بۇل سۇحباتتا يسلام تاريحىنداعى مۋتازيليت, حاۋاريجدەر سەكٸلدٸ العاشقى تەرٸس اعىمداردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ تارالۋ كەڭٸستٸگٸ, تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸ مەن اداسۋشىلىقتارىنىڭ باستى كٶرٸنٸستەرٸ تۋراسىندا «ەزٸرەت سۇلتان» مەشٸتٸنٸڭ نايب يمامى قۋات ەرعاليۇلى باياندايدى.
– العاشقىدا جاڭا دٸنگە قارسى بولعان ارابتار كەيٸنٸرەك يسلامدى توپ-توبىمەن قابىلداپ جاتتى. جالپى يسلام قانداي قاعيداتتارمەن تارالدى?
– شىندىق پەن اقيقاتقا نەگٸزدەلگەن يسلام دٸنٸن العاشىندا اراب قوعامى مەن كٶشپەلٸ بەدەۋيلەردٸڭ قابىلداۋى قيىن بولدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە رۋ, تايپا شونجارلارىنا تيٸمدٸ بولمادى. سونىمەن قاتار, يسلام دٸنٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك تٸرەگٸ بولمادى. بۇعان قوسا مەككەلٸكتەر ٷشٸن پوليتەيزمنٸڭ ساقتالۋى پايدالىراق ەدٸ. ادامگەرشٸلٸكتٸ, شىنايىلىقتى, تٶزٸمدٸلٸك پەن بارعا قاناعات ەتۋدٸ كەڭٸنەن ناسيحاتتايتىن اسىل دٸنٸمٸز كەڭ ەتەك جايىلۋى سىنشى ۋاقىت ەنشٸسٸندە بولدى.
يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ قوس ۇستانىمى – قۇران كٸتاپ پەن پايعامبارىمىز مۇحاممەدتٸڭ (س.ع.س) ٶنەگەلٸ ٸس-امالدارى. سول ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ حالىق پۇتتارعا تابىنۋ قاتەلٸك ەكەنٸن تٷسٸندٸ. اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س) تايپالىق كٶپ قۇدايدىڭ ورنىنا تەك بٸر اللاعا سىيىنۋ كەرەكتٸگٸن ۇقتىردى. ۋاقىت ٶتە كەلە ارابتار اراسىندا كەڭ قولداۋ تاۋىپ, اقيقات دٸندٸ جاپپاي قابىلداۋ باستالدى. يسلام دٸنٸنٸڭ 622 جىلى مۇسىلماندار مەككەدەن مەدينەگە كٶشٸپ كەلگەننەن كەيٸن تارالۋى قارقىندى كٷش الدى. مەككە مەن مەدينە قالالارى يسلام دٸنٸنٸڭ بٷكٸل مۇسىلمان ەلەمنٸڭ قاسيەتٸ مەكەنٸنە اينالدى.
كەيٸننەن يسلام دٸنٸ ورتاعاسىرلىق اراب حالقىن ۇيىستىرۋدا, جاڭا ساياسي قۇرىلىم حاليفاتتىڭ ورنىعۋىندا, بٸرتۇتاس ەل قالىپتاستىرۋدا, ەلەمدە «مۇسىلمان ٷمبەتٸ» دەپ اتالاتىن جاڭا قاۋىمنىڭ تٷزٸلۋٸندە ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى.
VII عاسىردا يسلام دٸنٸنٸڭ اۋماعى اراب تٷبەگٸن قوسا العاندا سولتٷستٸك افريكا, پيرەنەي تٷبەگٸ, يران, اۋعانستان, كاۆكاز اۋماعى, ورتالىق ازييا مەن ٷندٸستاننىڭ سولتٷستٸگٸنە دەيٸن جەتتٸ.
– مۋتازيليتتەر اعىمى قاشان جەنە نەنٸڭ نەگٸزٸندە پايدا بولدى?
– «مۋعتازيلە» – اراب تٸلٸندە «وقشاۋلانعان», «بٶلٸنگەن», «بٶلٸنٸپ شىققان» جەنە «جىراقتانعان» دەگەن ماعىنالاردى بەرەدٸ. بۇل اعىمنىڭ نەگٸزٸ ەمەۋيلەر حاليفاتى تۇسىندا قالانعانىمەن, ابباسيلەر حاليفاتى تۇسىندا ساياسي بيلٸكتٸڭ كٶمەگٸمەن قاناتىن كەڭ جايادى جەنە ٶز پٸكٸرلەرٸن باسقالارعا مەجبٷرلەپ تاڭۋدا كٷش قولدانادى.
مۋعتازيتتەردٸڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى ورتاق پٸكٸر جوق. عالىمدار تٷرلٸ ۇستانىمدا. كەيبٸر عالىمداردىڭ مۇعتازيليتتەر تۋرالى تۇجىرىمدارى تٶمەندەگٸدەي: ولار حاسان مەن مۋعاۋييانىڭ جاقتاستارىنا قوسىلماي, بٶلٸنٸپ, مەشٸتتەن شىقپاي قۇلشىلىق ەتەتٸن, دٸني مەسەلەلەردٸ زەرتتەۋمەن اينالىساتىن توپقا اينالادى. ايتالىق, ۋاسيل يبن اتا اتتى عالىم اتاقتى تابيعين حاسان ەل-باسريمەن «ٷلكەن كٷنە جاساۋشى ادام مۇسىلمان با, كەپٸر مە?» دەگەن مەسەلەدە كەلٸسە الماي, دەرٸسٸنە قاتىسۋدان باس تارتادى. ٶز الدىنا جەكە دەرٸس ۇيىمداستىرىپ, «مۋعتازيلە» اتانعان. سوندىقتان دا بولار مۋعتازيلا اعىمىنىڭ نەگٸزٸن ۋاسيل يبن اتا قالاعان دەپ ەسەپتەلەدٸ. الايدا عالىم رامادان ەل-بۋتي «مۋعتازيلەنىڭ نەگٸزٸ تاعدىردى تەرٸسكە شىعارعان ماعبات ەل-جۋھانيدەن باستالادى» دەيدٸ.
اتالعان اعىمنىڭ «مۋعتازيلە» اتانۋى تۋرالى تاعى باسقا دا پٸكٸرلەر بار. باتىس شىعىستانۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ولار بۇل دٷنيەنٸڭ قىزىعىن تەرك ەتٸپ, بار ٶمٸرٸن عىلىمعا ارناعان ادامدار. سوندىقتان «مۋعتازيلە» اتانعان. الايدا بۇل تۇجىرىمدى مۇسىلمان عالىمدارى تەرٸسكە شىعارادى. سەبەبٸ, ولاردىڭ اراسىندا تەك تاقۋا, تەركٸ دٷنيەلٸكپەن اينالىسقاندار عانا ەمەس, بۇزاقى, كٷنەھارلار دا كٶپ بولعان.
– ال, تاكفيريزمنٸڭ تاريحى قانداي? العاشقى مۇسىلماندار ناماز وقىماعان ٶز رۋلاستارىن كٷپٸرلٸكپەن ايىپتادى ما?
– جالپى «تاكفير» نەمەسە «ھيجرا جاماعاتى» دەگەن (ٶزدەرٸن «مۇسىلمان جاماعاتى» دەپ اتاۋشىلار) اعىم – يسلامداعى شەكتەن شىققان توپ. بۇل اعىم سەنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزٸ حاۋاريج اعىمىنىڭ تاكفير ۇعىمىنان قۇرىلادى.
حاۋاريج – يسلام تاريحىندا ەڭ العاش پايدا بولعان كەرەعار اعىم. بۇل اعىمنىڭ مٷشەلەرٸ ٸٸٸ حاليفا وسمان بين اففاندى جەنە ٸٷ حاليفا ەلي يبن ەبۋ تاليبتٸ قاستاندىقپەن ٶلتٸرگەن. وسمان جەنە ەلي – ۇلىق ساحابالار, يسلام دٸنٸنە كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرگەن تۇلعالار. حاۋاريجدەر اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س) ساحابالارىنىڭ عانا ەمەس, مىڭداعان بەيكٷنە مۇسىلمانداردىڭ دا قانىن تٶككەن.
