كۋ-كلۋكس-كلان – ەلەم تاريحىنداعى ەڭ اتىشۋلى ەرٸ ەڭ داۋلى قۇپييا ۇيىمداردىڭ بٸرٸ. اق تٷستٸ شاپان مەن ٷشكٸر قالپاعىمەن تانىلعان بۇل ۇيىم كەزٸندە ميلليونداعان ادامدى ٶز قاتارىنا تارتىپ, قوعام مەن ساياساتقا ەلەۋلٸ ىقپال ەتتٸ, دەپ حابارلايدى ult.kz.
كۋ-كلۋكس-كلان قالاي پايدا بولدى جەنە قالاي جانداندى?
اقش تاريحىندا كۋ-كلۋكس-كلان ۇيىمى ٷش رەت قۇرىلعان. العاشقى كۋ-كلۋكس-كلان 1861–1865 جىلدارداعى ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيٸن پايدا بولدى. ونى اقش-تىڭ تەننەسسي شتاتىنداعى پۋلاسكي قالاسىندا كونفەدەراتسييا ارميياسىنىڭ التى بۇرىنعى وفيتسەرٸ قۇرعان.
ۇيىم مٷشەلەرٸ بەت-جٷزٸن جاسىراتىن ٷشكٸر تٶبەلٸ اق تٷستٸ شاپان مەن قالپاق كيدٸ. بۇل كيٸم ٷلگٸسٸ «مالتا ۇلدارى» اتتى قۇپييا ۇيىمنان الىنعان بولاتىن. العاشقى كەزدە كۋ-كلۋكس-كلان ماسوندارعا ەلٸكتەيتٸن نەمەسە ولاردى ەجۋالايتىن جابىق كلۋب ٸسپەتتٸ بولدى. الايدا ۇيىمعا ادامدار كٶبەيگەن سايىن ونىڭ يدەولوگيياسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ.
كۋ-كلۋكس-كلان اق نەسٸلدٸڭ ٷستەمدٸگٸن ناسيحاتتاپ, ازامات سوعىسىندا جەڭٸسكە جەتكەن سولتٷستٸك بيلٸگٸن قولداعان ساياساتكەرلەردٸ, سونداي-اق قوعامدىق-ساياسي بەلسەندٸلٸك تانىتقان افروامەريكالىقتاردى قورقىتىپ-ٷركٸتٸپ, ۇرىپ-سوعىپ, تٸپتٸ ٶلتٸرە باستادى. مۇنداي ەرەكەتتەر ەسٸرەسە 1868 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ قارساڭىندا كٷشەيدٸ.
ۇيىمنىڭ جەتەكشٸسٸ رەتٸندە كونفەدەراتسييا ارميياسىنىڭ بۇرىنعى گەنەرالى ناتان بەدفورد فوررەست تانىلدى. ول 1869 جىلى كۋ-كلۋكس-كلاندى تاراتۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەنٸمەن, ۇيىمنىڭ قىزمەتٸ تولىقتاي 1872 جىلى عانا توقتادى. بۇعان وڭتٷستٸك كارولينا شتاتىندا ٶتكەن سوت پروتسەستەرٸ سەبەپ بولدى.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن ٷشٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان پايدا بولدى. ول بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جەكە-جەكە ەرەكەت ەتەتٸن شاعىن توپتار تٷرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. 2017 جىلعى مەلٸمەت بويىنشا اقش-تا شامامەن 3 مىڭعا جۋىق كۋكلۋكسكلان مٷشەسٸ بولعان.
الايدا وسى ٷش ۇيىمنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ىقپالدىسى ەرٸ ەڭ كٶپ مٷشەسٸ بولعانى – ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان ەدٸ. ونىڭ ەڭ شارىقتاۋ كەزەڭٸندە ميلليونداعان امەريكالىق اق تٷستٸ شاپان مەن ٷشكٸر قالپاق كيٸپ, ۇيىم قاتارىنا قوسىلدى.
توماس ديكسون جەنە نەسٸلشٸل يدەيالاردىڭ تارالۋى
XX عاسىردىڭ باسىندا بۇرىنعى باپتيست شٸركەۋٸنٸڭ پاستورى, تانىمال لەكتور توماس ديكسون تەاتردا گارريەت بيچەر-ستوۋدىڭ «توم اعايدىڭ لاشىعى» شىعارماسىنىڭ ساحنالىق قويىلىمىن تاماشالايدى. قويىلىمداعى قۇلدىققا قارسى يدەيالار ونى قاتتى اشۋلاندىرىپ, ول «وڭتٷستٸكتٸڭ شىنايى تاريحىن» جازۋعا بەل بۋادى.
1902 جىلى ديكسوننىڭ «بارستىