JYLPOS QAIDAR
(Áńgime)
Meiramhanaǵa kirgen beti sol edi, Qaidar álde qashan kelip alǵan dálizde kútip tur eken. Aman-sálemnen keiin ishke kirýin ótindi. Kiim ilgishtiń janyna barǵanda poltosyn alyp, báiek boldy. Osydan otyz jyl buryn birge oqyǵan kýrstasynyń aiaq astynan ózine osynshama jik-japar bola qalǵanyna Gúlnur tańdanyńqyrap qaldy. Kúndiz jumysta otyrǵanynda kabinetine telefon shalyp, kezdesip sóilesetin sharýa bar degen soń osy meiramhanany ózi usynǵan.
Astanada turyp jatqanyna onshaqty jyl ótse de kýrstasy ony bir ret te izdemegen edi. Endi, aiaq astynan sharq uryp izdep taýyp, zyr júgirgenine qaraǵanda, bir isi túsip turǵan bolsa kerek. Qaidardyń búgingi tańda aty dardai ýniversitette kafedra meńgerýshi ekenin biledi. Biraq, Gúlnur tym quryǵanda, bilim ministrligi de emes, múlde basqa salanyń departamentinde qyzmet atqaratyn adam ǵoi. Onyń ózinde anaý aitarlyqtai laýazymy da joq. «Menen buǵan ne kerek bolyp qaldy eken? Stýdent kezinde sarańdyǵymen aty shyqqan jigit edi. Arada shirek ǵasyr ótkende qonaqjai bola qalýyna jol bolsyn» dep tapsyrys berip jatqan sátte Gúlnur oilap úlgerdi.
Qaidar aýyz jappai sóilep otyr. Negizgi sharýaǵa kóshýge asyqpaityn sekildi. Ishimdikke viski aldyrǵanyna qaraǵanda Gúlnurǵa qatty kúni túsip turǵanǵa uqsaidy.
- Gúleke, ǵylymi dárejeń bar. Endi, bizge kelip dáris bermeisiń be?
Bazalyq mamandyǵyń da, ǵylymi shifriń de kelip tur ǵoi. Ózińdei tájiribeli mamanǵa kafedramyz muqtaj.
- Oi, memlekettik qyzmetti bilesiń ǵoi. Taýsylmaityn qaǵazdy kún-tún
demei kemiremiz de otyramyz. Qas-qaǵym sát tysqa shyqsań, bastyqtar ańdyp otyrǵandai-aq sol sátte sharq uryp izdeidi. Sabaq berý úshin der kezinde kafedraǵa zyr júgirip jetýiń kerek. Taýsylmaityn qaǵazbastylyq senderde de bar dep estimiz. Oqýlyq tapshy, ýaqyt qysyltaiań degendei. Azǵana tiyn-teben úshin júremin be, solai sabylyp?
- Ái, Gúlekem-ai! Stýdent kezdegi pýnktýaldyǵyńnan arylmaǵansyń.
Jarty stavkamen saǵat bólip qoiamyn. Sabaq kestesinde aty-jóniń tura berer. Al, dárishanaǵa jas oqytýshylardy, praktikant magistranttardy jiberip, júktemeńdi biz-aq oryndai beremiz ǵoi. Esesine, pedstajyń bolady, ǵylymi dárejeli diplomyń ólmeidi ǵoi, azyn-aýlyq jalaqy da bar ...
- Azyn-aýlyq jalaqynyńdy qoia qoishy, kerek deseń, jeke tólem karta
ashtyryp, sony pin-kodymen qosa ózińe berip qoiaiyn. Al, ana pedstajyń men úshin mańyzdy eken. Sol úshin kelisýge bolady.
- Árine, sen aqshaǵa muqtaj jan emessiń...
- Qudaiǵa shúkir! Birli-ekili páterdi jalǵa berip otyrmyn ǵoi.
- Syrtta júrip bizdiń výzdyń ishki syrlaryna ábden qanyqsyń,á?!
Bilmeitin páleń joq-aý, sirá!
- Apparatta isteitin Mákeńnen bilemin. Ol da senderde professor
esebinde talai jyldan beri júrgen joq pa?
- Iá, onyń ras. Senen jasyratyn nesi bar...
