SYNAQTAN SÚRINGEN ADAM
(Áńgime)
Temirbek áielimen birge qalanyń ortalyq bazarynda júrgen. Yǵy-jyǵy halyq. Adamnyń kóptiginen aiaq alyp júre almaisyń. Áieli Gúlbarshyn adasyp qalmaiyn degendei-aq kúieýin tas qyp qoltyqtap alyp, alǵa qarai tartyp kele jatqan edi. Kenet óte bir tanys ún qulaǵyna jetti. Kóp jyl buryn únemi estip, ábden jadynda saqtalyp qalǵan daýysqa eleń ete qalǵan Gúlbarshyn jalt buryldy. Biraq, óz kózine ózi senbei kúieýin top ortasynan shetke qarai súirelep, álgi daýys iesine qarai buryldy.
Qalyń nópirden sál ǵana sytylyp shetke shyqqan soń jurttan qaiyr tilep turǵan kir-qojalaq kisiniń qasyna Gúlbarshyn ái-shai joq, jetip bardy. Temirbek tańdanyńqyrap qaldy:
- Gúleke, munyń ne?
- Sál kúte tur! – dedi de, ol álgi qaiyrshynyń alaqanyna besmyńdyq
qyzyl ala teńgeni tastady da:
- Nietqali aǵai, munyńyz ne, sizge ne bolǵan? – demesi bar ma.
- Aý, qaraǵym! Menen eshteńe surama! Bergenińdi Qudai saǵan on ese ǵyp
qaitarsyn! Bilemin, meniń qol astymda istegen shyǵarsyń, álde, dáris aldyń. Áiteýir túriń tanys, kózge jyly ushyraisyń. Eshteńe surama! – dep álgi qaiyrshy burylyp kete berdi.
Erli-zaiypty ekeýi de óz jónderine ketken. Aýyldaǵy týys-týǵandaryna kerek-jaraǵyn, tapsyryp aitqan ony-munysyn satyp alyp kólikteriniń júk salǵyshyna tiep alǵan soń olar jolǵa shyǵyp ketken.
- Al, jańaǵy qaiyrshy seniń ustazyń boldy ma, sonda? – dep, Temirbek
uzaq joldy qysqartýdyń qamymen áieline saýal tastady.
- Ol kisi men oqý bitirip magistratýraǵa túsken jyly bizdiń rektor
bolǵan edi – dep, asyqpai sózin bastaǵan Gúlbarshyn áńgimeniń tiegin aǵytty.
Nietqali aǵaidy bizge sabaq bergen kezinen jaqsy tanimyn. Ol kisiniń áieli de ýniversitette dáris berdi. Uldary men qyzdaryn da syrttai biletinbiz. Sondai jarasymdy jup, kórseń kóz toiatyn jandar, óte baqytty otbasy edi. Ol kisi rektor bolǵanda bárimiz de qýanyp edik. Biraq, ondai mánsaptyń ózi adamǵa synaq úshin beriletin siiaqty ǵoi. Sol synaqtan bul kisi áý basta ońbai súringen adam.
Magistranttarǵa arnalǵan jataqhananyń shaǵyn bólmesinde kórshi qaladan kelgen Jainagúl degen qyz ekeýimiz birge turdyq. Tańdai qaqtyrarlyq keremet sulýlyǵy bolmasa da, kelbeti tartymdy, ashyq-jarqyn jaily minezdi qyz. Óziniń aitýyna qaraǵanda, áke-shesheden erte aiyrylǵan, aǵa-jeńgeniń qolynda ósip, turmystyń taýqymetin birshama tartqan jan. Soǵan qaramastan muńaiý, jabyrqaý degendi bilmeitin asa bir kóńildi qyz. Qashan kórseń, álde bir oqiǵany kúlkige ainaldyryp, ainalasyn bir serpiltip tastap júretin.
