Qairat Jumaǵalievtyń tańdamalysy alǵash ret otyz segiz jasynda shyǵypty. Ystyq qolamtadan jańa sýyryp alǵan kúlshedei alaqandai sarǵysh kitap edi. Alǵashqy betinde qalyń qoiý qara shashyn shalqasynan qaiyryp, jyltyrata tarap, qasy, kózi qiylyp, súiisqumar kóntek erini shyryn qumar bal aranyń qyltyńdaǵan qyldyryq jemsaýyndai qiǵashtai kerilip, ántek bultiyp, shekelei kóz tastap, syzyla qaraǵan sylqym jigittiń sýreti berilipti. Ústinde aimaqy órnegi bar áiei kóilek. Arqasynan qaǵyp, iyǵynan sipai bergiń keledi.
«Jap-jasyl kóktem, elgezek basym elpildep, JenPI-diń shalqar zalyna kirdim erkindep», – dese, degendei. Aina-qatesi joq. Aqiqat. Ózi ádemi, ózi boidaq, ári aqyn jigit. Fabrikadan álginde ǵana shyqqan sý jańa banknottai sýsyp, qolǵa turmaidy. Izdeseń – taba almaisyń, tapsań – aiyrylyp qalasyń. Jylt etip, kózińe bir túsedi de, qylt etip, qaita joǵalyp ketedi. Sol bir súiriktei súikimdi jigitpen ýniversitet bitirgen boida tanystym. Menen birer jas úlken. Kóshede kezikkender ony ini, meni aǵa sanap, jańylysyp jatady. Sodan shyǵaryp: «Anaý qyzdar meni sabaq bilmeitin sháldýár balasyn oqýǵa túsirýge ákelip júrgen zavferma eken dep kele jatqan shyǵar. Erkelei bermei, jóndem júr!» – dep qoiam. Onymdy tyńdaityn Qairat bar ma?! Domalap bara jatqan qyzyldy-jasyl dopqa kózi túsken qyzyqqumar bala mysyqtai arsalańdap baryp, álgilermen tanysa ketedi. Yzdiyp turyp amandasyp, syzdanyp turyp suraq jaýdyrady. Bas ainaldyratyny bar siqyrshydai «qaraǵym-shyraǵym» dep turyp-aq esten tandyrady. Súr boidaqtardyń sózi súr qazynyń tuzyndai eken ǵoi. Áp degennen sińip, áne-mine degenshe qatalata shóldetedi eken. Qairatpen kóshede til qatysqan adam jelimshe jabysa qalady. Qarap turyp joldan qalasyń, áitpese, baǵyttap kele jatqan sharýań jaiyna qalyp, basyń aýǵan jaqqa qańǵyp ketesiń. Ony ertip kóshege shyǵý basyńa qaýyrsyn qalpaq kiip jelge qarsy júrýmen birdei, báribir aiyrylyp qalasyń.
Birde Jańyl apamnyń jumysyna habarlastym. Jaryqtyq qýanyp ketti. «Ábishjansyń ba? Mamańnan habar bar ma? Aman ba eken? Qarnyń ashyp júrgen shyǵar. Jigitterdi ertip, kelip ket. El jaqtan úitken qoi keldi. Sylqytyp et asyp qoiam. Álgi bizdiń júgirmekti óziń taýyp alyp, ertip ákel. Eskertip qoiýǵa telefon joq. Ózi habarlaspaidy. Tańerteń ketkennen kózge túspeidi. Ysqyryp-ándetip, taýyq shaqyra bir-aq keledi» – dedi. Jumekenge, Asqarǵa, Qalihanǵa, Esenjolǵa – tisi qyshyp, ishi pysyp júr-aý degenderdiń bárine habarlastym. Al Qairat... Apam aitqandai. Tý qoiannyń quiryǵyndai jyltyńdap, ustatpaidy-aý, ustatpaidy. Túste habarlasqanymda orynynda otyr edi. «Ras, ras... Quiqasy bes eli besti qoi: «Meni jeitin qaisyń bar?» – dep, eki-úsh kúnnen beri bizdiń muzdatqyshtyń qaqpaǵyn súzip, arpalysyp tur. Kileń túlki qursaqtar bolyp, jiylyp kep, saýabyn almaisyńdar ma túge?!» – dep keiýanasyǵan. Jumys aiaǵynda soqsaq, «qalqataidyń» ózi de joq, izi de joq. Kózi joq kisini anaý-mynaý deý qiyn ǵoi. Tilimiz qyshyp tursa da, qyrshyp tistei qoidyq. Ýaqytty qur ótkizbei, «konsiliýmdy» quryp jiberdik. Ol – belgili Begei. Naýqasynyń qandai ekeni de málim. Qyzdar institýtyna soǵyp, eki-úsh saǵat tabanyn qyzdyrsa, mańdaiy jipsip, qulantaza bolyp aiyǵyp, qur atqa mingendei quraǵytyp shyǵa kelmek. Dáý de bolsa sonda júr. Basqa eshqaida emes.