- Sonda maǵan osyny aitý úshin munshama áýire bolǵanyń ne?
- Meni saǵan buiymtaiymdy aitqan joqpyn.
- Buiymtaiyńnyń bar ekenin sezip otyrmyn. Aita berseńshi.
- Qazaqta «airan surap kelseń, shelegińdi jasyrma» degen sóz bar ǵoi.
- Endi, maqaldai bermei áńgimeniń týrasyna kóshseńshi!
- Týrasy bylai. Sen maǵan onmyń dollar qaryzǵa bere tur. Men alty
aidan keiin qaitaramyn.
- Solai de. Iri soma eken. Bereiin, biraq, kóńilińe kelmesin, aldymen
notariýs arqyly rásimdeimiz. Sosyn, banktegi ósimdik paiyzymen qaitarasyń.
- Oǵan esh qarsylyq joq, Gúleke! Bárin sen aitqandai jasaimyn.
- Endeshe, erteń ýaqytyn aldyn ala habarlap, bizdiń departamentke kel.
Gúlnur erteńinde Qaidarmen kezdesip, ekeýi barlyq sharýasyn tap-tuinaqtai etip, qatyrdy. Bergen ýádesi boiynsha Gúlnur jarty stavkalyq dotsenttik orynǵa ótinish jazyp, bankten ashtyrǵan tólem kartasyn pin kodymen birge Qaidarǵa tapsyrǵan. Kelesi aidan bastap, ol jalaqyny Qaidar ala beretin bolǵan.
Arada apta ótken soń Qaidardyń fakýltet dekany bolyp órlegenin estigende álgi onmyń dollardyń ne úshin qajet bolǵanyn Gúlnur túsingen. «Nesi bar, bizdiń úidegi maýbastan qaraǵanda shiraq eken» dep Qaidarǵa súisingen de qoiǵan. Sózinde turatyn naǵyz er jigit eken, týra alty aidan keiin alǵan qaryzyn Qaidar esh kedergisiz qaitaryp, alǵysyn aityp, taǵy da meiramhanada qonaq etip qaitty.
Syrttai qaraǵanda, qoi aýzynan shóp almaityndai momaqan kórinetin Qaidar fakýltet tizginin qolǵa alǵan soń osal jaý emestigin kórsetip baqty. Aldymen, bilimi men biligine senetin, ambitsiiasy basym dotsent, professorlerdi aýlaýǵa kiristi. Olardyń namystaryn qorlap, jyndaryna tiiý úshin kafedra meńgerýshiliginen bárin alastatyp, oryndaryna fakýltettegi eń biliksiz ári abyroisyz, láppaishyl jaǵympaz-jaramsaqtardy olardyń oryndaryna aldy. Qaidardyń ainalasyna óńsheń nadandar men biliksiz tobyrlar toptasa bastaǵanyn ańǵarǵan soń deni durys ǵalymdar ózderi-aq eshbir yń-shyńsyz ótinishterin jazyp ýniversitetten kete bastady. Qaidardyń kútkeni de sol edi.
Bosaǵan oryndardyń bárin ái-shai joq saýdaǵa saldy. Jergilikti ólkelerde jumyssyz qalǵandardyń bári Astanaǵa aǵyla bastaǵan. Aty dardai ýniversitetke jumysqa ornalasýdy kim qalamaidy. Ásirese, onynshy jylǵy uly derbeleńde baryn salyp, ǵylymi dárejege paranyń kúshimen iligip alǵandardyń kóbi Qaidardan pana tapty. Parany alyp ta, berip mashyqtanǵan ákki qýlar Qaidardyń tilin taba bildi. Jumysqa qabyldanǵan onshaqty adam ekimyń dollardan dekanǵa tartý jasaǵandyqtan, ol Gúlnurdan alǵan qaryzyn ýaqytyly óteýmen qatar qosymsha mol qor jinap alǵan.
Kafedradaǵy bos oryndardy satýmen ǵana shektelmegen Qaidar dekan bola salysymen-aq «biznestiń» birneshe jańa túrin ashyp aldy. Bakalavrlyqqa kelgen talapkerlerge bilim grantyn saýdalap bola bergende, magistratýra men doktorantýraǵa úmitkerler keledi. Odan keiin qysqy jáne jazǵy sessiialar bar. Bireýlerden bosap qalǵan granttyq ornyna aqy tólep oqyp júrgenderdi tyqpalaý úshin de kez kelgenniń ýysyna túse bermeitin aqsha degen jaryqtyq Qaidardyń qaltasyna ózi kelip quiylady.
«Biznestiń» mundai túri kóp adamǵa jaqpaýy múmkin. Al, Qaidarǵa maisha jaǵady. Sebebi, bul onyń ómirlik kásibine ainalyp ketken zat deýge bolady. Olai bolatyn sebebi, ol osydan otyzdan astam jyl buryn joǵary oqý ornynyń tabyldyryǵyn para berip attaǵan. Ol tusta bylaiǵy jurt paranyń ne ekenin bilmeitin. Qazirgidei emes, bolmashy desek te ádildiktiń birjolata joiylyp ketpegen sál de bolsa da ol jaǵynan imantarazdaý zaman edi. Qalai desek te, aýyldan at sabyltyp kelgen jastar bilimine qarai laiyqty baǵasyn alatyn. Sol kezdiń ózinde Qaidar aǵa-kókelerine jol tabýdy oqymai-aq úirengen. Bálkim, týra joldan taimaityn, las tásilmen arbaityn alys-beristi bilmeitinderge paida tabýdyń osyndai da aila-sharǵysy bolatynyn alǵash úiretkendiń biri de osy Qaidar siiaqtylar bolar.
Emtihan tapsyrýǵa aýyldan kelgende ol qomaqty aqshany arnaiy sailap alǵan edi. Ákesi bir sovhozdyń bildei basshysy, jalǵyz ulynan nesin aiasyn. Ebin tap ta jarat dep ákesi qoiny-qonyshymen de shektelmei ishkiimniń yshqyryna sheiin aqshaǵa toltyryp molynan ustatqan ǵoi. Ol sol qarjyny jarata aldy da. Sol tusta eldegi jalǵyz mańdai aldy oqý orny sanalǵan ýniversitette bir jerlesi aǵa oqytýshy eken. Sony taýyp aldy. Eń qymbat degen meiramhanalardyń birine shaqyryp dastarhan jaidy. Endi ǵana kámeletke tolǵan, jympiǵan jas jigittiń osynshama eptiligine jerles aǵasy da qairan qaldy. Onymen de toqtamady, qomaqty qarjyny aǵasynyń qaltasyna tyǵyp ta jiberdi, batyldyǵyn aitsańshy.
Aǵasy da qarap qalmady, joǵary-tómen júgirip júrip emtihan qabyldaityn marqasqalardyń arasyna kirip ketip, Qaidardyń bolashaqta alshań basyp, júretin dańǵyl jolyna jasyl shamdy jaǵyp berdi. Sol dańǵylmen bes jyl júrgen soń da Qaidekeń toqtamady. Álgi aǵasy álde qashan ǵylymi dárejege qol jetkizgendikten Qaidardyń aspirantýraǵa túsip, kafedrada qalýyna eshkim kedergi bola almady. Negizi, sol jyly bitirgen kýrstastarynyń arasynda Qaidardy on oraityn bilimdi ári ǵylymǵa beiimi bar jastar barshylyq edi. Solardyń báriniń bolmasa da, Qaidar biriniń jolyn kesip, ǵylymǵa joldamany birden qaǵyp alǵan bolatyn.
Sovet ókimeti qulai qoimaǵan kezde ǵylymǵa kelgendikten onyń zertteý taqyryby Alash kósemderin halyq jaýlary dep tanyǵan, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin ultshyldyq dep aiyptaǵan baǵytta boldy. Solai etip, jazyp daiyndap ta júrgen. Qorǵaýǵa jaqyndai bergende myzǵymas delinip madaqtalǵan iri odaǵynyń shańyraǵy opyrylyp ortasyna tústi. Eseńgirep qalsa da, tez esin jiyp ala qoidy. Týa bitken pysyqtyǵyna basyp, bárin tez túzei qoidy da toqsanynshy jyldyń ortasynda bildei bir ǵylym kandidaty dárejesin alyp shyǵa keldi.
Ol ǵylymǵa kelgende el daǵdarysqa ushyrap, bilikti ǵalymdar shet elderge ketip jatqan tus bolatyn. Qaidar úshin bul da qolaily sát edi. Aýylda sovhoz tarap, ondaǵy mal-múlik pen jetpis jyl boiy qordalanǵan bailyq ákesiniń ýysyna tússe, bildei joǵary oqý ornynyń tómengi satysynda qańyrap qalǵan oryntaq qol sozbai-aq Qaidarǵa ózi kelip iligip jatty. Álgi jerles aǵasy áldeqashan prorektor bolyp qonjiyp, Qaidarmen odaqtasyp aldy.
Osylaisha, eski qoǵamnan jańaǵa aýysqan óliara kezeńde Qaidar sekildilerdiń baǵy jandy. Las jolmen paida tabýdyń sanqily aila-amaldaryn igerdi. Qaidar abitýrent kezinen bar sharýasyn saýdaǵa salyp qana sheship mashyqtandyqtan ony óziniń ómirlik qaǵidasyna ainaldyryp alǵan jaiy bar.
Sońǵy kezde alǵan parasynan arnaiy qor esebinde birsypyra qolma qol aqshany seifinde saqtap otyratyn bolǵan. Ony tótenshe jaǵdaida ǵana qoldanady. Aitalyq, arnaiy organdar is qozǵap tergeýge ala bastasa, ony sotqa jetkizbei jabý úshin seiftegi «qordan» aqsha berý kerek bolady. Bir-eki ret sondai jaǵdai boldy da. Al, usaq-túiek aryz-shaǵymdardy japtyrý úshin tekserýge kelgenderdi billiardqa, saýnaǵa apara salady, is bitedi.
Bir kúni rektor ony sýyt shaqyrtty. Telefon shalǵan kómekshi jigittiń úninde álde bir úrei me, áiteýir bir abyrjý bar. Eki ókpesin qolyna alyp, bas korpýsqa jetkenshe qabyldaý bólmesindegi hatshy qyz da eki ret qońyraý soǵyp, odan ary degbirin qashyryp jiberdi. Entigip jetkeni sol edi, qabyldaý bólmesiniń bosaǵasyn attai bere hatshy dereý únsiz ǵana rektordiń kabinetine nusqady.
Ádette bulai bolmaityn. Rektor ózi shaqyrtqan kúnniń ózinde mindetti túrde kem degende jarty saǵat boiy qabyldaý bólmesinde kúttirip qoiatyn. Aitar sózin oilansyn dei me, ózi daiyndalyp oiyn jinaqtai ma, álde, ainaǵa qarap, shashyn tarap sándenip otyra ma, ol jaǵy beimálim. Sosyn baryp qabyldaityn. Bul joly múlde basqasha. Qaidardyń judyryqtai júregi asaý atsha týlap, keýdesin tesip shyǵardai dúrsildep ketti.
Aman-sálemin salqyn ǵana alǵan rektor «otyr» dep tym qatqyl ári anyq aitty. Qarsy aldyndaǵy oryndyqta orta jastaǵy shashy býyryl tartqan bir beitanys erkek otyr.
- Qaidar sen shekten shyǵyp bara jatyrsyń! – dep, ala kózben atyp
qaraǵan rektordiń susty júzin kórgende Qaidardyń qos janary sharasynan shyǵyp, tipti, tabaqtai betin jabýǵa sál-aq qaldy. Áýeli ishi muzdap ketti de, sol aralyqta mes qarny aqtyrla jarylardai, ishken-jegenin sar etkizip, butyna jiberip qoiarlyqtai yńǵaisyz kúi keshti. Eki-úsh attam jerde turǵan oryndyqqa jetkenshe bar ǵumyry ótip ketkendei boldy. Eger bala kezi bolsa eńirep turyp jylap jiberer edi. Elýden asqan soqtaldai erkekke endi ondai múmkindik qaida? Óńi qýqyldanyp, ishi-baýyry ezilip, sanasy san-saqqa júgirip, alai-dúlei kúi keship, qur súlderin zorǵa súirep baryp nusqaǵan orynǵa jaiǵasty.
- Dekanyńyzdy ne isteisiz, atsańyz da, shapsańyz da meniń onda sharýam
joq. Maǵan keregi banktegi nesieni jaýyp berse boldy. Al, qatynymdy endi, oqytpaimyn. Doktor bolyp meni ushpaqqa shyǵarmai-aq qoisyn! – dep, álgi býyryl shashty býyrqanyp otyr.
