ جولىمەن قىرىق كٷن ۇستاپ تۇرسا, ونىڭ جاساعان ساداقاسى, قايىرىمدىلىعى قابىل ەتٸلمەيدٸ» دەيدٸ.
دەمەك ەلدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن سەزٸنٸپ, دەل قازٸر دەرٸ-دەرمەككە ەلدٸڭ مۇقتاجدىعى بار, ەسٸرەسە ساقتانۋ ماقساتىنداعى بەتپەردە-ماسكاعا ەلدٸڭ قاجەتتٸلٸ بار. دەرٸحانالاردان بەتپەردە تاپپاي جٷرگەن بٸر ادام. وسىنى «ولح» سيياقتى باسقا دا ورىنداردا ٷستەمە باعامەن ساتىلىپ جاتقاندىعىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ايتىلىپ جاتىر, جازىلىپ جاتىر. مٸنە, ەلدٸڭ بەتپەردەگە مۇقتاجدىعىن بٸلە وتىرىپ, ونى ەكٸ ەسە تٸپتٸ ودان دا جوعارى باعامەن ساتىپ, تابىس تاۋىپ, سودان كەيٸن سول تاپقان تابىسىمەن, بٸرەۋلەرگە, تٸپتٸ ٶز اعايىن-تۋىسىنا ساداقا جاساسا, قايىرىمدىلىعىن كٶرسەتسە, بٸلٸڭٸز, ودان ەش نەرسە قابىل ەمەس.
بٸز ەدەتتە ەڭبەكتەنٸپ جاتىرمىز, ەرەكەت جاساپ جاتىرمىز, بٸراق ٸسٸمدە بەرەكە جوق دەپ ناليمىز. ال بەرەكە بولۋ ٷشٸن اللا رازى بولاتىن, حالىق رازى بولاتىن ٸستەردٸ بٸرٸنشٸ باسشىلىققا الۋ كەرەكپٸز. مٸنە, سونىڭ جولىن بٸزگە بٷگٸنگٸ ريۋاياتتاردا اللا ەلشٸسٸ ەسكەرتٸپ وتىر.
ومار يبن حاتتاپتان جەتكەن تاعى بٸر ريۋاياتتا «كٸمدە كٸم مۇسىلمانداردىڭ ازىق-تٷلٸگٸن جەكە دارا ساتۋ ارقىلى باعاسىن كٶتەرسە, اللا تاعالا ول ادامنىڭ قارا باسىنا, ياعني ٶزٸنە الاپەس دەرتٸن, ال مال-دٷنيەسٸنە شىعىن بەرەدٸ» دەيدٸ.
جوعارىداعى كەلتٸرٸلگەن حاديستەردەن بٸز مىنا قوعامعا اسا قاجەت بولعان تاۋارلاردىڭ باعاسىن كٶتەرٸپ, تىم شارىقتاتىپ قىمبات باعادا ساتۋ ەڭ بٸرٸنشٸ سول ساۋداگەردٸڭ ٶز دەنساۋلىعىنا زييان كەلەتٸندٸگٸن جەنە مال-دٷنيەسٸن بانكروتقا ۇشىراتاتىندىعىن تٷسٸنەمٸز.
وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى قانداي مىسال كەلتٸرۋگە بولادى?
مادينا شاھارىندا حازٸرەتتٸ وسماننىڭ قۇدىعى بار. بۇل قۇدىقتى 14 عاسىردان بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق پايدالانىپ كەلە جاتىر. كەزٸندە حازٸرەتتٸ وسمان بۇل قۇدىقتى ٶزٸنٸڭ جەكە قارجىسىنا ساتىپ الىپ, حالىققا, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا تۇتىنۋ ٷشٸن بەرگەن. بٷگٸندە ول قۇدىق ساۋد ارابييا كورولدٸگٸنٸڭ ەگٸن شارۋاشىلىعى مينيسترٸلٸگٸنٸڭ قاراماعىندا. بۇل قۇدىقتى تاماشالاۋعا كەلەتٸن ساياحاتشىلار ٶتە كٶپ. ساياحاتشىلاردى قىزىقتىراتىنداي بۇل قۇدىقتىڭ قانداي قاسيەتٸ بار? نەگە ساياحاتشىلار بۇل قۇدىقتى كٶرۋگە ىنتىق? ٶيتكەنٸ قۇدىقتىڭ تاريحى سوناۋ پايعامبار (س.ا.ا) زامانىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. ەندەشە سول قۇدىقتىڭ تاريحىمەن قىسقاشا تانىسىپ ٶتەيٸك.