Eki «ala beldeý» arbaǵa bólinip otyryp, Gogol aqsaqaldyń «aýylyna» tarttyq. Aldynda ishke kire almaǵan boidaq jigitter seńdei soǵylysyp júrgen ataqty institýttyń aiamai opalanǵan qyzyl shyraily bas korpýsyn aiǵyr azynaǵandai qylyp, úrlemeli orkestr arsyldap-kúrsildep basyna kóterip jatyr eken. Eki mashinany syrtqa tastap, bilekterine qyzyl bailap, bilet tekserip jatqan alma moiyn, shie erin boijetkenderge tilshilik kýáligimdi kórsetip, ázer ishke kirdim. Ineden de jińishke jiptiktei ókshemen jaltyraǵan tas edendi óshi bardai bet-júzine qaramai taq-taq qadap, tapsyna basqan bir boijetken qos burymyn bultyldatyp, bi bolyp jatqan zalǵa qarai júitkip barady eken. Qýyp jettim. «Qaryndas... qaryndas...» Jalt buryldy. Kóp jabysqaqtyń biri dedi me, qaraqat kózderin jalt-jult etkizip, úrikken qulyndai, qaimyjyq erinderin qaishylai qarady. «Myna keshtiń uiymdastyrýshylarynyń bireýin kórýge bolar ma eken?» «Al, kórdińiz, aita berińiz». «Raqmet, aiyp etpeńiz. Syrtta eki mashina kútip tur» Qyzdyń kózi kárin shashatyndai ejireie túsip baryp, kenet oiyna qorqynysh kirgendei, aiaq astynda atyzdai boldy. Ishtei jymiyp qoiyp, sózimdi jalǵadym. «Ishinde bir áiel otyr». Mirdei qadalǵan nárkes kózder jumsardy. Qasynda «úielmendi-súielmendi úsh balasy bar». Úni shyqpasa da, «Ýh» degeni bilinip tur. «Jailaýkólden be, Ulanbelden be áiteýir, aýyldan kelipti». Qyzdyń kózindegi qorqynysh jaibaraqat tańǵalysqa aýysqan. «Iá, sát...» – dep, úzilgen sózdi qaita jalǵadym. «Oqýdaǵy kúieýi eki jyl bolypty, habarlaspapty. Sonyń myna bidiń ishinde júrgenin bir jerlesterinen estipti. Balalaryn shubyrtyp, kirip kelmek eken. «Uiat bolady», – dep, ázer kidirttik». Qaraqat kóz qaryndasymyz qaharyna qaita mindi. Qatty pisip ketken qarbyzdai tars aiyryldy. «Qap, ońbaǵandy-ai! Aty-jóni kim eken?» Shatynaǵan kózderi – Afrikadai. Kúidirip barady. Ytqyryna shyqqan yzǵarly sózderi – Arktikadai. Úskirip tur. Óleń oqityn qyz bolsa, tanyp qoia ma dep, qysyla-qymtyryla: «Jumaǵaliev dei me? Familiiasy... áiteýir aty – Qairat», – dedim óp-ótirik kúmiljip. «Jaraidy, kúte turyńyz!» Saýap bolǵanda álgi qyz logarifm bolmasa, lirikaǵa kóp bas aýyrta qoimaityn syńai baiqatty. Zalǵa kirisimen, orkestrdiń dymy óshti. Úidi basyna kótergen únjarǵy: «Osynda Qairat Jumaǵaliev degen bireý júrgen kórinedi. Úsh balasymen áieli syrtta esik aldynda tur. Tez qarasyn óshirsin!» Sol-aq eken, joǵarydan tómen qarai sulaǵan mármár baspaldaq aspannan burshaq sebelei jónelgendei taq-tuq etip sytyrlap qoia berdi. Súiriktei qos qara týfli jarysyp oinaǵan qos qulynshaqtyń tulymshaǵyndai qultyldap, juldyzdai aǵyp keledi. Týfliden joǵaryraqqa kóz tastaýǵa júz shydamady. Altyn qystyrǵyshy bar galstýgyn syqita taǵynǵan sylqym jigit zeńbirektiń dobyndai zýyldap qasymnan óte shyqty. Sońynan men de júgirdim. Aldyńǵy mashinanyń aldyńǵy esigin julqyp ashty. Qýyp jetken men arqasynan qarmap, ishke kirgizdim...
