Ký-klýks-klan – álem tarihyndaǵy eń atyshýly ári eń daýly qupiia uiymdardyń biri. Aq tústi shapan men úshkir qalpaǵymen tanylǵan bul uiym kezinde milliondaǵan adamdy óz qataryna tartyp, qoǵam men saiasatqa eleýli yqpal etti, dep habarlaidy ult.kz.
Ký-klýks-klan qalai paida boldy jáne qalai jandandy?
AQSh tarihynda Ký-klýks-klan uiymy úsh ret qurylǵan. Alǵashqy Ký-klýks-klan 1861–1865 jyldardaǵy Azamat soǵysy aiaqtalǵannan keiin paida boldy. Ony AQSh-tyń Tennessi shtatyndaǵy Pýlaski qalasynda Konfederatsiia armiiasynyń alty burynǵy ofitseri qurǵan.
Uiym músheleri bet-júzin jasyratyn úshkir tóbeli aq tústi shapan men qalpaq kidi. Bul kiim úlgisi «Malta uldary» atty qupiia uiymnan alynǵan bolatyn. Alǵashqy kezde Ký-klýks-klan masondarǵa elikteitin nemese olardy ájýalaityn jabyq klýb ispetti boldy. Alaida uiymǵa adamdar kóbeigen saiyn onyń ideologiiasy túbegeili ózgerdi.
Ký-klýks-klan aq násildiń ústemdigin nasihattap, Azamat soǵysynda jeńiske jetken Soltústik biligin qoldaǵan saiasatkerlerdi, sondai-aq qoǵamdyq-saiasi belsendilik tanytqan afroamerikalyqtardy qorqytyp-úrkitip, uryp-soǵyp, tipti óltire bastady. Mundai áreketter ásirese 1868 jylǵy prezidenttik sailaý qarsańynda kúsheidi.
Uiymnyń jetekshisi retinde Konfederatsiia armiiasynyń burynǵy generaly Natan Bedford Forrest tanyldy. Ol 1869 jyly Ký-klýks-klandy taratý týraly buiryq bergenimen, uiymnyń qyzmeti tolyqtai 1872 jyly ǵana toqtady. Buǵan Ońtústik Karolina shtatynda ótken sot protsesteri sebep boldy.
Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin úshinshi Ký-klýks-klan paida boldy. Ol búgingi kúnge deiin jeke-jeke áreket etetin shaǵyn toptar túrinde ómir súrip keledi. 2017 jylǵy málimet boiynsha AQSh-ta shamamen 3 myńǵa jýyq kýklýksklan múshesi bolǵan.
Alaida osy úsh uiymnyń ishindegi eń yqpaldysy ári eń kóp múshesi bolǵany – ekinshi Ký-klýks-klan edi. Onyń eń sharyqtaý kezeńinde milliondaǵan amerikalyq aq tústi shapan men úshkir qalpaq kiip, uiym qataryna qosyldy.
Tomas Dikson jáne násilshil ideialardyń taralýy
XX ǵasyrdyń basynda burynǵy baptist shirkeýiniń pastory, tanymal lektor Tomas Dikson teatrda Garriet Bicher-Stoýdyń «Tom aǵaidyń lashyǵy» shyǵarmasynyń sahnalyq qoiylymyn tamashalaidy. Qoiylymdaǵy quldyqqa qarsy ideialar ony qatty ashýlandyryp, ol «Ońtústiktiń shynaiy tarihyn» jazýǵa bel býady.
1902 jyly Diksonnyń «Barstyń daqtary» atty alǵashqy romany jaryq kórdi. Shyǵarmada burynǵy qul Tomnyń ornyna Konfederatsiia armiiasynyń aq násildi burynǵy jaýyngeri beinelenip, onyń otbasyn qara násildiler qorlaidy degen siýjet usynyldy.
Kitaptyń negizgi ideiasy – qara násildilerdi qylmysqa beiim, ózgermeitin qaýipti adamdar retinde kórsetý boldy. Bul shyǵarma qoǵamda úlken suranysqa ie bolyp, jarty jyldyń ishinde 100 myńnan astam danamen satyldy.