ارداقتى پايعامبارىمىز ماديناعا حيجرەت جاساعاندا, ياعني كٶشٸپ بارعاندا جەرگٸلٸكتٸ حالىق اۋىزسۋ تاپشىلىعىن سەزٸنۋدە ەدٸ. ول كەزدە بٸر رۋما دەگەن قۇدىق بار ەدٸ, ول قۇدىقتىڭ يەسٸ جەرگٸلٸتٸ بٸر ياھۋدي ەدٸ. ول قۇدىقتىڭ سۋىن حالىققا ساتاتىن. بٸراق قۇدىقتىڭ سۋى سونداي بٸر مٶلدٸر, تازا ەرٸ دەمدٸ ەدٸ. الايدا حالىقتىڭ كٷن سايىن سۋ ساتىپ الا بەرۋگە مٷمكٸنشٸلٸگٸ بولا بەرمەيتٸن. بٸرٸنشٸدەن قاراجات مەسەلەسٸ, ەكٸنشٸدەن سارىلىپ كەزەككە تۇرۋ كەرەك ەدٸ. اللا ەلشٸسٸ ماديناعا كەلگەننەن كەيٸن وسى بٸر مەسەلەنٸ شەشۋدٸ قالاپ, حالىققا, ساحابالارعا مىناداي ٷندەۋ تاستادى: «كٸم رۋمانىڭ قۇدىعىن ساتىپ الىپ, مۇسىلماندارمەن بٸرگە كەزەگٸمەن پايدالانا الادى?» دەپ ٷندەۋ تاستادى. «ياعني قۇدىقتى ساتىپ الىپ, تۇرعىنداردىڭ تەگٸن پايدالانۋىنا بەرٸپ, ٶزٸ قۇدىقتىڭ يەسٸ سيياقتى قالاعان ۋاقىتىندا سۋ الىپ, قالاعان ۋاقىتىندا جاۋىپ تاستاپ ەمەس, ەل قاتارلى كەزەككە تۇرىپ, سۋ الۋعا كٸمنٸڭ باتىلى جەتەدٸ?» دەگەن. وسى كەزدە توپتىڭ ٸشٸنەن ەۋەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ, حازٸرەتتٸ وسمان سۋىرىلىپ شىعىپ, ەلگٸ قۇدىقتىڭ يەسٸمەن بارىپ ساۋدالاسادى. قۇدىقتىڭ يەسٸ باستاپقىدا ونىمەن كەلٸسپەدٸ. الايدا حازٸرەتتٸ وسمان وعان قۇدىعىنىڭ جارتىسىن 12 مىڭ ديرحامعا ساتۋعا سۇرادى. ەندٸ قۇدىق ەكٸگە بٶلەتٸن زات ەمەس. بۇل جەردە بٸر كٷن مۇسىلماندار تەگٸن پايدالانادى, بٸر كٷن ياحۋديدٸڭ ٶزٸنٸڭ يەلٸگٸندە بولادى. جارتىسىن دەپ وسىلاي كەلٸستٸ. سٶيتٸپ 12 مىڭ ديرحامعا حازٸرەتتٸ وسمان قۇدىقتىڭ جارتىسىن ساتىپ الىپ, مۇسىلماندارعا پايدالانۋعا بەردٸ. مۇسىلماندار ٶزٸنٸڭ كەزەگٸ كەلگەن كەزدە 2-3 كٷنگە جەتەتٸندەي ەتٸپ تاسىپ الدى. ياعني سۋ قورىن جيناپ الدى. ياحۋديدٸڭ ٶزٸنٸڭ كەزەگٸ كەلگەن كەزدە ول سۋىن ساتا الماي قالدى. سۋعا جەرگٸلٸكتٸ حالىق تاراپىنان سۇرانىس بولماي قالدى. سودان ول قايتادان حازٸرەتتٸ وسماننىڭ الدىنا كەلٸپ, «سەن مەنٸڭ ساۋدامدى بۇزدىڭ, سەن مەنٸڭ قۇدىعىمدى بۇزدىڭ, ەندٸ قالعان جارتىسىنا سەن ٶزٸڭ ساتىپ ال» دەيدٸ. حازٸرەتتٸ وسمان قالعان جارتىسىن 8 مىڭ ديرحامعا ساتىپ الىپ, قۇدىقتى تولىققاندى مادينالىق