Bulqyntyp otyryp, taý etegindegi shetkeri kóshedegi úiine jetkizdik. Barǵan boida qoian qýyp kele jatqan tazydai tórgi bólmedegi tósekke atyldy. Bylaýǵa túsip jatqandai tars búrkenip aldy. Biz túgili: «Qaraǵym, ne boldy?» – dep, asty-ústine túsken Jańyl apaiymyzǵa jaq ashpady. Tai jýasytqandai bolyp, páldenip kelgen bizder bilekterimizdi sybanyp, dastarqanǵa otyrdyq. Birimizdiń sózimizge birimiz kiip, kóiitip jatyrmyz. Apam jaryqtyq máz-máiram. Saq-saq kúledi. Biz Qairatty tastai berip, apamdy maqtadyq. Sosyn ol pisirgen tamaqty maqtadyq. Aýyzymyzdyń sýy quryp, óz erinimizdi ózimiz soryp, óz tilimizdi ózimiz jep qoiatyndai tańdaiymyzdy taqyldata tamsanyp, qylǵyna jutyndyq. Dastarqan ústindeginiń bárin, tuz ekesh tuzdy da, tis shuqyǵysh ekesh tis shuqyǵyshty da kópirte maqtap jatyrmyz. Tuzdan shyǵaryp, Elton men Basqunshaqty maqtadyq. Ol ekeýin maqtap ek, solarǵa tiip turǵan Naryn qumy esine túsip, saq-saq kúlip otyrǵan Jańyl apam: «Balpiǵan battaýyǵy qairan Naryn, samalyn saýmaldai qyp sairandadym, Naryndy kire qystap, shyǵa jailap, júr me eken meniń qairan, baýyrlarym?» – dep kózin syǵyp aldy. Bul áńgimeni estip jatsa, Qairat ta shydai almas dep, tórgi bólmege qulaq tigip qoiamyz. Tas meńireýlenip alǵan. Ózi túgili kerýeti de tym-tyrs. Sonda da kúderimizdi úzbeimiz. Káýep pisirip jatqandai, qyzyl sózdiń sekseýilin ústi-ústine kósep baǵýdamyz.
Áńgimeni qai-qaidan, qaiym dúnieden bastaityn Qalihan sai-súiegińdi syrqyratady. Ony Asqar jaryqtyq erinin shúiirip, odan saiyn órshelene órbitip, «buryshtap, durystap, pámdep, dámdep» árlei túsedi. Áńgimeniń neden týyndap jatqanyn umytyp ketken Esenjol: «Má, bularyń durys emes qoi. Olai emes, bylai ǵoi» – dep sózge kilikse, manadan beri kózin tars jumyp, tisin aqsityp, sylq-sylq kúlip, máz bolyp otyrǵan Jumeken kórshisiniń sanyn barmaǵymen basyp, tór jaqqa kózimen ymdap, aýyzyn jumyp, basyn shaiqaidy. Áńgimeni tis shuqyǵyshqa aýdaryp: «Tic shuqyǵyshtyń kókesi Qarqaralynyń arshasy kórinedi ǵoi», – degen kezimizde tórgi esik sart etip ashyldy. Buldanǵan Qairat qyzyl jolaq shapanyn kómilte jamylyp, siraǵy sidańdap aýyz bólmege ótti. Shúmekti saryldatyp-shoryldatyp jýyndy. Qyshyrlatyp tisin tazalady. Qorqyldatyp-qorsyldatyp kómeiin tazalady. Birese oń jaǵynan, birese sol jaǵynan óz betin ózi shapalaqpen shart ta shurt sabalaidy. Sosyn ústindegi shapanyn iyǵyna jeleń tastap, shymshyp býylǵan qaptyń aýyzyndai qyp, kindigin shortityp, tórgi bólmege ótip bara jatyp, kenet Qalihandy alai, Esenjoldy bylai bir iterip, qaq tórge qazdiyp otyryp aldy. Jeńdi túrip, bilekti sybanyp, mal soiatyn kisidei tabaqtyń ústine «iá, bissimillá» dep, tóńkerile tónip otyrdy. Namazdyń aldynda dáret alatyndai sharta júgingenimen, sharýasy belgili eken. Sol alaqandy jaiyp jiberip, oǵan oń alaqanymen áýeli qarakesek et, sosyn quiryq mai, sosyn qazy-qartany qabattap salyp, ony týyrlyqtai ińkál nanmen qymtap, bilezik tustan suq saýsaqqa qarai bas barmaǵymen nuqyp jiberip, qylǵytyp kep jiberdi. Bul – sabazdyń et jegeni. Sóitip, úime tabaqtyń orta tusy eńserile, mailyqqa kerenaý qol sozdy. Kárlen keseni alyp, ortasyna jeter-jetpes qylyp, sorpa quidy. Qalǵan jerin qatqan ýyzdai dirildep turǵan qoiý qatyqpen toltyryp, asyqpai-úsikpei aýyzyna apardy. Bul – shirkinniń sorpa ishkeni. Ony qaqshyp salǵasyn «Qudai, baiaǵydaǵydai aranyń ashylyp turatyn kez emes. Toisam, torǵaidai tamaǵym joq» – dep, tanaýyn delditip, erinin jymqyryp, mekirene kúlip, alaqanyn jaiyp, qasyndaǵylarǵa syǵyraia qaraidy. Ol – bata suraǵany.