Shynyn aitsam, men odan dál sondai oǵash qylyqty kútpegen edim. Keiin kózim jetkende jaǵamdy ustadym ǵoi. Baqandai bir jyl birge turyp, bite qainasqan qurbymnyń ózime bilim bergen ustazymnyń, jai ustazym ǵana emes-aý, oqý ornyn basqaryp otyrǵan basshymnyń otbasyn oirandap, neshe túrli sumdyqqa baryp júrgenin der kezinde bilmeppin de ǵoi. Bul meniń ańǵaldyǵym ba, aq kóńildigim be, álde, aqymaqtyǵym ba, ol jaǵyn bilmeimin.
Sońǵy ailarda Jainagúl jataqhanaǵa qonýdy siretken bolatyn. Men kóbinese, jalǵyz túnep, jeke turyp jattym. Bul bir jaǵynan maǵan yńǵaily da edi. Qasymda eshkim bolmaǵany, ońasha turýym dissertatsiiamdy jazýyma, zerttegen materialdaryma taldaý jasaýyma, ǵylymi maqalalar ázirlep, jaryqqa shyǵarýyma kóp septigin tigizdi.
Anda-sanda demalys kúnderi ǵana kelip-ketedi. Óziniń aitýyna qaraǵanda, álde bir dostarymen birge páterde turyp jatqan kórinedi. Sabaqtyń arasynda mańyzdy sharýalarmen ainalysyp, ájeptáýir aqsha taýyp júrgenin de aitqan. Kiim-kiisi burynǵydan álde qaida jaqsaryp, qymbat áshekeilermen sándene bastaǵanyna qaraǵanda, jaǵdaiy jaman bolmaǵany anyq edi.
Ózi tis jaryp kóp eshteńe aitpaǵan soń men de qazbalap surap jatpadym. «Qyzdyń kózi qyzylda» demekshi, anda-sanda kelgende, ana kiimin bir kiip, myna alqasyn bir taǵyp kórip, ainanyń aldynda shyr-kóbelek ainalyp degendei máz bolysyp qalamyz. Ózi de qur qol kelmeidi, maǵan tort deisiń be, qymbat shokolad deisiń be, keide, meniń qolym jete bermeitin jemis-jidektiń táýirin tartý etip ketedi.
Sońǵy bir-eki aida ol múldem joǵalyp ketti. Mamandyǵymyz bólek ári oqý ǵimaratymyz bir birinen oqshaý bolǵandyqtan ony ýniversitette kezdestire bermeisiń.
Sóitip júrgende bir kúni jataqhanaǵa rektordiń áieli keldi. Ol kisi stýdent kezimde sabaq bergendikten jaqsy tanityn edim. Óńi solǵyn, túri tunjyrap ketken, birtúrli kóńilsiz kórindi. Kútpegen qudaiy qonaqty kórgende tańdanyp qaldym da:
- Otyryńyz, apai! – dep, oryndyq usyndym.
- Gúlbarshyn oqý qalai?
- Jaqsy apai.
- Kelgenime tańdanyp otyrǵan shyǵarsyń? Qasyńdaǵy qurbyń qaida?
- Jainagúl me?
- Iá, sol!
- Shynyn aitsam, apai, Jainany kórmegenime aidan asty.
Habarlaspady, sońǵy kezde.
- Túsinikti, jaraidy. Men keteiin.
- Apai otyra turyńyz! Men shai qoiaiyn, sizge.
- Esh áýire bolma, ainalaiyn! Asyǵys edim – dedi de, shyǵyp ketti.
Ol kisiniń sýyt kelip, sýyt ketýine men asa mán bergen de joqpyn, tipti, umytyp ta ketippin.
Bir kúni rektorimizdiń óz áielinen ajyrasyp, Jainagúlmen bas qosqanyn estigende jataqhanadaǵy onyń tanys-bilisteriniń bári de esterinen tanyp qala jazdady. Apaiymyz bala-shaǵasyn alyp kórshi qalaǵa kóship ketipti. «Jaqsy it ólimtigi kórsetpeidi» degendei, aýlaq keteiin dep sheshken bolsa kerek.
