Bul suhbatta islam tarihyndaǵy mýtazilit, haýarijder sekildi alǵashqy teris aǵymdardyń paida bolýy, olardyń taralý keńistigi, tanym-túsinikteri men adasýshylyqtarynyń basty kórinisteri týrasynda «Áziret Sultan» meshitiniń naib imamy Qýat Erǵaliuly baiandaidy.
– Alǵashqyda jańa dinge qarsy bolǵan arabtar keiinirek islamdy top-tobymen qabyldap jatty. Jalpy islam qandai qaǵidattarmen taraldy?
– Shyndyq pen aqiqatqa negizdelgen islam dinin alǵashynda arab qoǵamy men kóshpeli bádáýilerdiń qabyldaýy qiyn boldy. Bul óz kezeginde rý, taipa shonjarlaryna tiimdi bolmady. Sonymen qatar, islam dininiń áleýmettik tiregi bolmady. Buǵan qosa mekkelikter úshin politeizmniń saqtalýy paidalyraq edi. Adamgershilikti, shynaiylyqty, tózimdilik pen barǵa qanaǵat etýdi keńinen nasihattaityn asyl dinimiz keń etek jaiylýy synshy ýaqyt enshisinde boldy.
Islam dininiń negizgi qos ustanymy – Quran kitap pen paiǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s) ónegeli is-amaldary. Sol arqyly jergilikti halyq puttarǵa tabyný qatelik ekenin túsindi. Alla elshisi (s.ǵ.s) taipalyq kóp qudaidyń ornyna tek bir Allaǵa syiyný kerektigin uqtyrdy. Ýaqyt óte kele arabtar arasynda keń qoldaý taýyp, aqiqat dindi jappai qabyldaý bastaldy. Islam dininiń 622 jyly musylmandar Mekkeden Medinege kóship kelgennen keiin taralýy qarqyndy kúsh aldy. Mekke men Medine qalalary islam dininiń búkil musylman álemniń qasieti mekenine ainaldy.
Keiinnen islam dini ortaǵasyrlyq arab halqyn uiystyrýda, jańa saiasi qurylym halifattyń ornyǵýynda, birtutas el qalyptastyrýda, álemde «musylman úmbeti» dep atalatyn jańa qaýymnyń túzilýinde mańyzdy faktorǵa ainaldy.
VII ǵasyrda islam dininiń aýmaǵy Arab túbegin qosa alǵanda Soltústik Afrika, Pirenei túbegi, Iran, Aýǵanstan, Kavkaz aýmaǵy, Ortalyq Aziia men Úndistannyń soltústigine deiin jetti.
– Mýtazilitter aǵymy qashan jáne neniń negizinde paida boldy?
– «Mýǵtazilá» – arab tilinde «oqshaýlanǵan», «bólingen», «bólinip shyqqan» jáne «jyraqtanǵan» degen maǵynalardy beredi. Bul aǵymnyń negizi Ámáýiler halifaty tusynda qalanǵanymen, Abbasiler halifaty tusynda saiasi biliktiń kómegimen qanatyn keń jaiady jáne óz pikirlerin basqalarǵa májbúrlep tańýda kúsh qoldanady.
Mýǵtazitterdiń shyǵý tarihyna qatysty ortaq pikir joq. Ǵalymdar túrli ustanymda. Keibir ǵalymdardyń muǵtazilitter týraly tujyrymdary tómendegidei: Olar Hasan men Mýǵaýiianyń jaqtastaryna qosylmai, bólinip, meshitten shyqpai qulshylyq etetin, dini máselelerdi zertteýmen ainalysatyn topqa ainalady. Aitalyq, Ýasil ibn Ata atty ǵalym ataqty tabiǵin Hasan ál-Basrimen «Úlken kúná jasaýshy adam musylman ba, kápir me?» degen máselede kelise almai, dárisine qatysýdan bas tartady. Óz aldyna jeke dáris uiymdastyryp, «mýǵtazilá» atanǵan. Sondyqtan da bolar mýǵtazila aǵymynyń negizin Ýasil ibn Ata qalaǵan dep esepteledi. Alaida ǵalym Ramadan ál-Býti «mýǵtazilányń negizi taǵdyrdy teriske shyǵarǵan Maǵbat ál-Jýhaniden bastalady» deidi.
Atalǵan aǵymnyń «mýǵtazilá» atanýy týraly taǵy basqa da pikirler bar. Batys shyǵystanýshylarynyń aitýynsha, olar bul dúnieniń qyzyǵyn tárk etip, bar ómirin ǵylymǵa arnaǵan adamdar. Sondyqtan «mýǵtazilá» atanǵan. Alaida bul tujyrymdy musylman ǵalymdary teriske shyǵarady. Sebebi, olardyń arasynda tek taqýa, tárki dúnielikpen ainalysqandar ǵana emes, buzaqy, kúnáharlar da kóp bolǵan.
– Al, takfirizmniń tarihy qandai? Alǵashqy musylmandar namaz oqymaǵan óz rýlastaryn kúpirlikpen aiyptady ma?