Etten keiin apam shai quiady. Qairattyń piialasyna áýeli sút toltyrady. Sonyń ústine isin burqyratyp bir-eki tamshy qarakúreń shai tamyzady. Bul kókeńizdiń – shai ishkeni. Sosyn ol bulttan shyqqan kúnge uqsap, shikireiip kep otyrady. Ári-beri bir qarap qoiady da, áńgimege aralasady. Bul – ashýynyń basylǵany. Kóńiliniń ashylǵany. Ol jadyraǵasyn qalǵandarymyzǵa ne joryq?! Keý-keýlei jónelemiz. Qalihan Jańyl apamnyń kelin jumsaityn, nemere súietin kezi kelgenin aityp, maiyn tamyzyp sóz qozǵaidy. «Iá, durys aitasyń, qyryqtaǵy jigittiń jiyrmadaǵy uly bolsyn degen ǵoi», – dep apai qýattaidy. «Elýge deiin tili salaqtap, tún balasy el aqtap, kóp qydyrǵan qańǵyma shaldyń erbeńdegen kóleńkesi men erqara qylyp erte salǵan máýjiregen kempirsymaǵy bolady», – dep Asqar syqylyqtaidy. Kózin jumyp, aýzyn ashyp, qaralai máz bolyp otyrǵan Esenjol: «Má, áiel degenniń kerek jeri kóp eken-aý ózi», – dep kemeńgersinedi. «Iá, bul biledi!» – dep, Jumeken myrs etedi. «Ondai ázázil áńgimelerińdi qoiyńdar, túge... Qyryqqa jetpei, qyzyǵymnan aiyrylyp, qyrshyn keter jaiym joq», – dep Qairat kergidi. Eki iyq tusyn saýsaq ushymen shym-shym ustap jelpinip qoiady.
Ony kóndirmek bolyp istemegenimiz joq. Esikten kirip kele jatqanda besiktegi jylamaǵan balamyzǵa: «Kúni-túni shapqylap, bolma, balam, aqymaq, tezirek jigit bolǵaisyń, Qairattan buryn qatyn ap!» – dep sarnata ándetip, áldi de aittyq. Oǵan qyńatyn Qairat joq. Azynatyp qońyraý soǵady. Tarsyldatyp esik soǵady. Buldanyp attaidy. Tuldanyp amandasady. Taltaiyp turyp, aiaq kiimin sheshedi. Shalqaiyp turyp tórge shyǵady. Kósilip turyp uiyqtaidy. Uiqysy qanǵasyn ústi-basyn qaǵynady-silkinedi.
Ainanyń aldyna baryp, alai bir ejireiedi, bylai bir kújireiedi. Sosyn: «mine, durys!» – dep, ainadaǵy ózine kisimsine bir qaraidy da, ysqyra ándetip shyǵa jóneledi. Bi izdep ketedi. Buryn maǵan: «Tamaǵyńdy pisiretin apam bar. Kiimińdi jýyp beretin bytkombinat bar. Sulýlyq kórý kerek bolsa, sýret galereiasy bar. Óz basyńdy óziń noqtalap, erte úilenip neń bar edi. Qyzmette – partkontrol, túzde – narkontrol, úide – jenkontrol: kil «kontroldiń» ortasynda júr solai Valentina Gaganova iirgen jiptei esilip, jiptiktei bolyp», – dep ursatyn.
