جىلپوس قايدار
(ەڭگٸمە)
مەيرامحاناعا كٸرگەن بەتٸ سول ەدٸ, قايدار ەلدە قاشان كەلٸپ العان دەلٸزدە كٷتٸپ تۇر ەكەن. امان-سەلەمنەن كەيٸن ٸشكە كٸرۋٸن ٶتٸندٸ. كيٸم ٸلگٸشتٸڭ جانىنا بارعاندا پولتوسىن الىپ, بەيەك بولدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن بٸرگە وقىعان كۋرستاسىنىڭ اياق استىنان ٶزٸنە وسىنشاما جٸك-جاپار بولا قالعانىنا گٷلنۇر تاڭدانىڭقىراپ قالدى. كٷندٸز جۇمىستا وتىرعانىندا كابينەتٸنە تەلەفون شالىپ, كەزدەسٸپ سٶيلەسەتٸن شارۋا بار دەگەن سوڭ وسى مەيرامحانانى ٶزٸ ۇسىنعان.
استانادا تۇرىپ جاتقانىنا ونشاقتى جىل ٶتسە دە كۋرستاسى ونى بٸر رەت تە ٸزدەمەگەن ەدٸ. ەندٸ, اياق استىنان شارق ۇرىپ ٸزدەپ تاۋىپ, زىر جٷگٸرگەنٸنە قاراعاندا, بٸر ٸسٸ تٷسٸپ تۇرعان بولسا كەرەك. قايداردىڭ بٷگٸنگٸ تاڭدا اتى دارداي ۋنيۆەرسيتەتتە كافەدرا مەڭگەرۋشٸ ەكەنٸن بٸلەدٸ. بٸراق, گٷلنۇر تىم قۇرىعاندا, بٸلٸم مينيسترلٸگٸ دە ەمەس, مٷلدە باسقا سالانىڭ دەپارتامەنتٸندە قىزمەت اتقاراتىن ادام عوي. ونىڭ ٶزٸندە اناۋ ايتارلىقتاي لاۋازىمى دا جوق. «مەنەن بۇعان نە كەرەك بولىپ قالدى ەكەن? ستۋدەنت كەزٸندە ساراڭدىعىمەن اتى شىققان جٸگٸت ەدٸ. ارادا شيرەك عاسىر ٶتكەندە قوناقجاي بولا قالۋىنا جول بولسىن» دەپ تاپسىرىس بەرٸپ جاتقان سەتتە گٷلنۇر ويلاپ ٷلگەردٸ.
قايدار اۋىز جاپپاي سٶيلەپ وتىر. نەگٸزگٸ شارۋاعا كٶشۋگە اسىقپايتىن سەكٸلدٸ. ٸشٸمدٸككە ۆيسكي الدىرعانىنا قاراعاندا گٷلنۇرعا قاتتى كٷنٸ تٷسٸپ تۇرعانعا ۇقسايدى.
- گٷلەكە, عىلىمي دەرەجەڭ بار. ەندٸ, بٸزگە كەلٸپ دەرٸس بەرمەيسٸڭ بە?
بازالىق ماماندىعىڭ دا, عىلىمي شيفرٸڭ دە كەلٸپ تۇر عوي. ٶزٸڭدەي تەجٸريبەلٸ مامانعا كافەدرامىز مۇقتاج.
- وي, مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸ بٸلەسٸڭ عوي. تاۋسىلمايتىن قاعازدى كٷن-تٷن
دەمەي كەمٸرەمٸز دە وتىرامىز. قاس-قاعىم سەت تىسقا شىقساڭ, باستىقتار اڭدىپ وتىرعانداي-اق سول سەتتە شارق ۇرىپ ٸزدەيدٸ. ساباق بەرۋ ٷشٸن دەر كەزٸندە كافەدراعا زىر جٷگٸرٸپ جەتۋٸڭ كەرەك. تاۋسىلمايتىن قاعازباستىلىق سەندەردە دە بار دەپ ەستيمٸز. وقۋلىق تاپشى, ۋاقىت قىسىلتاياڭ دەگەندەي. ازعانا تيىن-تەبەن ٷشٸن جٷرەمٸن بە, سولاي سابىلىپ?
- ەي, گٷلەكەم-اي! ستۋدەنت كەزدەگٸ پۋنكتۋالدىعىڭنان ارىلماعانسىڭ.
جارتى ستاۆكامەن ساعات بٶلٸپ قويامىن. ساباق كەستەسٸندە اتى-جٶنٸڭ تۇرا بەرەر. ال, دەرٸسحاناعا جاس وقىتۋشىلاردى, پراكتيكانت ماگيسترانتتاردى جٸبەرٸپ, جٷكتەمەڭدٸ بٸز-اق ورىنداي بەرەمٸز عوي. ەسەسٸنە, پەدستاجىڭ بولادى, عىلىمي دەرەجەلٸ ديپلومىڭ ٶلمەيدٸ عوي, ازىن-اۋلىق جالاقى دا بار ...
- ازىن-اۋلىق جالاقىنىڭدى قويا قويشى, كەرەك دەسەڭ, جەكە تٶلەم كارتا
اشتىرىپ, سونى پين-كودىمەن قوسا ٶزٸڭە بەرٸپ قويايىن. ال, انا پەدستاجىڭ مەن ٷشٸن ماڭىزدى ەكەن. سول ٷشٸن كەلٸسۋگە بولادى.
- ەرينە, سەن اقشاعا مۇقتاج جان ەمەسسٸڭ...
- قۇدايعا شٷكٸر! بٸرلٸ-ەكٸلٸ پەتەردٸ جالعا بەرٸپ وتىرمىن عوي.
- سىرتتا جٷرٸپ بٸزدٸڭ ۆۋزدىڭ ٸشكٸ سىرلارىنا ەبدەن قانىقسىڭ,ە?!
بٸلمەيتٸن پەلەڭ جوق-اۋ, سٸرە!
- اپپاراتتا ٸستەيتٸن مەكەڭنەن بٸلەمٸن. ول دا سەندەردە پروفەسسور
ەسەبٸندە تالاي جىلدان بەرٸ جٷرگەن جوق پا?
- يە, ونىڭ راس. سەنەن جاسىراتىن نەسٸ بار...
- سوندا ماعان وسىنى ايتۋ ٷشٸن مۇنشاما ەۋٸرە بولعانىڭ نە?
- مەنٸ ساعان بۇيىمتايىمدى ايتقان جوقپىن.
- بۇيىمتايىڭنىڭ بار ەكەنٸن سەزٸپ وتىرمىن. ايتا بەرسەڭشٸ.
- قازاقتا «ايران سۇراپ كەلسەڭ, شەلەگٸڭدٸ جاسىرما» دەگەن سٶز بار عوي.
- ەندٸ, ماقالداي بەرمەي ەڭگٸمەنٸڭ تۋراسىنا كٶشسەڭشٸ!
- تۋراسى بىلاي. سەن ماعان ونمىڭ دوللار قارىزعا بەرە تۇر. مەن التى
ايدان كەيٸن قايتارامىن.
- سولاي دە. ٸرٸ سوما ەكەن. بەرەيٸن, بٸراق, كٶڭٸلٸڭە كەلمەسٸن, الدىمەن
نوتاريۋس ارقىلى رەسٸمدەيمٸز. سوسىن, بانكتەگٸ ٶسٸمدٸك پايىزىمەن قايتاراسىڭ.
- وعان ەش قارسىلىق جوق, گٷلەكە! بەرٸن سەن ايتقانداي جاسايمىن.
- ەندەشە, ەرتەڭ ۋاقىتىن الدىن الا حابارلاپ, بٸزدٸڭ دەپارتامەنتكە كەل.
گٷلنۇر ەرتەڭٸندە قايدارمەن كەزدەسٸپ, ەكەۋٸ بارلىق شارۋاسىن تاپ-تۇيناقتاي ەتٸپ, قاتىردى. بەرگەن ۋەدەسٸ بويىنشا گٷلنۇر جارتى ستاۆكالىق دوتسەنتتٸك ورىنعا ٶتٸنٸش جازىپ, بانكتەن اشتىرعان تٶلەم كارتاسىن پين كودىمەن بٸرگە قايدارعا تاپسىرعان. كەلەسٸ ايدان باستاپ, ول جالاقىنى قايدار الا بەرەتٸن بولعان.
ارادا اپتا ٶتكەن سوڭ قايداردىڭ فاكۋلتەت دەكانى بولىپ ٶرلەگەنٸن ەستٸگەندە ەلگٸ ونمىڭ دوللاردىڭ نە ٷشٸن قاجەت بولعانىن گٷلنۇر تٷسٸنگەن. «نەسٸ بار, بٸزدٸڭ ٷيدەگٸ ماۋباستان قاراعاندا شيراق ەكەن» دەپ قايدارعا سٷيسٸنگەن دە قويعان. سٶزٸندە تۇراتىن ناعىز ەر جٸگٸت ەكەن, تۋرا التى ايدان كەيٸن العان قارىزىن قايدار ەش كەدەرگٸسٸز قايتارىپ, العىسىن ايتىپ, تاعى دا مەيرامحانادا قوناق ەتٸپ قايتتى.