1905 jyly onyń jalǵasy sanalatyn «Klan múshesi» romany jaryq kórdi. Bul kitap alǵashqy Ký-klýks-klannyń múshesi bolǵan aǵasy Leroi Makafidiń qurmetine arnaldy. Sonymen qatar jazýshynyń ákesi de Azamat soǵysyna deiin iri qul ielenýshi bolyp, alǵashqy Ký-klýks-klan quramynda bolǵan.
«Ulttyń dúniege kelýi» filmi
1915 jyly rejisser Devid Ýork Griffit Diksonnyń romandary negizinde «Ulttyń dúniege kelýi» atty únsiz film túsirdi.
Bul týyndy kinematografiia tarihyndaǵy mańyzdy jańalyqtardyń biri sanaldy. Úsh saǵatqa sozylǵan filmde sol kezeń úshin tyń sanalatyn iri plandar, montaj tásilderi, aýqymdy shaiqas kórinisteri jáne arnaiy jazylǵan orkestrlik mýzyka qoldanyldy.
Filmdi túsirýge sol kezdegi eseppen 100 myń dollardan astam qarjy jumsaldy. Keiin ol keminde 20 million dollar tabys ákelip, óz dáýirindegi eń kóp kassa jinaǵan filmderdiń birine ainaldy.
Alaida filmniń mazmuny násilshil kózqarasty dáriptep, Ký-klýks-klan múshelerin qaharman retinde kórsetti. Osy film men Tomas Diksonnyń kitaptary AQSh qoǵamynda Azamat soǵysyna qatysty «Lost Cause» («Joǵalǵan is» nemese «Joǵalǵan murat») dep atalatyn ideologiianyń keń taralýyna yqpal etti.
Bul teoriia boiynsha Konfederatsiia áskeri quldyq úshin emes, shtattardyń derbestigi úshin kúresken, al qul ielenýshiler men quldardyń arasynda úlken qaishylyq bolmaǵan degen jalǵan tarihi túsinik nasihattaldy. Nátijesinde ońtústiktiń burynǵy qul ielenýshi qoǵamy aqtalyp, Ký-klýks-klannyń qaita jandanýyna qolaily jaǵdai qalyptasty.
Ýiliam Simmons – ekinshi Ký-klýks-klannyń negizin qalaýshy
Ekinshi Ký-klýks-klan 1915 jyly, «Ulttyń dúniege kelýi» filmi jaryqqa shyqqan jyly qaita quryldy. Uiymnyń naqty qurylǵan kúni men orny belgili: 1915 jyldyń 25 qarashasy, AQSh-tyń Djordjiia shtatyndaǵy Stoýn taýy.
Ký-klýks-klandy qaita jandandyrǵan adam – Ýiliam Djozef Simmons boldy.
Ol 1880 jyly Alabama shtatyndaǵy Harpersvill qalasynda dárigerdiń otbasynda dúniege kelgen. Ákesiniń jolyn qýyp, meditsina salasyna barmaq bolǵanymen, qarjy tapshylyǵyna bailanysty oqýyn aiaqtai almady. Keiin Ispan-Amerika soǵysyna qatysyp, óz sózinshe polkovnik shenine deiin kóterilgen.
Soǵystan keiin Simmons Ońtústik metodistik episkoptyq shirkeýinde ýaǵyzshy bolyp qyzmet etti. Bul shirkeý Soltústiktegi metodisterden aiyrmashylyǵy – buryn qul ielenýdi qoldaǵan edi. Alaida 1912 jyly Simmons shirkeýden shyǵarylyp, ártúrli protestanttyq baýyrlastyq uiymdarǵa múshe boldy.
Ký-klýks-klannyń qaita dúniege kelýi
«Ulttyń dúniege kelýi» filmi Simmonsqa erekshe áser etti. Kóp uzamai ol jol-kólik oqiǵasyna túsip, aýrýhanaǵa túsedi. Dál sol jerde jatyp Ký-klýks-klandy qaita qurý týraly sheshim qabyldaidy.
1915 jyldyń 25 qarashasynda keshke Simmons 15 serigimen birge Stoýn taýyna kóterildi.
Olar shaǵyn qurbandyq ústelin jasap, oǵan AQSh týyn, Injildi jáne jalań qylyshty qoidy. Keiin aǵashtan jasalǵan aiqyshty órtep, adamdardyń baýyrlastyǵy týraly sóz sóilep, ózin Ký-klýks-klannyń «Uly siqyrshysy» (Grand Wizard) dep jariialady.