Qudaidyń qudiretine sóz bar ma?! Bir kúni aq pen qyzyldyń arasynda kirip kelip, igir de joq, migir de joq: «Men úilenem. Qudalyqqa sen barasyń», – degeni. «Qashan?» «Aldaǵy jeksenbide». Tentekten tez habar degen osy. Ýádeli kúni – túske deiin tym-tyrs. «Álginiń aityp júrgeni ótirik pe, shyn ba?» – dep shydai almai, úiine bardym. Áýlieniń jalaýyndai qylyp eki-úsh mashinaǵa álekei-kúlekeilep lenta bailanypty. «Qairat qaida?» «Uiyqtap jatyr» «Qashan barýshy ek?» «Tórtte». «Qazir qansha?» «Úsh». Ishke ótsem, Qairat tórgi bólmede shyrt uiqyda. Jalańash tósin taý jaqtan esken samal lepke tósep, majyra bop shalqasynan jatyr. Ulmalap-julmalap, ázer oiattyq. Jabylyp júrip, ázer kiindirdik. Qalyńdyqtyń shyqqan úiiniń iesi – institýt muǵalimi eken. Bizdi kútip qalsa kerek. Úiindegiler terezeden, balkonnan jylt-jylt syǵalap qoiady. Kireberiste kúieý jigit meni iyǵymen qaǵyp, ysyryp tastap, ózi alǵa tústi. Úshinshi me, tórtinshi me – joǵarǵy qabatqa kóterildik. Oqtaýdai tikireiip tura qaldy. Qońyraýdy ózi qaqty. «Assalaýmaǵaleikým!» Aiqailap sálem berip kirdi. Tórdegi dastarqan qurýly bólmege ótti. Bosaǵaǵa toqtamai, tórge qarai adymdady. Alshaiyp kep otyrdy. Terezege qarap: «Horoshii vid», – dep tamsanyp qoiady. Ózi emes, meniń quda ekenimdi umytyp ketkenin sezdim de, bosaǵa jaqtaǵy oryndyqqa jaiǵasa saldym. Qalyńdyq kórinbeidi. Qalǵandary maǵan: «Uialma, qaraǵym. Ne ishesiń, ne jeisiń?» – dep, báiek bolyp jatyr. Tabaqshaǵa salynyp bas ákelindi. Qairat bala súndetteitin moldadai pyshaǵyn jalańdatyp, ózi jaiǵap jatyr. As sońynda suńqyldap, ózi bata berdi. Quraq ushyp júrgen qyz-kelinshekterge iegin bir kóterip qoiyp, betin sipady. Buiym suraldy. Toidyń búgin ekeni aityldy. «Kelińizder», – dep shaqyryldy. Mende ún joq. Aqyryna deiin shydaiyn dep, bosaǵaǵa qarai yǵysyp turyp, tórdegilerge jol berdim. Jamyrai qoshtasyp, qudalar qaldy. Jadyrai kúlip, bizder kettik. Arada eki saǵat ótpei, Jazýshylar odaǵynyń ashanasynda toi bastaldy. Esik aldynda qudalardy aldarynan shyǵyp qarsy aldym. Aiaǵym aiaǵyma juqpai quraq ushyp júrmin. Olar meni, ózimsinip, ainalyp-tolǵanyp jatyr. Kúieý balamyz osy eken dep júrgen syńaily. Kúlip jibermei, ázer shydap baqtym.
Aldaryna túsip, oryndaryna ákep otyrǵyzdym. Sosyn kúieýler turǵan bólmege ketip, olardy jetektep ákelip, óz oryndaryna jaiǵastyrdym. Qudalardyń kózderi atyzdai. Tamada bolyp toi bastadym. Sonda baryp qudalar jaǵdaiǵa túsindi. Alǵashqy úziliste bárimiz qyran-topan kúlkige battyq. Baqsaq, baiaǵyda Qairat talaǵy tars airylyp, kórpesin tas qyp jamylyp jatqanda Qarqaralynyń arshasy týraly aitylǵanda, tosynnan atyp turýy tegin emes eken. Bolashaq qalyńdyǵy Sofiia Qarqaralynyń qyzy bolyp shyqty.
Sodan beri Qairatty kórgende sol bir albyrt shaǵymyz eske túsedi. Bir-birimizben aiamai qaljyńdasyp, birimizge birimiz erkelep, birimiz birimizge súikenbei júre almaityn qimastyǵymyz oiǵa oralady. Kóz ashpai jatyp, soǵys kiligip, jetimdikke, joqtyqqa urynyp, erkeleitin eshkimimiz bolmai, oiynymyz qanbai, buiyǵy ósken bizder Almatyda tanysyp, arman ústinde tabysyp edik. Birimizdi birimiz kórgende eshkimiz taýǵa jaiylǵandai bolýshy edi. Qimastyǵymyz ben syilastyǵymyzdy bárinen joǵary qoiýshy edik. Ótken janyp, ólgen tirilgendei, qaita kóterilgen qara shańyraqtardyń alǵashqy qýanyshtary men qyzyqtaryn birge bólisken, bir omartanyń bal aralaryndai esil bozdaqtardyń kóbiniń kózderi joq ekendigin oilaǵanda, óz topyraq, óleń tósegińnen ózge jaqqa aýyp kelgendei, júregiń shymyrlap qoia beredi. Jumeken men Júsiptiń kúzge qarai tústikke oralǵan qazdai suńqyldaǵan dombyrasyn, Asqardyń totiiaiyndai oiyp túser ýytty oilary men ustaradai tilip túser qyrshańqy qaljyńyn, Meńdekesh pen Qabibollanyń maqtadai jumsaq, miýadai tátti ádemi ázilin, Muqaǵalidyń ailapat nar tulǵasy men qyldyryqtai názik sezimin, Tólegen men Sabyrhannyń aqkókirek syrshyldyǵy men shynshyldyǵyn, Zeinolla, Maǵzom men Marshaldyń bárine túsinip, bárine shydaityn marqasqa tózimin, Bereket, Mekeriia, Nun, Sanbailardyń qaralai masairatar baýyrmaldyǵyn saǵynasyń. Tutas bir dáýren endi oralmastai bolyp ótip ketkenin sezinesiń. Onyń ózi ótip ketse de, elesi jadyńa oralyp, janyndy terbep júrmese, aýyzyna emizik timegen jetimek sábidei ábden jemirilip, kelege kele almas ediń.