سىرتتاي قاراعاندا, قوي اۋزىنان شٶپ المايتىنداي موماقان كٶرٸنەتٸن قايدار فاكۋلتەت تٸزگٸنٸن قولعا العان سوڭ وسال جاۋ ەمەستٸگٸن كٶرسەتٸپ باقتى. الدىمەن, بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸنە سەنەتٸن, امبيتسيياسى باسىم دوتسەنت, پروفەسسورلەردٸ اۋلاۋعا كٸرٸستٸ. ولاردىڭ نامىستارىن قورلاپ, جىندارىنا تييۋ ٷشٸن كافەدرا مەڭگەرۋشٸلٸگٸنەن بەرٸن الاستاتىپ, ورىندارىنا فاكۋلتەتتەگٸ ەڭ بٸلٸكسٸز ەرٸ ابىرويسىز, لەپپايشىل جاعىمپاز-جارامساقتاردى ولاردىڭ ورىندارىنا الدى. قايداردىڭ اينالاسىنا ٶڭشەڭ ناداندار مەن بٸلٸكسٸز توبىرلار توپتاسا باستاعانىن اڭعارعان سوڭ دەنٸ دۇرىس عالىمدار ٶزدەرٸ-اق ەشبٸر ىڭ-شىڭسىز ٶتٸنٸشتەرٸن جازىپ ۋنيۆەرسيتەتتەن كەتە باستادى. قايداردىڭ كٷتكەنٸ دە سول ەدٸ.
بوساعان ورىنداردىڭ بەرٸن ەي-شاي جوق ساۋداعا سالدى. جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەلەردە جۇمىسسىز قالعانداردىڭ بەرٸ استاناعا اعىلا باستاعان. اتى دارداي ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا ورنالاسۋدى كٸم قالامايدى. ەسٸرەسە, ونىنشى جىلعى ۇلى دەربەلەڭدە بارىن سالىپ, عىلىمي دەرەجەگە پارانىڭ كٷشٸمەن ٸلٸگٸپ العانداردىڭ كٶبٸ قايداردان پانا تاپتى. پارانى الىپ تا, بەرٸپ ماشىقتانعان ەككٸ قۋلار قايداردىڭ تٸلٸن تابا بٸلدٸ. جۇمىسقا قابىلدانعان ونشاقتى ادام ەكٸمىڭ دوللاردان دەكانعا تارتۋ جاساعاندىقتان, ول گٷلنۇردان العان قارىزىن ۋاقىتىلى ٶتەۋمەن قاتار قوسىمشا مول قور جيناپ العان.
كافەدراداعى بوس ورىنداردى ساتۋمەن عانا شەكتەلمەگەن قايدار دەكان بولا سالىسىمەن-اق «بيزنەستٸڭ» بٸرنەشە جاڭا تٷرٸن اشىپ الدى. باكالاۆرلىققا كەلگەن تالاپكەرلەرگە بٸلٸم گرانتىن ساۋدالاپ بولا بەرگەندە, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا ٷمٸتكەرلەر كەلەدٸ. ودان كەيٸن قىسقى جەنە جازعى سەسسييالار بار. بٸرەۋلەردەن بوساپ قالعان گرانتتىق ورنىنا اقى تٶلەپ وقىپ جٷرگەندەردٸ تىقپالاۋ ٷشٸن دە كەز كەلگەننٸڭ ۋىسىنا تٷسە بەرمەيتٸن اقشا دەگەن جارىقتىق قايداردىڭ قالتاسىنا ٶزٸ كەلٸپ قۇيىلادى.
«بيزنەستٸڭ» مۇنداي تٷرٸ كٶپ ادامعا جاقپاۋى مٷمكٸن. ال, قايدارعا مايشا جاعادى. سەبەبٸ, بۇل ونىڭ ٶمٸرلٸك كەسٸبٸنە اينالىپ كەتكەن زات دەۋگە بولادى. ولاي بولاتىن سەبەبٸ, ول وسىدان وتىزدان استام جىل بۇرىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تابىلدىرىعىن پارا بەرٸپ اتتاعان. ول تۇستا بىلايعى جۇرت پارانىڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيتٸن. قازٸرگٸدەي ەمەس, بولماشى دەسەك تە ەدٸلدٸكتٸڭ بٸرجولاتا جويىلىپ كەتپەگەن سەل دە بولسا دا ول جاعىنان يمانتارازداۋ زامان ەدٸ. قالاي دەسەك تە, اۋىلدان ات سابىلتىپ كەلگەن جاستار بٸلٸمٸنە قاراي لايىقتى باعاسىن الاتىن. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە قايدار اعا-كٶكەلەرٸنە جول تابۋدى وقىماي-اق ٷيرەنگەن. بەلكٸم, تۋرا جولدان تايمايتىن, لاس تەسٸلمەن اربايتىن الىس-بەرٸستٸ بٸلمەيتٸندەرگە پايدا تابۋدىڭ وسىنداي دا ايلا-شارعىسى بولاتىنىن العاش ٷيرەتكەندٸڭ بٸرٸ دە وسى قايدار سيياقتىلار بولار.