اعىم ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى مىسىر ەلٸنٸڭ تٷرمەلەرٸندە جاپپاي قاماۋعا الىنعان مۇسىلماندار اراسىندا بوي كٶتەردٸ. ەسٸرەسە, ول مىسىر ستۋدەنتتەرٸ ورتاسىندا ەرەكشە قولداۋعا يە بولدى. اعىمنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە تٷرتكٸ بولعان جايت تٷرمەلەردەگٸ ادام تٶزگٸسٸز جاعداي ەدٸ. تٷرمەدەگٸ اۋىر ازاپتان كٶپتەگەن كٸسٸلەر قايتىس بولدى. وسىنداي ۋاقىتتا اۋىر قىسىمعا ۇشىراعان مۇسىلماندار وسى اعىمعا كٸرە باستاعان.
مۇسىلمان بالاسىن «كەپٸر» دەپ ايىپتاۋ سوناۋ ساحابالاردىڭ دەۋٸرٸندە اداسقان اعىمدار تاراپىنان پايدا بولعان دٷنيە. حازٸرەت ەلي (ر.ا.) ەل باسقارعان تۇستا حاريجيتتەر (حاۋاريجدەر) تٸپتٸ, ساحابالاردىڭ ٶزٸن دٸننەن شىقتى دەپ ايىپتاعانى بەلگٸلٸ.
مٸنە, سول حاريجيتتەردٸڭ اراسىندا بٸردە-بٸر ساحابا, تٸپتٸ دٸندٸ تەرەڭ ۇققان ەشبٸر ادام جوق ەدٸ. ولار پايعامبار تەربيەسٸن كٶرگەن ابزال جانداردىڭ سىنىنا ۇشىراپ, سول زاماننىڭ ٶزٸندە بيلٸك بولىپ, ولارعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزٸلگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. دەلٸرەك ايتقاندا, حازٸرەت ەلي (ر.ا.) كٷنە جاساعانداردى كەپٸر ساناعان حاۋاريجدەرگە قارسى ابدۋللا يبن ابباس (ر.ا.) سىندى بٸلٸكتٸ ساحابالار ارقىلى كٷرەس جٷرگٸزٸپ, تويتارىس بەرٸپ ەدٸ. سودان باسىم بٶلٸگٸ بەرٸ قايتقاندى.
ال ٶز ۇستانىمدارىنان قايتپاي, عىلىمي دەلەل-دەيەكتٸڭ پارقىنا بارمايتىن بٸربەتكەي قىڭىرلارىن بيلٸك كٷشٸمەن باسۋدان باسقا ايلا-تەسٸل قالمادى. سونداي-اق, تٶرت مەزھاب يمامدارىنىڭ بٸرٸ احماد يبن حانبال ٶمٸر سٷرگەن تۇستا مۋعتازيليتتەر اعىمى بوي كٶتەرٸپ, دەستٷرلٸ باعىتتىڭ تامىرىنا بالتا شاپپاق بولدى. فيلوسوفييالىق وي ەركٸندٸكتٸ شەكتەن تىس پايدالانعان بۇل تەرٸس اعىم دا جوعارىداعى حاۋاريجدەر سىندى ٷلكەن كٷنە جاساعانداردى دٸننەن شىعارعان-دى. تاعى دا سول دەستٷرلٸ باعىت ٶز مٸندەتٸن ورىنداپ, مۇعتازيليتتەرگە قارسى يدەولوگييالىق كٷرەس جٷرگٸزٸپ, بٸر جاعىنان بيلٸك تە قول ۇشىن بەرٸپ, قوعامعا كەسٸرٸ تيگەن جات اعىم قۇرىقتالدى. بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەلٸمٸزدە كٶكٸرەگٸن كەرٸپ, اياعىن الشاڭ باسقان جات اعىمنىڭ دا وسى تاپ جوعارىداعى حاۋاريجدەر مەن مۇعتازيليتتەر سيياقتى ٷلكەن كٷنە جاساعانداردى مۇسىلمانشىلىقتان شىعاراتىنىن بەرٸمٸز ەستٸپ, كٶرٸپ جٷرمٸز. وسىنداي اداسقان اعىمداردىڭ بٸرٸ – «تەكفير جەنە ھيجرا جاماعاتى» بولىپ تابىلادى. قوعامدا كٶبٸنە «تاكفيرشٸلەر» دەگەن اتاۋمەن تانىمال. الايدا, ولار ٶزدەرٸن «داعۋات جەنە ھيجرات جاماعاتى» دەپ تە اتايدى.