Osylaisha AQSh tarihyndaǵy eń yqpaldy ári eń kóp múshesi bolǵan ekinshi Ký-klýks-klan dúniege keldi.
Simmons Ký-klýks-klanǵa arnaiy jarǵy daiyndady. Ol «Kloran» (Kloran) dep ataldy.
Uiym músheleri kóptegen sózderdi ádeii «K» jáne «Kl» áripterimen ózgertip qoldanatyn.
Bastapqy kezde uiymǵa tek AQSh-ta týǵan, aq násildi, protestant er adamdar ǵanaqabyldandy.
Alǵashqy birneshe jyl ishinde Ký-klýks-klan baiaý damydy. Biraq 1920 jyldyń 7 maýsymynda bári ózgerdi.
Simmons uiymdy jarnamalaýmen ainalysatyn Southern Publicity Association agenttigimen kelisimshart jasasty.
Bul agenttikti Edvard Iang Klark pen Meri Elizabet Tailer basqardy. Olar árbir jańa músheden alynatyn jarnanyń belgili bir bóligin alyp otyrdy.
Arnaiy jaldanǵan úgitshiler AQSh-tyń ár túkpirin aralap, adamdardy Ký-klýks-klanǵa kirýge shaqyrdy. Olar sapar shyǵyndary, qonaqúi, poiyz biletteri, tamaqtaný jáne basqa da shyǵyndar týraly turaqty esep berip otyrǵan.
Jańa múshelerdi tartý úshin túrli jarnamalyq urandar paidalanyldy. Solardyń ishinde:
«Myqty minezdi, aqyldy adamdarǵa arnalǵan joǵary deńgeili uiym»;
«Joǵary tapqa arnalǵan tańdaýly orden» degen urandar keń tarady. Ký-klýks-klanǵa kirý jarnasy 10 dollar boldy. Bul qarjynyń bir bóligi uiym basshylyǵyna, bir bóligi úgitshilerge, qalǵany uiymnyń jumysyna jumsaldy. Sonymen qatar Edvard Klark arnaiy aq tústi shapandar men úshkir qalpaqtardy satatyn kásiptiń de iesi boldy.
Nátijesinde bar bolǵany 16 aidyń ishinde uiymǵa 85–100 myń adam qosyldy. Klark pen Simmons Ký-klýks-klannyń negizgi ideologiiasyn qalyptastyrdy. Uiym ózderin AQSh-ty túrli «jaýlardan» qorǵaityn kúsh retinde kórsetti. Olar:
afroamerikalyqtarǵa;
evreilerge;
katolikterge;
immigranttarǵa;
kommýnisterge;
maskúnemderge;
jezókshelikpen ainalysatyn áielderge;
Charlz Darvinniń evoliýtsiia teoriiasyn qoldaýshylarǵa qarsy kúres júrgizetinin málimdedi. Shyn máninde uiym AQSh-ta týǵan aq násildi protestanttardan basqa halyqtardyń bárine kúdikpen qarap, olardy qoǵamǵa qaýip retinde sipattady. Ký-klýks-klan ózin «Kórinbeitin imperiia» dep atady. Uiym kúrdeli basqarý júiesin qurdy. Ol birneshe deńgeige bólindi:
Imperiia;
aimaqtar;
dominiondar;
provintsiialar;
jergilikti bólimsheler.
Basshylardyń da ataqtary erekshe boldy. Olar:
Uly siqyrshy;
Uly aidahar;
Uly titan;
Uly tsiklop;
Uly alyp siiaqty ataqtardy qoldandy.
Jańa músheler arnaiy rásim arqyly qabyldanyp, uiymǵa adal bolýǵa ant beretin. 1921 jyly New York World gazeti Ký-klýks-klannyń qyzmetin áshkereleitin maqalalar seriiasyn jariialady. Onda uiymnyń násilshil ideologiiasy, zorlyq-zombylyq áreketteri, sheneýniktermen bailanysy jáne múshelik jarna arqyly jinalǵan orasan zor qarjy týraly aityldy. Bul maqalalar keiin Pýlittser syilyǵyna ie boldy.
AQSh Kongresinde arnaiy tyńdaý uiymdastyrylǵanymen, ol Ký-klýks-klannyń yqpalyn álsirete almady. Kerisinshe, uiym týraly aqparattyń keń taralýy oǵan qosylatyndardyń sanyn arttyrdy.
Tyńdaýlardan keiin Ký-klýks-klanǵa kún saiyn shamamen 5 myń adam múshe bolyp otyrǵan.
1920-jyldardyń basynda uiym quramynda 2 millionnan astam adam bolsa, 1924 jylǵa qarai olardyń sany 3 millionǵa jýyqtady.
Jasyryn uiymnan yqpaldy kúshke ainaldy
1920-jyldardyń ortasyna qarai Ký-klýks-klan AQSh-taǵy eń yqpaldy qoǵamdyq-saiasi uiymdardyń birine ainaldy. Milliondaǵan múshesi bar uiym tek úgit-nasihatpen ǵana shektelmei, kóptegen shtattardaǵy qoǵamdyq ómir men saiasatqa tikelei aralasa bastady.
Klan músheleri ózderin zańnan joǵary qoiyp, adamdardy óz betinshe «jazalaýǵa» quqylymyz dep sanady. Olar sottyń nemese quqyq qorǵaý organdarynyń sheshimin kútpesten, ózderi kináli dep tapqan adamdarǵa kúsh kórsetip, jazalaý áreketterin júzege asyrdy. Zorlyq-zombylyq uiymnyń negizgi quralyna ainaldy. Ký-klýks-klan músheleri afroamerikalyqtardy ǵana emes, ózderi «jaý» sanaǵan kez kelgen adamdy nysanaǵa aldy.
Qýǵynǵa ushyraǵandardyń qatarynda:
qara násildi azamattar;
evreiler;
katolikter;
immigranttar;
uiymǵa qarsy shyqqan aq násildiler;
moral talaptaryn buzdy dep aiyptalǵan adamdar boldy.
Olardy uryp-soǵý, qamshymen sabaý, qorqytý, úilerine shabýyl jasaý, tipti óltirý oqiǵalary jii kezdesetin. Kóptegen ońtústik shtattardaǵy dini qyzmetkerlerdiń bir bóligi Ký-klýks-klandy ashyq qoldady. Bul uiymnyń áreketterine qoǵam aldynda belgili bir dárejede «zańdylyq» sipat berip, yqpalyn kúsheitti. 1921 jyldyń 31 mamyry men 1 maýsymy aralyǵynda Oklahoma shtatyndaǵy Talsa qalasynda AQSh tarihyndaǵy eń iri násildik qaqtyǵystardyń biri boldy. Ártúrli derekter boiynsha onda 39 adamnan 300 adamǵa deiin qaza taýyp, júzdegen adam jaraqat alǵan. Bul oqiǵaǵa jergilikti Ký-klýks-klan jetekshileriniń biri Ýaiett Teit Breidi belsendi qatysqan.
1922 jyly katolik dinin ustanatyn aǵaiyndy Eldýaienderge ondaǵan klan múshesi shabýyl jasap, olardy kúshtep ustap áketken. Keiin qarýly qaqtyǵys kezinde klan músheleriniń biri Med Mosher qaza tapty. Uiym ony «batyr» retinde jerledi.
Sol jyldyń qazan aiynda Kanzas shtatyndaǵy Liberti qalasynyń meri Teodor Shirlman katolik bolǵany úshin urlanyp, ormanǵa aparylyp, qamshymen birneshe ondaǵan ret sabaldy. Keiin ol sotqa shaǵymdanǵanymen, nebári simvolikalyq kólemde ǵana ótemaqy aldy.
Ký-klýks-klan áielderdi de aiaǵan joq
Florida shtatynda úilengenine qaramastan basqa áielmen kezdesken júrgizýshi aiaýsyz soqqyǵa jyǵyldy.
Keibir shtattarda áielderdi «arsyz minez-qulyq kórsetti» nemese «shirkeýge barmaidy» degen jeleýmen qamshymen sabady. Alabamada ajyrasqannan keiin qaita turmysqa shyqqan áiel jazalanyp, keiin oǵan jarasyn emdeý úshin mysqyl retinde vazelin qutysyn syilaǵan. Djordjiia shtatynda «ádepsiz ómir súrdi» dep aiyptalǵan áiel 60 dúre jedi. Anasyna arasha túsken 15 jastaǵy uly da dál sondai jazaǵa tartyldy. Oklahoma shtatynda jigittermen kólikke otyrǵan qyzdardyń ózi klan músheleriniń shabýylyna ushyrap otyrǵan. Ký-klýks-klan ásirese Indiana, Ogaio, Tehas jáne Pensilvaniia shtattarynda erekshe yqpalǵa ie boldy. Indiana shtatynda uiym músheleriniń sany 240 myń adamǵa jetse, Ogaioda – 195 myń, Tehasta – 190 myń, Pensilvaniiada – 150 myńǵa jýyqtady. Mundai qoldaý uiymnyń saiasatqa aralasýyna jol ashty.