ەمتيحان تاپسىرۋعا اۋىلدان كەلگەندە ول قوماقتى اقشانى ارنايى سايلاپ العان ەدٸ. ەكەسٸ بٸر سوۆحوزدىڭ بٸلدەي باسشىسى, جالعىز ۇلىنان نەسٸن اياسىن. ەبٸن تاپ تا جارات دەپ ەكەسٸ قوينى-قونىشىمەن دە شەكتەلمەي ٸشكيٸمنٸڭ ىشقىرىنا شەيٸن اقشاعا تولتىرىپ مولىنان ۇستاتقان عوي. ول سول قارجىنى جاراتا الدى دا. سول تۇستا ەلدەگٸ جالعىز ماڭداي الدى وقۋ ورنى سانالعان ۋنيۆەرسيتەتتە بٸر جەرلەسٸ اعا وقىتۋشى ەكەن. سونى تاۋىپ الدى. ەڭ قىمبات دەگەن مەيرامحانالاردىڭ بٸرٸنە شاقىرىپ داستارحان جايدى. ەندٸ عانا كەمەلەتكە تولعان, جىمپيعان جاس جٸگٸتتٸڭ وسىنشاما ەپتٸلٸگٸنە جەرلەس اعاسى دا قايران قالدى. ونىمەن دە توقتامادى, قوماقتى قارجىنى اعاسىنىڭ قالتاسىنا تىعىپ تا جٸبەردٸ, باتىلدىعىن ايتساڭشى.
اعاسى دا قاراپ قالمادى, جوعارى-تٶمەن جٷگٸرٸپ جٷرٸپ ەمتيحان قابىلدايتىن مارقاسقالاردىڭ اراسىنا كٸرٸپ كەتٸپ, قايداردىڭ بولاشاقتا الشاڭ باسىپ, جٷرەتٸن داڭعىل جولىنا جاسىل شامدى جاعىپ بەردٸ. سول داڭعىلمەن بەس جىل جٷرگەن سوڭ دا قايدەكەڭ توقتامادى. ەلگٸ اعاسى ەلدە قاشان عىلىمي دەرەجەگە قول جەتكٸزگەندٸكتەن قايداردىڭ اسپيرانتۋراعا تٷسٸپ, كافەدرادا قالۋىنا ەشكٸم كەدەرگٸ بولا المادى. نەگٸزٸ, سول جىلى بٸتٸرگەن كۋرستاستارىنىڭ اراسىندا قايداردى ون ورايتىن بٸلٸمدٸ ەرٸ عىلىمعا بەيٸمٸ بار جاستار بارشىلىق ەدٸ. سولاردىڭ بەرٸنٸڭ بولماسا دا, قايدار بٸرٸنٸڭ جولىن كەسٸپ, عىلىمعا جولدامانى بٸردەن قاعىپ العان بولاتىن.
سوۆەت ٶكٸمەتٸ قۇلاي قويماعان كەزدە عىلىمعا كەلگەندٸكتەن ونىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبى الاش كٶسەمدەرٸن حالىق جاۋلارى دەپ تانىعان, 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن ۇلتشىلدىق دەپ ايىپتاعان باعىتتا بولدى. سولاي ەتٸپ, جازىپ دايىنداپ تا جٷرگەن. قورعاۋعا جاقىنداي بەرگەندە مىزعىماس دەلٸنٸپ ماداقتالعان ٸرٸ وداعىنىڭ شاڭىراعى وپىرىلىپ ورتاسىنا تٷستٸ. ەسەڭگٸرەپ قالسا دا, تەز ەسٸن جيىپ الا قويدى. تۋا بٸتكەن پىسىقتىعىنا باسىپ, بەرٸن تەز تٷزەي قويدى دا توقسانىنشى جىلدىڭ ورتاسىندا بٸلدەي بٸر عىلىم كانديداتى دەرەجەسٸن الىپ شىعا كەلدٸ.