«تەكفير» سٶزٸ «بٸرەۋدٸ كەپٸر ساناۋ» دەگەندٸ بٸلدٸرسە, «ھيجرا» سٶزٸ «ٶزدەرٸمەن دٸني مەسەلەدە كەلٸسپەگەندەردٸ تەرك ەتۋ, ولارمەن ارالاسپاۋ» دەگەنگە سايادى. بۇلاردىڭ اداسقان جەرلەرٸ – كٷنە جاساعان مۇسىلماندى جەنە ٶزدەرٸن مۇسىلمان ساناسا دا شاريعاتتى باسشىلىققا الماعاندارى ٷشٸن بيلٸك ٶكٸلدەرٸن كەپٸر ساناۋلارى. ەڭ سوراقىسى سول, تەكفير جاماعاتى كەپٸر ساناعان تۇلعالاردى كٸم كەپٸر دەپ ەسەپتەمەسە, ونىڭ ٶزٸ دە كەپٸر بولادى.
يسلامدا ادامدى كٷپٸرلٸككە ايىپتاۋ (تەكفير) ەڭ ٷلكەن كٷنەلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. بۇل جايىندا قاسيەتتٸ قۇراندا اللا تاعالا بىلاي دەگەن: «بوي ۇسىنۋشىلاردى, كٷنەھارلارداي ەتەمٸز بە? سەندەرگە نە بولدى, قالاي ٷكٸم بەرەسٸڭدەر?» (قالام سٷرەسٸ, 35-36 اياتتار).
ال اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س): «كٸمدە-كٸم مۇسىلمان ادامدى كٷپٸرلٸككە ايىپتاعان بولسا, ول ادامدى ٶلتٸرگەنمەن تەڭ», – دەپ بۇل مەسەلەگە اسا ٷلكەن ساقتىقپەن قاراۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتەدٸ.
– حانافي مەزھابىندا امال ەتپەگەن مۇسىلمانعا تاكفيردٸڭ جارييالانبايتىنىن بٸلەمٸز. بۇل نەمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ?
– حانافي مەزھابى بويىنشا مٷمين ەكەنٸن ايتۋمەن قاتار, يلەھي سيپاتتاردى جوققا شىعاراتىن نەمەسە جاراتىلىستاردىڭ سيپاتتارىنا ۇقساتاتىن, تاعدىرعا سەنبەيتٸن, قۇراندا اشىق بەلگٸلەنگەن ٷكٸمدەردٸ مويىنداماعان, كٷنە ٸستەۋدٸ حالال ساناعان, قۇراننىڭ بٸر ەرپٸن بولسا دا مويىنداماعان ادام كەپٸر بولىپ تابىلادى.
الايدا, قۇراندى تەپسٸر نەمەسە تەۋيل (جورامال جاساپ تٷسٸندٸرۋ) جاساۋ ارقىلى ٷكٸم شىعاراتىن نەمەسە پايعامبارىمىزعا (س.ع.س) تەن دەپ ايتىلاتىن حاديستەردە كەلگەن كەيبٸر سەنٸم نەگٸزدەرٸن قابىلداماعان ادامدى كەپٸر ساناۋعا بولمايدى. ەبۋ حانيفانىڭ «ەل-فيقھۋل-ەكبار» كٸتابىندا وسىعان ساي مىناداي سٶز بار: «مەيلٸ ٷلكەن كٷنە ٸستەسە دە, ول ٸستەگەن ٷلكەن كٷنەسٸن حالال سانامايىنشا, ونى كەپٸر دەپ ايتا المايمىز. مۇسىلمان دەگەن اتتى ودان الىپ تاستاي المايمىز. بٸز ونى مٷمٸن دەپ اتايمىز». ولاي بولسا, كەليما شەھادات ايتىپ جٷرگەن مۇسىلماننىڭ ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ – كٷنە ٸسٸ ٷشٸن مۇسىلمان باۋىرىن دٸننەن شىعارىپ, ونى كەپٸر ساناۋى.
– جاستاردىڭ دەستٷرلٸ يسلام باعىتىندا جٷرگٸزٸلەتٸن ۋاعىزدارعا قۇلاق اسۋى ٷشٸن نە ٸستەۋگە بولادى?