– Jalpy «takfir» nemese «hijra jamaǵaty» degen (ózderin «musylman jamaǵaty» dep ataýshylar) aǵym – islamdaǵy shekten shyqqan top. Bul aǵym senimderiniń negizi haýarij aǵymynyń takfir uǵymynan qurylady.
Haýarij – islam tarihynda eń alǵash paida bolǵan kereǵar aǵym. Bul aǵymnyń músheleri III Halifa Osman bin Affandy jáne IÚ halifa Áli ibn Ábý Talibti qastandyqpen óltirgen. Osman jáne Áli – ulyq sahabalar, islam dinine kóp eńbek sińirgen tulǵalar. Haýarijder Alla elshisi (s.ǵ.s) sahabalarynyń ǵana emes, myńdaǵan beikúná musylmandardyń da qanyn tókken.
Aǵym ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Mysyr eliniń túrmelerinde jappai qamaýǵa alynǵan musylmandar arasynda boi kóterdi. Ásirese, ol Mysyr stýdentteri ortasynda erekshe qoldaýǵa ie boldy. Aǵymnyń dúniege kelýine túrtki bolǵan jait túrmelerdegi adam tózgisiz jaǵdai edi. Túrmedegi aýyr azaptan kóptegen kisiler qaitys boldy. Osyndai ýaqytta aýyr qysymǵa ushyraǵan musylmandar osy aǵymǵa kire bastaǵan.
Musylman balasyn «kápir» dep aiyptaý sonaý sahabalardyń dáýirinde adasqan aǵymdar tarapynan paida bolǵan dúnie. Haziret Áli (r.a.) el basqarǵan tusta harijitter (haýarijder) tipti, sahabalardyń ózin dinnen shyqty dep aiyptaǵany belgili.
Mine, sol harijitterdiń arasynda birde-bir sahaba, tipti dindi tereń uqqan eshbir adam joq edi. Olar paiǵambar tárbiesin kórgen abzal jandardyń synyna ushyrap, sol zamannyń ózinde bilik bolyp, olarǵa qarsy kúres júrgizilgeni tarihtan belgili. Dálirek aitqanda, haziret Áli (r.a.) kúná jasaǵandardy kápir sanaǵan haýarijderge qarsy Abdýlla ibn Abbas (r.a.) syndy bilikti sahabalar arqyly kúres júrgizip, toitarys berip edi. Sodan basym bóligi beri qaitqandy.
Al óz ustanymdarynan qaitpai, ǵylymi dálel-dáiektiń parqyna barmaityn birbetkei qyńyrlaryn bilik kúshimen basýdan basqa aila-tásil qalmady. Sondai-aq, tórt mázhab imamdarynyń biri Ahmad ibn Hanbal ómir súrgen tusta mýǵtazilitter aǵymy boi kóterip, dástúrli baǵyttyń tamyryna balta shappaq boldy. Filosofiialyq oi erkindikti shekten tys paidalanǵan bul teris aǵym da joǵarydaǵy haýarijder syndy úlken kúná jasaǵandardy dinnen shyǵarǵan-dy. Taǵy da sol dástúrli baǵyt óz mindetin oryndap, muǵtazilitterge qarsy ideologiialyq kúres júrgizip, bir jaǵynan bilik te qol ushyn berip, qoǵamǵa kesiri tigen jat aǵym quryqtaldy. Búgingi tańdaǵy elimizde kókiregin kerip, aiaǵyn alshań basqan jat aǵymnyń da osy tap joǵarydaǵy haýarijder men muǵtazilitter siiaqty úlken kúná jasaǵandardy musylmanshylyqtan shyǵaratynyn bárimiz estip, kórip júrmiz. Osyndai adasqan aǵymdardyń biri – «Tákfir jáne hijra jamaǵaty» bolyp tabylady. Qoǵamda kóbine «takfirshiler» degen ataýmen tanymal. Alaida, olar ózderin «Daǵýat jáne hijrat jamaǵaty» dep te ataidy.
«Tákfir» sózi «bireýdi kápir sanaý» degendi bildirse, «hijra» sózi «ózderimen dini máselede kelispegenderdi tárk etý, olarmen aralaspaý» degenge saiady. Bulardyń adasqan jerleri – kúná jasaǵan musylmandy jáne ózderin musylman sanasa da shariǵatty basshylyqqa almaǵandary úshin bilik ókilderin kápir sanaýlary. Eń soraqysy sol, tákfir jamaǵaty kápir sanaǵan tulǵalardy kim kápir dep eseptemese, onyń ózi de kápir bolady.
Islamda adamdy kúpirlikke aiyptaý (tákfir) eń úlken kúnálardyń qataryna jatady. Bul jaiynda Qasietti Quranda Alla Taǵala bylai degen: «Boi usynýshylardy, kúnáharlardai etemiz be? Senderge ne boldy, qalai úkim beresińder?» (Qalam súresi, 35-36 aiattar).