ول عىلىمعا كەلگەندە ەل داعدارىسقا ۇشىراپ, بٸلٸكتٸ عالىمدار شەت ەلدەرگە كەتٸپ جاتقان تۇس بولاتىن. قايدار ٷشٸن بۇل دا قولايلى سەت ەدٸ. اۋىلدا سوۆحوز تاراپ, ونداعى مال-مٷلٸك پەن جەتپٸس جىل بويى قوردالانعان بايلىق ەكەسٸنٸڭ ۋىسىنا تٷسسە, بٸلدەي جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تٶمەنگٸ ساتىسىندا قاڭىراپ قالعان ورىنتاق قول سوزباي-اق قايدارعا ٶزٸ كەلٸپ ٸلٸگٸپ جاتتى. ەلگٸ جەرلەس اعاسى ەلدەقاشان پرورەكتور بولىپ قونجيىپ, قايدارمەن وداقتاسىپ الدى.
وسىلايشا, ەسكٸ قوعامنان جاڭاعا اۋىسقان ٶلٸارا كەزەڭدە قايدار سەكٸلدٸلەردٸڭ باعى جاندى. لاس جولمەن پايدا تابۋدىڭ سانقيلى ايلا-امالدارىن يگەردٸ. قايدار ابيتۋرەنت كەزٸنەن بار شارۋاسىن ساۋداعا سالىپ قانا شەشٸپ ماشىقتاندىقتان ونى ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك قاعيداسىنا اينالدىرىپ العان جايى بار.
سوڭعى كەزدە العان پاراسىنان ارنايى قور ەسەبٸندە بٸرسىپىرا قولما قول اقشانى سەيفٸندە ساقتاپ وتىراتىن بولعان. ونى تٶتەنشە جاعدايدا عانا قولدانادى. ايتالىق, ارنايى ورگاندار ٸس قوزعاپ تەرگەۋگە الا باستاسا, ونى سوتقا جەتكٸزبەي جابۋ ٷشٸن سەيفتەگٸ «قوردان» اقشا بەرۋ كەرەك بولادى. بٸر-ەكٸ رەت سونداي جاعداي بولدى دا. ال, ۇساق-تٷيەك ارىز-شاعىمداردى جاپتىرۋ ٷشٸن تەكسەرۋگە كەلگەندەردٸ بيللياردقا, ساۋناعا اپارا سالادى, ٸس بٸتەدٸ.
بٸر كٷنٸ رەكتور ونى سۋىت شاقىرتتى. تەلەفون شالعان كٶمەكشٸ جٸگٸتتٸڭ ٷنٸندە ەلدە بٸر ٷرەي مە, ەيتەۋٸر بٸر ابىرجۋ بار. ەكٸ ٶكپەسٸن قولىنا الىپ, باس كورپۋسقا جەتكەنشە قابىلداۋ بٶلمەسٸندەگٸ حاتشى قىز دا ەكٸ رەت قوڭىراۋ سوعىپ, ودان ارى دەگبٸرٸن قاشىرىپ جٸبەردٸ. ەنتٸگٸپ جەتكەنٸ سول ەدٸ, قابىلداۋ بٶلمەسٸنٸڭ بوساعاسىن اتتاي بەرە حاتشى دەرەۋ ٷنسٸز عانا رەكتوردٸڭ كابينەتٸنە نۇسقادى.
ەدەتتە بۇلاي بولمايتىن. رەكتور ٶزٸ شاقىرتقان كٷننٸڭ ٶزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە كەم دەگەندە جارتى ساعات بويى قابىلداۋ بٶلمەسٸندە كٷتتٸرٸپ قوياتىن. ايتار سٶزٸن ويلانسىن دەي مە, ٶزٸ دايىندالىپ ويىن جيناقتاي ما, ەلدە, ايناعا قاراپ, شاشىن تاراپ سەندەنٸپ وتىرا ما, ول جاعى بەيمەلٸم. سوسىن بارىپ قابىلدايتىن. بۇل جولى مٷلدە باسقاشا. قايداردىڭ جۇدىرىقتاي جٷرەگٸ اساۋ اتشا تۋلاپ, كەۋدەسٸن تەسٸپ شىعارداي دٷرسٸلدەپ كەتتٸ.
امان-سەلەمٸن سالقىن عانا العان رەكتور «وتىر» دەپ تىم قاتقىل ەرٸ انىق ايتتى. قارسى الدىنداعى ورىندىقتا ورتا جاستاعى شاشى بۋىرىل تارتقان بٸر بەيتانىس ەركەك وتىر.