– بۇل ارادا بٸزدٸڭ يمامدارىمىزدىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ قاجەت. رەسپۋبليكالىق دەرەجەدە ٶتٸپ جاتقان ارنايى كونفەرەنتسييالاردا دا وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە مەسەلەلەر كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ دٸني بٸلٸممەن قاتار, دٷنيياۋي بٸلٸمدەردٸ دە بٸرگە الىپ جٷرۋ زامان تالابى. ونىمەن عانا شەكتەلمەي قمدب-عا قاراستى دٸني-اعارتۋ سايتتارى ٶز جۇمىستارىن ودان ەرٸ جانداندىرا تٷسۋ قاجەت. تٷرلٸ اۋديو, ۆيدەو ٶنٸمدەردٸڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ لەزٸم. وسى ورايدا ارنايى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس ارتا تٷسەدٸ. وعان مەملەكەت تاراپىنان دا كٶپتەپ قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت. مەسەلەن, اعىمداردىڭ سويىلىن سوعاتىن سايتتارعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ول قوعام اراسىنداعى دٸني الاۋىزدىقتاردىڭ تەز ٶرشۋٸنە سەبەپ بولادى. ەرٸ دەستٷرلٸ يسلام باعىتىنان تايدىرادى. «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل», دەمەكشٸ بۇل كٶپشٸلٸك بٸر جۇدىرىق بولىپ جاساۋ كەرەك بولعان شارۋالار.
– جاستارعا, ولاردىڭ اتا-اناسى مەن تۋىستارىنا ايتار كەڭەستەرٸڭٸز بار ما?
– بٸز فيقھتا حانافي مەزھابىن, دٸني سەنٸمدە ماتۋريدي مەكتەبٸن ۇستانامىز. بۇل – بٸزدٸڭ مىزعىماس سارا جولىمىز. وسى مەكتەپ تالاي عاسىرلاردان بەرٸ ٶز قۇندىلىعىن جويعان جوق. حانافي مەزھابى حالقىمىزدىڭ ۇلت رەتٸندە قالىپتاسىپ, ۇيىسۋىنا سەبەپشٸ بولدى. ول ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرٸمٸزبەن بٸتە قايناسىپ جاتىر. تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ەربٸر سانالى جاستارى وسىنى دۇرىستاپ تٷسٸنٸپ الۋى قاجەت. بٷگٸندە بٷلٸك تۋدىرىپ جاتقان جات اعىمداردىڭ ٸس-ەرەكەتٸ بارشاعا ايان. ولار – اداسقاندار. ساياسي استار جاتقان بۇل پيعىلداردىڭ ار جاعىندا جاۋىز نيەتتٸ كٷشتەر تۇرعانىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. سولاردىڭ سويىلىن سوعىپ كەتۋدەن ازاماتتارىمىزدى ساقتاندىرۋىمىز اۋاداي قاجەت.
يسلام دٸنٸ تەك بەيبٸتشٸلٸكتٸ قالايدى. بۇل – ەربٸر كەمەلەتكە تولعان جاستار مەن ۇل-قىز ٶسٸرٸپ وتىرعان اتا-انانىڭ ويعا تٷيۋٸ تيٸس بولعان نەرسە. ەلٸمٸزدەگٸ دٸني اعارتۋ جۇمىستارىنىڭ بەرٸ دە وسى ماقساتتا جٷزەگە اسىپ جاتىر. ەڭ ەۋەلٸ حالىققا دۇرىس دٸني بٸلٸم قاجەت. كەز كەلگەن بٸر سۇراق تۋىنداسا كٶشەدەگٸ كٶلدەنەڭ كٶك اتتىدان سۇراپ كەتە بەرمەي, مەشٸتكە كەلٸپ ارنايى يمامداردان جاۋاپ الۋ قاجەت. ونىمەن قوسا, بٷگٸندە مەشٸتتەرٸمٸزدە دٸني ساۋات اشۋعا ارنالعان ارنايى كۋرستار جۇمىس ٸستەپ جاتىر. سولارعا كەلٸپ دۇرىس باعىت الىپ, دٸني بٸلٸمنٸڭ ناعىز قاينار كٶزٸنەن سۋسىنداۋ قاجەت. سوندا عانا ازاماتتارىمىز اداسۋدان اۋلاق بولادى. بۇل سايىپ كەلگەندە ەلٸمٸزدٸڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ دا كەپٸلٸ بولماق.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
E-Islam.kz