Adam bolmysynyń sol shipasy búgin bar da erteń joq syldyr ýaqytpen, jumyr baspen birge ǵaiyp bop ketpesin dep, áserli sóz, ádemi til berilgen. Ol birin-biri kekep-moshqap, synap-minep júrý úshin emes, onsyz da ońdy-soldy tonalyp, qapalanyp júretin muńdar kókirekterge meiirimnen nur seýip, izgilikten iz tastap, shipa darytyp, emdep-demdep júrý úshin berilgen. Osyny túsingen aqyn men jazýshy adamgershiliktiń balgeri bolyp tabylady da, túsinbegenderi jai ánsheiin til bezegen, tis kezegen kisiligi joq kisápirler bolyp shyǵady. Aqyl tisten aiyrylyp, azý tisteri andyzdaǵan arsyzdyqqa bitken qyzyl til ómirdi júdetip, kóńildi kúizeltedi. Jylata bilse de, jubata almaidy.
Ony uǵyný úshin de adamdar talai gápti óz basynan ótkerýleri kerek bolady. Qairat Jumaǵaliev – dál sondai adam. Dál sondai aqyn. Men buny onymen qulyn-taidai tebisip birge ósken adam retinde anyq kózim jetip aityp otyrmyn. Ol, syrtynan qarasań hannyń balasyndai bolyp, muntazdai kiinip, múltiksiz sóilep, muqiiat qimyldaityn syrbaz adam. Keide mańdaiyn kún, tabanyn qum kúidirmegen baibatsha siiaqtanyp júredi. Eshqashan eshtemeden taýy shaǵylyp kórmegen erketotaidyń naǵyz ózi siiaqtanyp kórinedi. Jarq-jurq sóilep, jalt-jult qimyldap, qarq-qarq kúledi. Qaiǵy-muńnan habary joq qarqalazy jandai. Keide munysy oiyny ma eken, shyny ma eken dep, ańyryp qalǵan kezderim de az emes. Biraq, bul suraqqa onyń ózi de jaýap bere almaitynyn túsinemin.
Óitkeni, bul – rasynda da onyń ári oiyny, ári shyny. Dúniede aqi-taqi durys ta joq, teris te joq qoi. Bári de topyraqqa túsip ketken miýadai dúnie ǵoi. Táttiden dám tatqyń kelse, áýeli ony tazalap al. Áitpese, qoqys asaisyń, ne buiyrmystan imandy aýyzyń, sylp etpei qur qalasyń.
Qairat – osy qarapaiym shyndyqqa baiaǵydan qanyqqan adam. Ol adamnyń birinshi mindeti – qýana bilýge úirený dep esepteidi. Ol ómirden qýanysh izdeidi. Adamdardan jaqsylyq kútedi. Tabiǵat tek qudiretten turady dep biledi. Ol baqytty bireý ákelip beredi dep oilamaidy. Baqytty bola bilýdi, baqytty adamdai oinap-kúlip júre bilýdi murat tutady. Sýretkerdiń qai-qaisysy da talantty akter. Onyń ár keiipkeri – árqily akterlyq amplýasy. Aqyn da solai. Onyń ár óleńi – qyryq qubylyp otyratyn kóńil-kúiiniń endi qaitalanbas bir tusy. Qairat Jumaǵaliev te solai. Biraq, tragik te komik te emes. Ekeýinen de joǵary, ekeýinen de qiyn baqytty adamnyń rólinde tapjyltpai júre alatyn tamasha akter. Qartaisa da, ólip-óshetin ǵashyq bolýdy qapysyz beineleitin qaltqysyz lirikalyq qaharman siiaqty. Sál nársege masairai qýanyp, sál nárseden máz-máiram jasai alady. Bul onyń talanty ǵana emes, tabiǵaty. Óneri ǵana emes, ómiri. Sýretkerlik ustanymy ǵana emes, adamdyq ómirlik kredosy. Óleńdi onyń qulaǵyna perishte sybyrlamaidy. Ózi izdep tabady. Kórip júrgenderi men kóńilge túsip júrgenderin sezim tarazysyna qaita-qaita tartyp jalyqpai paraqtaý arqyly tabady. Elekke salyp qum elep, altyn aiyrǵandai, saralap otyryp tabady. Sondyqtan da ol poeziiany adam kórmegen neken-saiaqtan emes, kúnde kózge uryp turǵan úirenshiktiden túrtinektep otyryp qarastyrady. Úirenshiktiden úidei páleni ǵana kórip, úidei jaqsylyq pen jarastyqty kórmei ketýden saqtandyrady. Aqyn da – altyn jumyrtqa taratqan asyl tuqymdy taýyq siiaqty ǵoi. Ol, biraq, ondai asyldy kez kelgen kúni kez kelgen jerden apyl-qupyl asai salmaidy. Ondai taý-taý bolyp úiilip jatqan mol igilik pen mol izgilik, taýdai baqyt pen kóldei yrys qaidan kezigip, qaidan tabylmaq?! Ondai jaqsylyq kúndelikti tirshiliktiń kóp kúibeńiniń arasynan kúl arasyndaǵy tarydai birde kezigip, birde