- قايدار سەن شەكتەن شىعىپ بارا جاتىرسىڭ! – دەپ, الا كٶزبەن اتىپ
قاراعان رەكتوردٸڭ سۇستى جٷزٸن كٶرگەندە قايداردىڭ قوس جانارى شاراسىنان شىعىپ, تٸپتٸ, تاباقتاي بەتٸن جابۋعا سەل-اق قالدى. ەۋەلٸ ٸشٸ مۇزداپ كەتتٸ دە, سول ارالىقتا مەس قارنى اقتىرلا جارىلارداي, ٸشكەن-جەگەنٸن سار ەتكٸزٸپ, بۇتىنا جٸبەرٸپ قويارلىقتاي ىڭعايسىز كٷي كەشتٸ. ەكٸ-ٷش اتتام جەردە تۇرعان ورىندىققا جەتكەنشە بار عۇمىرى ٶتٸپ كەتكەندەي بولدى. ەگەر بالا كەزٸ بولسا ەڭٸرەپ تۇرىپ جىلاپ جٸبەرەر ەدٸ. ەلۋدەن اسقان سوقتالداي ەركەككە ەندٸ ونداي مٷمكٸندٸك قايدا? ٶڭٸ قۋقىلدانىپ, ٸشٸ-باۋىرى ەزٸلٸپ, ساناسى سان-ساققا جٷگٸرٸپ, الاي-دٷلەي كٷي كەشٸپ, قۇر سٷلدەرٸن زورعا سٷيرەپ بارىپ نۇسقاعان ورىنعا جايعاستى.
- دەكانىڭىزدى نە ٸستەيسٸز, اتساڭىز دا, شاپساڭىز دا مەنٸڭ وندا شارۋام
جوق. ماعان كەرەگٸ بانكتەگٸ نەسيەنٸ جاۋىپ بەرسە بولدى. ال, قاتىنىمدى ەندٸ, وقىتپايمىن. دوكتور بولىپ مەنٸ ۇشپاققا شىعارماي-اق قويسىن! – دەپ, ەلگٸ بۋىرىل شاشتى بۋىرقانىپ وتىر.
- سٸز ماعان ايتقاندارىڭىزدى باستان اياق قايتالاڭىز, مىنا دەكاننىڭ
كٶزٸنشە! – دەپ رەكتور بۇيىرىڭقىراپ نىعىزدالدى.
ٶتكەن شٸلدە ايىنىڭ باسىندا قايدارعا بٸر ەيەل كەلگەن. ماگيسترلٸك دەرەجەسٸ بار كٶرٸنەدٸ. ەندٸ, دوكتورانتۋراعا تٷسٸپ, PhD اكادەمييالىق دەرەجەسٸن العىسى كەلەدٸ ەكەن. ەرينە, ٷش جىل بويى شەكٸرتاقى الاتىنداي ەتٸپ, بٸلٸم گرانتى بويىنشا تٷسسەم دەيدٸ. قايداردىڭ الاشاق «ستاۆكاسىن» سۇراي كەلگەن. بۇيىمتايىنان حاباردار بولعان سوڭ قايدار الاتىن سوماسىن تٷسٸندٸرٸپ, وقۋ بارىسىنداعى ەمتيحانداردان باستاپ, عىلىمي دەرەجەلٸك ديپلوم العانعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى بارلىق مەسەلەلەردٸ موينىنا الاتىندىعىنا كەپٸلدٸك بەرگەن.
قۇجاتىن تاپسىرۋعا كەلگەندە ول ەيەل قايدار ايتقان سومانى قولما-قول ەكەلٸپ تابىستاعان. سول جولى دوكتورانتتىق ورىنعا تالاس ٶتە كٶپ بولدى. تالاپكەرلەر اراسىندا الدى امەريكانىڭ, سوڭى سەۋلدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە ماگيسترلٸك بٸلٸم العاندار دا بولدى. سوعان قاراماستان قايدار ەلگٸ ەيەلگە ەڭ جوعارعى بالل الۋىنا, جەڭٸسكە تولىقتاي جەتۋٸنە جاتپاي-تۇرماي قولعابىس جاسادى.
ەرينە, اعىلشىن تٸلٸنٸڭ تەست سۇراقتارىنىڭ بارلىق نۇسقاسىنىڭ كٸلتتٸك جاۋابىن ەيەلدٸڭ قولىنا تابىستاعان. ماماندىق پەندٸ ٶزٸ قابىلدايتىندىقتان وعان اسا باس قاتىرعان جوق. ٶزگە تالاپكەرلەردٸڭ باعالارىن مەيلٸنشە تٶمەندەتٸپ, ٶزٸ بەيگەگە قوسقان «جٷيرٸگٸنٸڭ» مەرەيٸن ٷستەم ەتٸپ قويعان.