مۇسىلمانداردىڭ پايدالانۋىنا بەردٸ. وسىلايشا جالپى سومماسى 20 مىڭ ديرحامعا حازٸرەتتٸ وسمان بٷتٸندەي بٸر قالانىڭ اۋىزسۋ مەسەلەسٸن شەشتٸ. حالىقتى تەگٸن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتتٸ. پايعامباردىڭ ٷندەۋٸنە ساي حازٸرەتتٸ وسمان مەن بۇل قۇدىقتىڭ يەسٸمٸن دەپ ٶزٸ بٸرٸنشٸ بولىپ سۋ المادى, كەرٸسٸنشە, ٷندەۋگە ٷن قوسىپ, ەلمەن بٸرگە كەزەككە تۇرىپ سۋ الدى.
تٶتەنشە جاعدايدا نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
وسىنداي ەلدە تٶتەنشە جاعداي جارييالانعان تۇستا پايعامبارىمىزدىڭ جوعارىدا ايتقان حاديستەرٸن باسشىلىققا الا وتىرىپ, مىنا سوڭعى ايتقان ٷندەۋٸنە ٷن قوساتىن سەت كەلدٸ. سوندىقتان ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن بارشا كەسٸپكەرلەر مەن ساۋداگەرلەردەن حالىق تۇتىتاتىن زاتتار مەن دەرٸ-دەرمەكتەردٸڭ باعاسىن بۇرىنعى ەدەتتەگٸ باعاسىمەن ۇستاۋىن سۇرايمىز. حازٸرەتتٸ وسمان سەكٸلدٸ بارلىعىن تەگٸن تاراتىپ بەرٸڭٸز دەي المايمىن, الايدا حالىققا اسا قاجەت بولعان تاۋارلاردى ٶز باعاسىندا ساتساڭىزدار دەگٸمٸز كەلەدٸ.
سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە ورىن العان ەرتٷرلٸ تابيعي اپات كەزٸندە حالىق ۇيىمشىلدىق كٶرسەتٸپ, بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ, ىنتىماقپەن بٸر-بٸرٸنە جەردەمدەسە بٸلدٸ. ارقاداعى اعايىن شىعىستاعى حالىقتىڭ قابىرعاسى قايىسقاندا قول ۇشىن سوزدى, ارىستاعى جارىلىستان زارداپ شەككەن كەزدە دە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ادامدار بٸر دەنەدەي بٸرٸگٸپ, كٶمەك كٶرسەتتٸ. اسارلاتتى, ازىق-تٷلٸك پەن كيٸم-كەشەك جولدادى, دوستان دۇعا دەمەكشٸ, تىم بولماعاندا تٸلەكشٸ بولدى. وسىلايشا كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسكەن اعايىنمەن بٸرگە ەكەندٸگٸن بٸلدٸردٸ.
مٸنە, ەندٸ, تاعى دا وسىنداي سىن ساعاتتا بٸر-بٸرٸمٸزگە دەمەۋ بولاتىن, بٸر-بٸرٸمٸزگە سٷيەۋ بولاتىن سىن ساعات كەلدٸ. ەندەشە, قادٸرمەندٸ اعايىن, جاقسىلىقتا جارىسايىق. مۇندايدا پايدا تابۋدى ەمەس, قاراقان باسىمىزدىڭ پايداسىن ەمەس, حالىققا, كٶپشٸلٸككە پايدا كەلتٸرۋدٸ ويلايىق.
دايىنداعان اقبوتا مۇسابەك