kezikpei, jigerdi qum qylyp baryp, asa sirek ushyrasady. Sol azdyń ózine qanaǵat ete alǵan sabyrly júrek qana adamdarǵa adal qarap, abzaldyq istei almaq. Paidaǵa shash-etekten kómilip, keńirdektei toiynǵan soń ǵana sarqytynan saýǵa berip, qalǵandardy qaryq qylamyn dep oilaityn qaraýlar keń dúnieni taryltpasa, jarylqap jarytpaidy. Qaiyr tek qanaǵatqa bitedi. Paiǵambarlar aqyly tasyp bara jatqandyqtan aqyl aitpaidy. Men bilgennen qalǵandar qapy qalyp jatqan joq pa eken dep ýaiymdaityn qaiyrymdylyqtan aitady. Sýretkerler de solai. Ishtegisin búgip qala almaityn adaldar. Barymen birge bólisetin saqilar. Aqyndyq degenimiz – Qudaimen taitalastyrardai qudiret, ibilispen arpalysatyndai arýaq emes. Ol – tikenek gúlge tumsyǵyn tyǵyp, timiskilenip júrgen bal araǵa buiyratyn bolmashy shyryndai lázzat. Sol bolmashy shyrynnan ǵana omarta toltyratyn bal jinalmaq. Biraq, sondai mardymsyz eken dep, kúder úzip ne toqmeiilsip ketken sabyrsyz sana, ashqaraq piǵyl, toǵyshar kókirek ózge túgil ózin de qaryq qylyp jarymaidy. Sondyqtan da Qairat: «Jaidary jazda syrlasyp gúlmen, talaiyn sonyń óleńge qostym... Aldyna baryp balaýsa jyrmen, qurbymnan jyly lebiz de tostym... Abaidan keiin jyr jazyp júrgen bizde de es bar deisiń be, dostym?!» – dep aǵynan aqtarylady. Bundai bultartqyzbas aqiqattan shyn sýretker apshymaidy. Óitkeni, ol da barmaǵynan bal tamatyn zerger siiaqty. Ómir boiy kóz maiyn sarqyp, túrtinshektep ótkeni. Jaryq dúniede aǵyl-tegil aqtarylyp jatqan aqiqat aidyny joq. Taý-taý bolyp qattala jiylyp turǵan as ta tók shyndyq ta joq. Bári de altyn men kúmistei shym-shymdap ónip, mysqaldap ólshenedi. Aǵashtaǵy máýedei, butaqtaǵy jidektei, qaýyzdaǵy dándei...Maida-maida jolyǵady. Áste-áste dám tatyp qana qadirine jetilesiń. Ol da, mine elý jyl boiy erinbei-jalyqpai jaryq dúnieniń dámi aýzyńnan ketpeitin miýasyn terip keledi. Sondyqtan ol «eńbekqor janda ózgeni kúndeýge mursat bolmaitynyn» biledi. «Qudiretti mynaý ýaqyttyń jyryn jattap ap, taqyldap tynym tappaityn saǵattyń tilin» túsinedi. Sondai jan: «janarynan jai atqan tap bolyp oqys bir sulý – sol edi meni oiatqan... ádet bop ketti kúrsiný; qap-qara jalyn órtegen – sharasyz mazdap janyp em; órtegen meni erkem eń, uqpai júrmin áli men; júrmin-aý tiri áiteýir, aqyl men sezim arbasyp, serpilem túbi qaita bir.. júrmin ǵoi ázir jer basyp.. aiyqpai ǵashyq dertimnen... óz basym azap shektim kep, sodan ba – turmyn órtińe birjola kúiip ketkim kep... kezim joq kóńilim jailanǵan, syrymdy syrtqa ańdatpai, kelemin shydap maidannan jaraly qaitqan soldattai», – dese, qalai senbeisiń. Qaimaqtai ýyljyǵan ýyz sezimniń qaltqysyz syry ǵoi! Sondai sezimtal júrek: «Atyraý men Aralym – Er Dalamnyń jainaǵan qos janary sekildi ediń; kóp kúdik kóńilimdi kisendemek... tek qana jaratqannan kútem medet; shynymen el amanda ór dalamnyń bir kózi oqys aǵyp túse me dep?!» – kúiinse, sen de birge kúizelesiń. Kózge uryp tursa da, kóńil túie bermes túisik. Sol mazasyz sana: «Qarasyn kórmesem de jeter shyńnyń, qaterin sezbesem de óter synnyń, jyl ótken saiyn (tipti uǵa almadym!), áiteýir – sezikshilmin, sekemshilmin; bilmeimin jeleń kúnnen bezindim be, ótti me sol bir jelbas kezim múlde; bolmasa – men kóterer ýaqyt júgin endi ǵana shyn aiqyn sezindim be; sekildi ótken kúnniń ókpesi kóp, oisyz, qamsyz kúnderdi kóp keship ek; elegizem talpynǵan saiyn arman biiktep bara jatqan joq pa osy dep; jalǵyz júrgen adamdai jel ótinde keide tońam talma tús áletinde; jyl ótken saiyn tipti kóktem-daǵy maǵan ylǵi keshigip keletindei», – dep tebirense, imandai uiyisyń.