- Siz maǵan aitqandaryńyzdy bastan aiaq qaitalańyz, myna dekannyń
kózinshe! – dep rektor buiyryńqyrap nyǵyzdaldy.
Ótken shilde aiynyń basynda Qaidarǵa bir áiel kelgen. Magistrlik dárejesi bar kórinedi. Endi, doktorantýraǵa túsip, PhD akademiialyq dárejesin alǵysy keledi eken. Árine, úsh jyl boiy shákirtaqy alatyndai etip, bilim granty boiynsha tússem deidi. Qaidardyń alashaq «stavkasyn» surai kelgen. Buiymtaiynan habardar bolǵan soń Qaidar alatyn somasyn túsindirip, oqý barysyndaǵy emtihandardan bastap, ǵylymi dárejelik diplom alǵanǵa deiingi aralyqtaǵy barlyq máselelerdi moinyna alatyndyǵyna kepildik bergen.
Qujatyn tapsyrýǵa kelgende ol áiel Qaidar aitqan somany qolma-qol ákelip tabystaǵan. Sol joly doktoranttyq orynǵa talas óte kóp boldy. Talapkerler arasynda aldy Amerikanyń, sońy Seýldiń ýniversitetterinde magistrlik bilim alǵandar da boldy. Soǵan qaramastan Qaidar álgi áielge eń joǵarǵy ball alýyna, jeńiske tolyqtai jetýine jatpai-turmai qolǵabys jasady.
Árine, aǵylshyn tiliniń test suraqtarynyń barlyq nusqasynyń kilttik jaýabyn áieldiń qolyna tabystaǵan. Mamandyq pándi ózi qabyldaityndyqtan oǵan asa bas qatyrǵan joq. Ózge talapkerlerdiń baǵalaryn meilinshe tómendetip, ózi báigege qosqan «júiriginiń» mereiin ústem etip qoiǵan.
Emtihan bitken soń da, doktorantýraǵa túskenderge buiryq shyǵarylǵannan keiin de daýlasqandar kóp boldy. Biraq, Qaidarǵa eshbiriniń tisi batqan joq. Amerika ýniversitetiniń túlegi bir jas jigit:
- Aǵylshyn tilinde amandasýdy da bilmeitin adam qalaisha test
suraqtarynyń baqandai 98-ine durys jaýap bere alady? Ózge salanyń adamy bola tura ol áiel mamandyqtar páninen nege bizden artyq ball alady da, biz odan tómen bola qalamyz? – dep, tepsinip kelgen.
- Aǵylshyn tili úshin men jaýap bermeimin. Ony basqa jerde, menen ózge
adamdar qabyldady. Al, mamandyqqa kelsek, bári erejege sai. Baǵany jalǵyz men qoiǵan joqpyn. Komissiia solai sheshti. Men ne istei alamyn? – dep, Qaidar óziniń bes jyl boiy aityp kele jatqan «dejýrnyi» jaýabyn qaitalaǵan.
Jyldaǵy ádetpen fakýltet ǵalymdary da ózara biraz kúńkildesken. Ózderi daiyndaǵan shákirtteriniń, kafedrada aǵa oqytýshy bolyp júrgen keibir bilikti jas mamandardyń doktorantýraǵa túse almai qalyp, olardyń aldyn qaidaǵy bir ózge salanyń jolbike sylqymy orap ketkenine nalyǵandar da barshylyq edi. Birli-ekili aryz-shaǵymdar da jazyldy. Biraq, ol aryzdardyń eshbiri de ádettegidei rektorge deiin jetpegen. Kóp uzasa, prorektor mańynan ǵana qaityp, Qaidardyń qolyna keledi. Kóbinese, mekemeniń zańgeri qaraǵan bolyp, dekannyń ózi daiyndap bergen syrǵytpa jaýaptarmen shaǵymdanýshylardyń mysyn basady.