1922 jyly demokratiialyq partiia ókili Erl Bredford Meifild Ký-klýks-klannyń qoldaýynyń arqasynda AQSh Senatyna sailandy. Keiin uiym qoldaǵan Bibb Greivz Alabama gýbernatory atansa, Hiýgo Blek osy shtattan senator boldy. 1920-jyldary AQSh Ókilder palatasynyń keminde 75 depýtaty Ký-klýks-klannyń qoldaýymen sailanǵany aitylady. Uiymnyń eń kúshti bólimshesi Indiana shtatynda jumys istedi. 1923 jyldyń jazynda dál osy shtattaǵy Kokomo qalasynda AQSh tarihyndaǵy Ký-klýks-klannyń eń iri jiyny ótti. Qala halqy nebári 30 myń adam bolǵanyna qaramastan, Táýelsizdik kúni merekesine shamamen 200 myń klan múshesi jinaldy.
Sol jyly Indianadaǵy uiym ortalyq basshylyqtan bólinip shyǵyp, ony Devid Kertis «Stiv» Stivenson basqardy. Ol múshelik jarnanyń bir bóligin óz baqylaýyna alyp, klannyń arnaiy kiimderin satýdan da tabys taýyp otyrdy. Oregon shtatynda Ký-klýks-klannyń qysymymen úsh katolik muǵalim qyzmetinen qýyldy.
1922 jyly uiym memlekettik mektepterden basqa bilim berý oryndaryna tyiym salatyn zańnyń qabyldanýyna yqpal etti. Bul zań negizinen katoliktik mektepterge qarsy baǵyttaldy. Alaida 1925 jyly AQSh Joǵarǵy soty bul zańdy Konstitýtsiiaǵa qaishy dep tanydy. 1924 jylǵy Demokratiialyq partiianyń sezinde senator Oskar Andervýd partiia baǵdarlamasyna Ký-klýks-klandy aiyptaityn tarmaq engizýdi usyndy. Alaida daýys berý kezinde bul usynys qabyldanbai qaldy. Oǵan bar bolǵany bir daýys jetpedi. Bul jaǵdai sol kezeńde Ký-klýks-klannyń AQSh saiasatyndaǵy yqpaly qanshalyqty kúshti bolǵanyn kórsetti. 1925 jyly uiymnyń bedeline aýyr soqqy bolǵan oqiǵa oryn aldy.
Indianadaǵy Ký-klýks-klannyń jetekshisi Devid Kertis «Stiv» Stivenson óziniń kómekshisi Medj Oberholtserge qarsy aýyr qylmys jasady. Bul is búkil eldi dúr silkindirip, uiymnyń bedelin kúrt túsirdi.
1925 jyly Ký-klýks-klannyń bedeline orny tolmas soqqy bolǵan oqiǵa oryn aldy. Bul janjal uiymnyń eń yqpaldy jetekshileriniń biri – Indiana shtatyndaǵy Ký-klýks-klannyń basshysy Devid Kertis «Stiv» Stivensonnyń atymen bailanysty boldy. 1925 jyldyń 15 naýryzynda Stivenson zań shyǵarýshy organnyń sessiiasy kezinde óziniń kómekshisi bolyp jumys istegen Medj Oberholtserdi úiine shaqyrdy. Tergeý materialdaryna sáikes, ol qyzdy kúshpen alkogol ishýge májbúrlegen. Keiin qarýmen qorqytyp, jeke poiyzymen Chikagoǵa alyp ketken. Jol boiynda oǵan aýyr jynystyq zorlyq kórsetip, denesin birneshe jerden tistegen. Ózin qorlanǵan ári sharasyz sezingen Medj Oberholtser keiin synap hloridi (sýlema) qosylǵan ýly zatty iship, ózine qol jumsaýǵa áreket jasady. Dárigerler onyń ómirin saqtap qala almady. Alaida qaitys bolar aldynda ol politsiiaǵa bolǵan oqiǵanyń bárin egjei-tegjeili jazyp berip úlgerdi.