Iá, syldyr ýaqyt shylbyryn súiretip mańyp barady. Qaida barady, qaida aparady, álde jol-jónekei itere salyp, kete bara ma – ony ózi biledi. Biraq, oǵan, ýaqytqa renjitin de ret joq. Qiyr batystaǵy Naryn qumynda, Bókei ordasynda, shyryldap dúniege kelgen jas sábi tórt jasqa shyǵar-shyqpasynda ákesi maidanǵa attanyp, basqynshy jaý aýyldyń irgesine keledi. Stalingradtyń dúrsilinen shańyraq shaiqalyp turdy. Qanquily naiza úzikten shanshylyp turǵanda, allasy jar bolyp, aman qalǵan-dy. Segizden endi asqanda etek-etek qumarshyq terip, ýys-ýys búldirgen jiyp júrgen Aibas qumy adam kórmegen alapat qarýlardyń synaq alańyna ainalyp, ǵasyrlap jailap kele jatqan rýly el qara oryn, qalyń qaýymnan tirilei aiyrylyp. Tep-tegis júk vagondaryna tielip, kóz kórmegen tosyn aimaqqa kóshirilgen edi. Aiqai soǵys kete sala, kútken jeńis jete sala...Sonda talai jurt kórer jaryqtan, keler jaqsylyqtan qaralai kúder úzgen. Sol shubyryndynyń ishinde ańyrata án salǵan anasy Jańyldyń aiaqastynan sýyryp salyp aitqan qaiǵyly qara óleńin qaǵyp alyp jattap, súliktei sulý qara tory bala Qairat ta kemseńdep kete barǵan. Myrzashólge jetken soń da, shyjyǵan kúnge, kómeidi qapqan mai topyraq shańǵa úirenbegen talai múskin shybyndai qyrylǵan. Sidańdaǵan qara bala aram shóp otap, buzaý qaiyryp, maqta tergen anasynyń etegine orala júrip, odan da aman qalǵan.
Ony adam etken de osynaý analyq mahabbat edi. Arqa eti arsha, borbai eti borsha bolyp, kún-tún jumysta júrip, jalǵyzynyń janyn qalqalaǵan aiaýly ana etken adal eńbek pen ashy ter edi. Sondyqtan da Qairat jeldi kúngi túndiktei jelpildemeidi. Borbaidan qan saýlatyp buta tilip, shókimdep maqta jinap, tilimdep kesken tandyr nanmen nárem aiyrǵan sábi kókirek júregine jyr bop tunar sulýlyq pen izgilikti attap bastyrmas aiyrt jynystyń arasynan aqyq monshaq tergendei, úńile qarap, úzdige izdep júrip tabady. Tán yrzyǵyn solai izdegen adam jan rahatyn da solai izdeidi. Taýdai keselge moiymasa da, sáldei izgilikke máz-máiram bop qýanady. Qiianatty eńserip, jaqsylyqty tebirený – aqyndyqtyń aýyzyńa tosar aq quty. Sondyqtan da ol adal jegen nan men ainymas ystyq yqylastyń jyrshysy. Adamgershilik pen meiirbandyqtyń jyrshysy. Onyń sózine jazylǵan ánderdiń kóńilge qona ketetini de sondyqtan. Taima jolyńnan, tanba baǵytyńnan, alǵa tart, aqpeiil aqyn dos!
Ábish Kekilbaiuly
2007 jyl