ەمتيحان بٸتكەن سوڭ دا, دوكتورانتۋراعا تٷسكەندەرگە بۇيرىق شىعارىلعاننان كەيٸن دە داۋلاسقاندار كٶپ بولدى. بٸراق, قايدارعا ەشبٸرٸنٸڭ تٸسٸ باتقان جوق. امەريكا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ بٸر جاس جٸگٸت:
- اعىلشىن تٸلٸندە امانداسۋدى دا بٸلمەيتٸن ادام قالايشا تەست
سۇراقتارىنىڭ باقانداي 98-ٸنە دۇرىس جاۋاپ بەرە الادى? ٶزگە سالانىڭ ادامى بولا تۇرا ول ەيەل ماماندىقتار پەنٸنەن نەگە بٸزدەن ارتىق بالل الادى دا, بٸز ودان تٶمەن بولا قالامىز? – دەپ, تەپسٸنٸپ كەلگەن.
- اعىلشىن تٸلٸ ٷشٸن مەن جاۋاپ بەرمەيمٸن. ونى باسقا جەردە, مەنەن ٶزگە
ادامدار قابىلدادى. ال, ماماندىققا كەلسەك, بەرٸ ەرەجەگە ساي. باعانى جالعىز مەن قويعان جوقپىن. كوميسسييا سولاي شەشتٸ. مەن نە ٸستەي الامىن? – دەپ, قايدار ٶزٸنٸڭ بەس جىل بويى ايتىپ كەلە جاتقان «دەجۋرنىي» جاۋابىن قايتالاعان.
جىلداعى ەدەتپەن فاكۋلتەت عالىمدارى دا ٶزارا بٸراز كٷڭكٸلدەسكەن. ٶزدەرٸ دايىنداعان شەكٸرتتەرٸنٸڭ, كافەدرادا اعا وقىتۋشى بولىپ جٷرگەن كەيبٸر بٸلٸكتٸ جاس مامانداردىڭ دوكتورانتۋراعا تٷسە الماي قالىپ, ولاردىڭ الدىن قايداعى بٸر ٶزگە سالانىڭ جولبيكە سىلقىمى وراپ كەتكەنٸنە نالىعاندار دا بارشىلىق ەدٸ. بٸرلٸ-ەكٸلٸ ارىز-شاعىمدار دا جازىلدى. بٸراق, ول ارىزداردىڭ ەشبٸرٸ دە ەدەتتەگٸدەي رەكتورگە دەيٸن جەتپەگەن. كٶپ ۇزاسا, پرورەكتور ماڭىنان عانا قايتىپ, قايداردىڭ قولىنا كەلەدٸ. كٶبٸنەسە, مەكەمەنٸڭ زاڭگەرٸ قاراعان بولىپ, دەكاننىڭ ٶزٸ دايىنداپ بەرگەن سىرعىتپا جاۋاپتارمەن شاعىمدانۋشىلاردىڭ مىسىن باسادى.
دەل مۇنداي باسا-كٶكتەپ رەكتورگە كەلگەن شاعىمدانۋشىنى قايداردىڭ العاش رەت كٶرۋٸ ەدٸ. رەكتوردٸڭ الدىندا قاسقايىپ وتىرعان بۋىرىل شاشتى ازامات فاكۋلتەت عالىمدارى جولبيكە دەپ اتاپ كەتكەن ەلگٸ ەيەلدٸڭ كٷيەۋٸ بولىپ شىقتى. جازدا ول جولبيكە قايدارعا اقشا ەكەلەردە باسىنداعى پەتەرٸن كەپٸلگە قويىپ, بانكتەن نەسيە العان ەكەن. ونىسىن كٷيەۋٸنەن جاسىرىپ جٷرگەن. بٸراق, اي سايىنعى تٶلەماقىلارىن تٶلەۋگە كەلگەندە اقشا تاپپاي قالادى. بانك كٸمدٸ اياسىن. دەرەۋ سوتقا جٷگٸنٸپ, پايىزدىق ٶسٸمدەرٸمەن قوسا داۋلاپ, وسىنشاما اقشانى بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە تٶلەمەسەڭدەر باسپانانى بوساتاسىڭدار دەگەن تالاپ قويىپ, سوت ٷكٸمٸن ورىنداۋشىلاردى جٸبەرگەن. كٷيەۋٸ سول سەتتە عانا ەيەلٸنٸڭ نەسيە العانىن بٸلٸپ, اقشانى قايدا جۇمساعانىن, كٸمگە نە ٷشٸن بەرگەنٸن تەكتەي باستاعاندا ونى ۇشى قايدارعا كەلٸپ تٸرەلگەن عوي.
- ال, قايدار! الدىمەن, مىنا كٸسٸنٸڭ مەسەلەسٸن شەش! العانىڭدى بەرٸن
تەز قايتار! بەرٸن رەتتەگەن سوڭ ماعان كەل, ەندٸگٸ ٸسٸم سەنٸمەن بولسىن! – دەپ, رەكتور تٸسٸن قايراپ شىعارىپ سالدى.