Kóktemniń alǵashqy kúnderiniń birinde aýlada kún shýaqtap otyrǵanmyn. Anandaityn jerge sý jańa qymbat kólik kelip toqtady. «Jaqsyny kórmek úshin» demekshi, mańaiyńa kelip ainadai jarqyraǵan ásem kólik toqtasa, oǵan qalai kóziń túspeidi. Kóliktiń júrgizýshi jaǵyndaǵy esiginen úlde men búldege oranǵan Jainagúl túsip, yrǵalyp maǵan qarai kele jatyr. Aman-sálemin adamsha aldym. Biraq, jasaǵan isi men qylyǵyna tóze almadym.
- Jaina, munyń ne? Ózińnen baqandai otyz jas úlken adammen...
- Mahabbat jasqa qaramaidy, qurbym!
- Bireýdiń otbasyn oirandap, baqytqa kenelesiń be?
- Gýlia, tym bolmasa sen jazǵyrmashy! Jurttyń bári onsyz da teris
ainalyp, it terimdi basyma qaptap jatyr. Sen túsinýge tyrysshy! Basqa amalym bolmady, men saǵan bárin aitaiynshy... meniń bir oiym bar...
- Oiyń quryp ketsin, seniń! Bólmeden ony-munyńdy al da, qarańdy
batyr! Osydan bylai meni qurbym deme! Senimen endi, sóilespeimin de.
Jainagúl únsiz ǵana kóz jasyn syǵyp, zattaryn jinastyryp aldy da ketip qaldy. Qansha jerden taǵdyrǵa telisek te, dál mundai soraqylyqty aqtaýdyń esh jóni joq edi. Bul oqiǵa tek meni ǵana emes sol jyly ýniversitette oqyǵan talai jastar úshin súiekke tańba bolǵan edi. Bizdi qoishy, oqý bitirgen soń jan-jaqqa tarap kettik. Taradyq degende, men eshqaida ketken joqpyn ǵoi, kafedrada qaldym. Ony óziń de bilesiń.
Rektor eshteńe bolmaǵandai jinalystaryn ótkizip, oqý ornyn basqaryp júrip jatty. Oqý orny basshynyń ózinen úsh múshelge taiaý jas kishi shákirtimen kóńil jarastyryp, áiel, bala-shaǵasynan bezýin ar-uiat turǵysynan qansha ret aiyptasaq ta, zańǵa qaishy is emes kórinedi. Sondyqtan, jurt neshe jerden sóge jamandasa da onyń laýazymyna kelip-keter eshteńe de bolmady. Moraldyq azǵyndyqty mai shammen qaraityn baiaǵydai kompartiia joq, árkimniń jeke sharýasy delinetin zaman boldy ǵoi.
Men ol kezde qatardaǵy oqytýshymyn. Rektormen betpe bet kezdesýdiń qajettiligi de bola qoimaityn. Jainagúl birneshe ret telefon soǵyp, kezdeskisi keldi, shaiǵa shaqyrdy, qonaq etpek te boldy, attap baspadym. At quiryǵyn kesistik degendi aittym. Bálkim, menen ózge bireý bolsa, ondai múmkindikti paidalanyp ta baǵar ma edi. Mende ondai piǵyl bolmady. Tipti, olai oilaýdyń ózi jiirkenishti sekildi kórindi.
Sóitip júrgende, iaǵni, sen ekeýimiz qosylardan bir jyl buryn ǵoi deimin, Jainagúl qurbymnyń hikaiasy jurtty taǵy da dúr silkindirdi. Onyn jaiyn jaqsy biletin bir qurbymyz kezekti bir otyrysta bárimizge túgin qaldyrmai jaiyp salǵan edi.