Dál mundai basa-kóktep rektorge kelgen shaǵymdanýshyny Qaidardyń alǵash ret kórýi edi. Rektordiń aldynda qasqaiyp otyrǵan býyryl shashty azamat fakýltet ǵalymdary jolbike dep atap ketken álgi áieldiń kúieýi bolyp shyqty. Jazda ol jolbike Qaidarǵa aqsha ákelerde basyndaǵy páterin kepilge qoiyp, bankten nesie alǵan eken. Onysyn kúieýinen jasyryp júrgen. Biraq, ai saiynǵy tólemaqylaryn tóleýge kelgende aqsha tappai qalady. Bank kimdi aiasyn. Dereý sotqa júginip, paiyzdyq ósimderimen qosa daýlap, osynshama aqshany bir aptanyń ishinde tólemeseńder baspanany bosatasyńdar degen talap qoiyp, sot úkimin oryndaýshylardy jibergen. Kúieýi sol sátte ǵana áieliniń nesie alǵanyn bilip, aqshany qaida jumsaǵanyn, kimge ne úshin bergenin tektei bastaǵanda ony ushy Qaidarǵa kelip tirelgen ǵoi.
- Al, Qaidar! Aldymen, myna kisiniń máselesin shesh! Alǵanyńdy bárin
tez qaitar! Bárin rettegen soń maǵan kel, endigi isim senimen bolsyn! – dep, rektor tisin qairap shyǵaryp saldy.
Qaidar rektordiń kabinetinen esalań adamsha alai-dúlei bolyp shyqty. Álgi býyryl shashty pále de qyr sońynan qalar emes. Ony aldap-sýlap meiramhanaǵa alyp keldi. Jaqsylap turyp kútti. Ishimdikke áýesteý azamat eken, aiamai sýardy. Keshkisin kóligine otyrǵyzyp alyp úiine jetkizip saldy. Aýlada turyp biraz áńgimelesip bir toqtamǵa keldi.
- Baýyrym, maǵan sen! Mine, myna kóligimdi kórip tursyń ǵoi. Úsh
jyldyń aldynda jetpis myń dollarǵa satyp alǵanmyn. Kútip minilgen zat, kórdiń ǵoi, sý jańa. Erteń habarlandyrý beremin de satamyn. Sosyn, banktegi nesielerińdi jaba salamyn. Al, áieliń doktorantýrasyn oqi bersin. Ǵylymi jetekshi retinde ózim kómektesemin, qorǵatamyn. Kafedraǵa professor, tipti meńgerýshi etip alýǵa da shamam jetedi. Men turǵanda eshqashan jumyssyz qalmaidy.
- Túsindim, Qaideke! Eń bastysy, nesieni jaýyp berseń boldy, qalǵany
bola jatar. Menen bir aǵattyq ketti, ony keshirgeisiń. Týp-týra rektorge shaýyp barmaýym kerek edi.
- Endi, bári bir kesh. Ókingenmen ne paida?
- Ol seni jumysyńnan julyp tastamai ma?
- Múmkin. Biraq, bir jóni bolar. Ózimen kelisemin ǵoi, bylai durys kisi.
- Retin tabarsyń, ońtústiktiń jigitteri osal bolmaýshy edi.
- Quda qalasa, bárin retteimin.
Osylaisha eki jigit til tabysyp, qushaqtasyp qoshtasqan.
Qaidar ýádesinde turdy. Qymbat kóligin satyp, býyryl shashtynyń banktegi nesiesin japty. Endi, rektordiń kóńilin tabatyndai birdeme jasaý kerek. At-shapan aiybyn jýýǵa jeterliktei azyn-aýlaq birdeme seifte de bar. Biraq, ony attyń jaly, túieniń qomynda emes, aldymen billiard oinatyp, saýnalatyp, qydyrtyp degendei kóńilin ábden kótergen soń ǵana usynýy kerek.
Qaidar qolaily sátti baǵyp, oilanyp júrgende aiaq astynan kútpegen jaǵdai boldy. Álde bir qarjylyq tekseriste basshynyń bylyǵy ashylyp, ol rektorlikten túsip qana qoimai isti bolyp ketti. Al, onyń ornyna Qaidarmen qatarlas oqyǵan ejelgi tanysy kele qaldy. Burynǵy rektorge daiyndaǵan tartý-taralǵysymen jańasyn jarylqap tastaǵan Qaidardyń qazirgi kúni shoqtyǵy biik.
2016 jyl
Qýandyq Shamahaiuly