قايدار رەكتوردٸڭ كابينەتٸنەن ەسالاڭ ادامشا الاي-دٷلەي بولىپ شىقتى. ەلگٸ بۋىرىل شاشتى پەلە دە قىر سوڭىنان قالار ەمەس. ونى الداپ-سۋلاپ مەيرامحاناعا الىپ كەلدٸ. جاقسىلاپ تۇرىپ كٷتتٸ. ٸشٸمدٸككە ەۋەستەۋ ازامات ەكەن, اياماي سۋاردى. كەشكٸسٸن كٶلٸگٸنە وتىرعىزىپ الىپ ٷيٸنە جەتكٸزٸپ سالدى. اۋلادا تۇرىپ بٸراز ەڭگٸمەلەسٸپ بٸر توقتامعا كەلدٸ.
- باۋىرىم, ماعان سەن! مٸنە, مىنا كٶلٸگٸمدٸ كٶرٸپ تۇرسىڭ عوي. ٷش
جىلدىڭ الدىندا جەتپٸس مىڭ دوللارعا ساتىپ العانمىن. كٷتٸپ مٸنٸلگەن زات, كٶردٸڭ عوي, سۋ جاڭا. ەرتەڭ حابارلاندىرۋ بەرەمٸن دە ساتامىن. سوسىن, بانكتەگٸ نەسيەلەرٸڭدٸ جابا سالامىن. ال, ەيەلٸڭ دوكتورانتۋراسىن وقي بەرسٸن. عىلىمي جەتەكشٸ رەتٸندە ٶزٸم كٶمەكتەسەمٸن, قورعاتامىن. كافەدراعا پروفەسسور, تٸپتٸ مەڭگەرۋشٸ ەتٸپ الۋعا دا شامام جەتەدٸ. مەن تۇرعاندا ەشقاشان جۇمىسسىز قالمايدى.
- تٷسٸندٸم, قايدەكە! ەڭ باستىسى, نەسيەنٸ جاۋىپ بەرسەڭ بولدى, قالعانى
بولا جاتار. مەنەن بٸر اعاتتىق كەتتٸ, ونى كەشٸرگەيسٸڭ. تۋپ-تۋرا رەكتورگە شاۋىپ بارماۋىم كەرەك ەدٸ.
- ەندٸ, بەرٸ بٸر كەش. ٶكٸنگەنمەن نە پايدا?
- ول سەنٸ جۇمىسىڭنان جۇلىپ تاستاماي ما?
- مٷمكٸن. بٸراق, بٸر جٶنٸ بولار. ٶزٸمەن كەلٸسەمٸن عوي, بىلاي دۇرىس كٸسٸ.
- رەتٸن تابارسىڭ, وڭتٷستٸكتٸڭ جٸگٸتتەرٸ وسال بولماۋشى ەدٸ.
- قۇدا قالاسا, بەرٸن رەتتەيمٸن.
وسىلايشا ەكٸ جٸگٸت تٸل تابىسىپ, قۇشاقتاسىپ قوشتاسقان.
قايدار ۋەدەسٸندە تۇردى. قىمبات كٶلٸگٸن ساتىپ, بۋىرىل شاشتىنىڭ بانكتەگٸ نەسيەسٸن جاپتى. ەندٸ, رەكتوردٸڭ كٶڭٸلٸن تاباتىنداي بٸردەمە جاساۋ كەرەك. ات-شاپان ايىبىن جۋۋعا جەتەرلٸكتەي ازىن-اۋلاق بٸردەمە سەيفتە دە بار. بٸراق, ونى اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا ەمەس, الدىمەن بيلليارد ويناتىپ, ساۋنالاتىپ, قىدىرتىپ دەگەندەي كٶڭٸلٸن ەبدەن كٶتەرگەن سوڭ عانا ۇسىنۋى كەرەك.
قايدار قولايلى سەتتٸ باعىپ, ويلانىپ جٷرگەندە اياق استىنان كٷتپەگەن جاعداي بولدى. ەلدە بٸر قارجىلىق تەكسەرٸستە باسشىنىڭ بىلىعى اشىلىپ, ول رەكتورلٸكتەن تٷسٸپ قانا قويماي ٸستٸ بولىپ كەتتٸ. ال, ونىڭ ورنىنا قايدارمەن قاتارلاس وقىعان ەجەلگٸ تانىسى كەلە قالدى. بۇرىنعى رەكتورگە دايىنداعان تارتۋ-تارالعىسىمەن جاڭاسىن جارىلقاپ تاستاعان قايداردىڭ قازٸرگٸ كٷنٸ شوقتىعى بيٸك.
2016 جىل
قۋاندىق شاماحايۇلى