Bul jazbasha kýálik keiin sottaǵy eń mańyzdy dálelderdiń birine ainaldy. Stivensonǵa qatysty qylmystyq is AQSh qoǵamynyń nazaryn ózine aýdardy. Sot barysynda onyń tek bir adamnyń ǵana emes, tutas uiymnyń yqpalyn paidalanyp kelgeni belgili boldy. Stivenson kóptegen saiasatkerdiń, prokýrordyń, sýdianyń jáne politsiia qyzmetkerleriniń Ký-klýks-klanmen bailanysy bar ekenin aityp, olardyń esimderin jariialai bastady. Bul málimetter qoǵamda úlken rezonans týǵyzdy. Stivensonnyń málimdemelerinen keiin Indiana shtatyndaǵy ondaǵan sheneýnikke qatysty tergeý júrgizildi. Belgili bolǵandai, kóptegen memlekettik qyzmetker Ký-klýks-klannyń qoldaýymen qyzmetke kelgen nemese uiymnan saiasi ári qarjylyq kómek alǵan. Osylaisha jurtshylyq uiymnyń yqpaly tek kóshedegi sherýlermen shektelmegenin, onyń memlekettik bilikke deiin enip ketkenin kórdi.
1925 jyldyń qarashasynda sot Devid Stivensondy kináli dep tanydy. Ol Medj Oberholtserdiń ólimine sebepker bolǵany úshin ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyryldy.
Keiinirek onyń jazasy jeńildetilip, shamamen 30 jyl túrmede otyrǵannan keiin shartty túrde bosatyldy.
Ký-klýks-klannyń bedeli kúrt tómendedi
Stivenson isinen keiin Ký-klýks-klanǵa degen qoǵamdyq senim birden álsiredi.
Uiym ózin burynnan «otbasylyq qundylyqtardy qorǵaityn», «moral men tártipti saqtaityn qozǵalys» retinde kórsetip kelgen edi.
Alaida onyń bedeldi jetekshisiniń aýyr qylmys jasaǵany uiymnyń ekijúzdiligin aiqyn kórsetti. Myńdaǵan adam Ký-klýks-klan qatarynan shyǵyp ketti. 1920-jyldardyń ortasynda uiym quramynda shamamen 3–4 million adam bolsa, birneshe jyldyń ishinde músheler sany kúrt azaidy. 1930 jyldardyń basyna qarai Ký-klýks-klan burynǵy yqpalynan aiyrylyp, kóptegen jergilikti bólimsheleri jabyldy. Uiymnyń qarjylyq jaǵdaiy da nasharlap, jetekshiler arasynda bilik úshin tartys kúsheidi.
Ekinshi Ký-klýks-klan birtindep ydyrap ketkenimen, onyń ideialary tolyq joiylyp ketken joq. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin AQSh-ta uiymnyń úshinshi tolqyny paida boldy. Biraq ol burynǵydai milliondaǵan múshesi bar qozǵalysqa ainala almady. Qazirgi tańda Ký-klýks-klan biryńǵai uiym emes. Ol birneshe shaǵyn, bir-birine táýelsiz áreket etetin ekstremistik toptarǵa bólingen. Ekinshi Ký-klýks-klan AQSh tarihyndaǵy eń yqpaldy radikaldy uiymdardyń biri sanalady. Onyń qataryna milliondaǵan adam kirip, saiasatqa, quqyq qorǵaý júiesine jáne qoǵamdyq ómirge eleýli yqpal etti. Alaida uiym jetekshileriniń jemqorlyǵy, ishki tartystary jáne ásirese Devid Stivensonǵa qatysty atyshýly qylmystyq is onyń bedeline orny tolmas soqqy bolyp tidi.
1925 jylǵy janjaldan keiin Ký-klýks-klannyń yqpaly tez álsirep, uiym burynǵy qýatynan aiyryldy. Soǵan qaramastan onyń násildik jáne dini óshpendilikke negizdelgen ideologiiasy AQSh tarihyndaǵy eń qaraly betterdiń biri retinde baǵalanady.