Al Alla elshisi (s.ǵ.s): «Kimde-kim musylman adamdy kúpirlikke aiyptaǵan bolsa, ol adamdy óltirgenmen teń», – dep bul máselege asa úlken saqtyqpen qaraý kerektigin eskertedi.
– Hanafi mázhabynda amal etpegen musylmanǵa takfirdiń jariialanbaitynyn bilemiz. Bul nemen túsindiriledi?
– Hanafi mázhaby boiynsha múmin ekenin aitýmen qatar, iláhi sipattardy joqqa shyǵaratyn nemese jaratylystardyń sipattaryna uqsatatyn, taǵdyrǵa senbeitin, Quranda ashyq belgilengen úkimderdi moiyndamaǵan, kúná isteýdi halal sanaǵan, Qurannyń bir árpin bolsa da moiyndamaǵan adam kápir bolyp tabylady.
Alaida, Qurandy tápsir nemese táýil (joramal jasap túsindirý) jasaý arqyly úkim shyǵaratyn nemese paiǵambarymyzǵa (s.ǵ.s) tán dep aitylatyn hadisterde kelgen keibir senim negizderin qabyldamaǵan adamdy kápir sanaýǵa bolmaidy. Ábý Hanifanyń «ál-Fiqhýl-ákbar» kitabynda osyǵan sai mynadai sóz bar: «Meili úlken kúná istese de, ol istegen úlken kúnásin halal sanamaiynsha, ony kápir dep aita almaimyz. Musylman degen atty odan alyp tastai almaimyz. Biz ony múmin dep ataimyz». Olai bolsa, kálima sháhadat aityp júrgen musylmannyń eń úlken qateligi – kúná isi úshin musylman baýyryn dinnen shyǵaryp, ony kápir sanaýy.
– Jastardyń dástúrli islam baǵytynda júrgiziletin ýaǵyzdarǵa qulaq asýy úshin ne isteýge bolady?
– Bul arada bizdiń imamdarymyzdyń biliktiligi qajet. Respýblikalyq dárejede ótip jatqan arnaiy konferentsiialarda da osy taqyryp tóńireginde máseleler kóterilip keledi. Búgingi kúni dini bilimmen qatar, dúniiaýi bilimderdi de birge alyp júrý zaman talaby. Onymen ǵana shektelmei QMDB-ǵa qarasty dini-aǵartý saittary óz jumystaryn odan ári jandandyra túsý qajet. Túrli aýdio, video ónimderdiń sany men sapasyn arttyrý lázim. Osy oraida arnaiy mamandarǵa degen suranys arta túsedi. Oǵan memleket tarapynan da kóptep qoldaý kórsetilýi qajet. Máselen, aǵymdardyń soiylyn soǵatyn saittarǵa shekteý qoiý kerek. Ol qoǵam arasyndaǵy dini alaýyzdyqtardyń tez órshýine sebep bolady. Ári dástúrli islam baǵytynan taidyrady. «Jumyla kótergen júk jeńil», demekshi bul kópshilik bir judyryq bolyp jasaý kerek bolǵan sharýalar.
– Jastarǵa, olardyń ata-anasy men týystaryna aitar keńesterińiz bar ma?
– Biz fiqhta Hanafi mázhabyn, dini senimde Matýridi mektebin ustanamyz. Bul – bizdiń myzǵymas sara jolymyz. Osy mektep talai ǵasyrlardan beri óz qundylyǵyn joiǵan joq. Hanafi mázhaby halqymyzdyń ult retinde qalyptasyp, uiysýyna sebepshi boldy. Ol ádet-ǵuryp, salt-dástúrimizben bite qainasyp jatyr. Táýelsiz eldiń árbir sanaly jastary osyny durystap túsinip alýy qajet. Búginde búlik týdyryp jatqan jat aǵymdardyń is-áreketi barshaǵa aian. Olar – adasqandar. Saiasi astar jatqan bul piǵyldardyń ar jaǵynda jaýyz nietti kúshter turǵanyn túsinýimiz kerek. Solardyń soiylyn soǵyp ketýden azamattarymyzdy saqtandyrýymyz aýadai qajet.
Islam dini tek beibitshilikti qalaidy. Bul – árbir kámeletke tolǵan jastar men ul-qyz ósirip otyrǵan ata-ananyń oiǵa túiýi tiis bolǵan nárse. Elimizdegi dini aǵartý jumystarynyń bári de osy maqsatta júzege asyp jatyr. Eń áýeli halyqqa durys dini bilim qajet. Kez kelgen bir suraq týyndasa kóshedegi kóldeneń kók attydan surap kete bermei, meshitke kelip arnaiy imamdardan jaýap alý qajet. Onymen qosa, búginde meshitterimizde dini saýat ashýǵa arnalǵan arnaiy kýrstar jumys istep jatyr. Solarǵa kelip durys baǵyt alyp, dini bilimniń naǵyz qainar kózinen sýsyndaý qajet. Sonda ǵana azamattarymyz adasýdan aýlaq bolady. Bul saiyp kelgende elimizdiń tynyshtyǵy men turaqtylyǵynyń da kepili bolmaq.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
E-Islam.kz