Negizi, Nietqabyl aǵaidy Jainagúldiń ózi ainaldyrǵan kórinedi. «Býyrshyn kózin súzbese, buqa bas jibin úzbeidi» dep halyq beker aitpaǵan ǵoi. Bir-eki ret qabyldaýyna baryp, yńǵai tanytyp baiqaǵan. Sosyn, bir reti kelgende, «bettiń aryn belbeýge túiip» turyp mahabbat jariialap, qazirgi jastardyń sózimen aitqanda, syndyrǵan ǵoi, Nietqabyl aǵai bastapqyda senińkiremegen be, onsha qatty jaqyndata qoimaǵanǵa uqsaidy. Degenmen, Jainagúl de osal saitan emes, «qyryq ailasy bar» pále qyz emes pe. Qylymsyp júrip, aqyry degenine jetken ǵoi. Meimanhanalar men demalys oryndarynyń liýks bólmelerin túgendep bitken soń turmys quramyz, qosylaiyq dep qiǵylyq salsa kerek.
Jasy ulǵaiǵan, qart adam bola tura qalai onyń shyrmaýyna túsip qalǵanyn kim bilsin, aǵaiymyz Jainagúl ne aitsa, bárin qalt etkizbei oryndap otyrǵan. Ekeýi zańdy nekege turmasa da, Nietqabyl aǵaidyń oǵan ólerdei sengeni sonshalyq, bar jyljityn, jyljymaityn múlkin túgel sonyń atyna tirkep bere salǵan. Záýlim úi de, tipti, qyl aiaǵy banktegi depozitti de Jainagúl ebin taýyp túgeldei ózine jazdyryp alǵan.
Onymen qoimai ýniversitettiń qarjysyna da qol saldyrǵan. Tam-tumdap odan da ishken-jegen tustary bolǵan kórinedi. Ony qoishy, bárinen qiyny myna oqiǵa bolypty.
Nietqabyl aǵai shetelde ótken bir simpoziýmnen elge oralady. Negizi, ol jaqta áli de úsh kún bolýǵa tiis eken. Biraq, ministrlikten shuǵyl shaqyrtqan soń merziminen buryn qaitýyna týra keledi. Tańǵy saǵat tórtte áýejaidan júrgizýshisi kútip alyp úiine jetkizedi. Qanen-qapersiz úiine kiredi. Jas jubaiyna tosyn syi jasaiyn dep oilaǵan aǵamyz asyqpai dýshqa kirip, jýynyp-shaiynyp alǵan soń jatyn bólmesine kirse, tósekte Jainagúlmen qushaqtasyp bir jigit tereń uiqyǵa batyp jatyr eken deidi.
Aiǵaiǵa basyp, oiatsa kerek. Al, ana ekeýi esh saspaityn kórinedi.
- Jainagúl-aý, munyń ne?
- Ne bolýshy edi, kórip tursyń ǵoi.
- Bul kim dep senen surap turmyn.
- Aiǵailamasaishy! Bul meniń kúieýim Shaijan.
- Sen ne aityp tursyń?
- Menen kúieýiń bar ma, dep buryn nege suramaǵansyń?
- O, Alla! Sen jyndysyń ba, álde, men be?
- Kimniń jyndy, kimniń saý ekenine daýlaspai-aq qoiaiyq!
Álgi Shaijany ornynan baiaý ǵana turdy da, asyqpai baryp, tartpadan qujattaryn sýyryp ákelip, Nietqabyldyń kózine taqaidy da:
- Ei, shal! Shyq meniń úiimnen! Nege tań atpai mazamyzdy alyp tursyń?
- Sen...sen... meniń úii...
- Boldy, shal! Eshteńe aitpai-aq qoi! Bári zańdy. Qatyn da úi de, múlik
te bári meniki. Sen ǵana munda bótensiń. Meniń zańdy áielimmen biraz ýaqyt kóńil kótergeniń úshin qazir osynda seni qan-josa etip tepkilep qýyp shyǵýyma bolar edi. Jasyńnyń úlkendigin, shashyńnyń býyryldyǵyn syilap turmyn. Ondai ittikke barmai-aq qoiaiyn. Endi jai ǵana ún-túnsiz ketip qalmasań, óte jaman bolady. Tek shý shyǵarma! Meniń minezim jaman. Jynym kelmei turǵanda tez zyt! – deidi de, álgi Shaijan degeni túk bolmaǵandai dýshqa kirip ketedi.
- Osylai bop qaldy, shalym! Meni keshirmeitinińdi bilemin. Biraq, eshqaida shaǵymdana almaisyń! Bárin zańdastyryp alǵanymdy bilesiń. Endi, bizdiń jolymyzda kese kóldeleń turma! Tura da almaisyń. Bar da óz jónińdi tap! – dep, Jainagúl ony óz úiinen kóshege qýyp shyqqan.
Árine, ol rektor basymen sol sátte kóshe kezip, tentirep ketpeidi ǵoi. Dereý óz oqý ornyna qarasty shipajaidyń liýks bólmesine ornalasady da, ministrlikke tartady.
Ol jerde de ony kútip turǵan jaǵymdy jańalyq shamaly bolǵan. Taiaýda ǵana ótken qarjylyq tekseristiń esebi boiynsha rektordiń birqatar olqylyqtarǵa jol bergeni áshkere bolǵan. Soǵan bailanysty prokýratýra arnaiy málimdeme joldaǵanyn aita kele ministr ol kisini qazirden bastap qyzmetinen bosaitynyn, dereý oqý ornynyń ǵylymi keńesin jinaitynyn sol jerde jańa rektordiń tanystyrylatynyn habarlaǵan.
Jinalys uzaqqa sozylmady. Ǵylymi keńestiń keńeitilgen otyrysy dep jariialanǵannan keiin oǵan bárimiz de qatysqan edik. Nietqabyl aǵaidyń túri órt sóndirgendei tútigip ketken, qabaǵy túksiip otyrǵany áli esimde. Ministr qysqasha sóz sóilep, jańa basshyny tanystyrdy, Nietqabyl aǵaiǵa kóp jylǵy eńbegi úshin alǵys bildirip jáne ózi qalasa, bazalyq mamandyǵy boiynsha kafedrada professor bolyp qala alatyndyǵyn aitty. Birli-ekili qart akademikter burynǵy rektordiń eren eńbeginiń baǵalanýyn, oǵan laiyqty qyzmet usynylýyn ótindi. Biraq, ministr tarapynan «ol jaǵy eskiriledi» degen enjarlaý shyǵaryp salma jaýap qana berildi.
Sol jinalystan keiin Nietqali aǵaidy kórmedim, kóp jyldan keiin búgin ǵana mine, bazarda kezdestirdim. Daýsy ǵana ózgermegendikten ǵana tanydym, al, ana siqyn kórgen adam onyń buryn iri ǵalym, ýniversitet rektory boldy degenge esh senbes edi.
- Sonda ol mánsaptan kete sala qańǵybas bop shyǵa keldi me?
- Joǵa, sol kúni keshke ol kisini arnaiy organ qyzmetkerleri kelip,
shipajaidaǵy bólmesinen tutqyndap áketken kórinedi. Birer aidan keiin sot bolyp, bes jylǵa jaza arqalap, abaqtyǵa jabyldy dep estigenbiz. Odan beri de onshaqty jyl ótti ǵoi. Bosap shyqqan tirligi baǵanaǵy biz kórgen jai bolsa kerek.
- Al, álgi qurbyń men onyń namystan jurdai kúieýi she?
- Olar qazir shetelde turady dep estigenmin. Bireýdi sorlatyp, mol
oljaǵa kenelgenderdiń qalai joldary bolyp ketetinin túsinbeimin. Nesi bolsa da, arsyzdyqpen degenderine jetti ǵoi.
Áńgime osy jerge kelgende erli-zaiypty ekeýi týǵan aýylynyń shetine kelip te qoiǵan edi.
2017 jyl
Qýandyq Shamahaiuly
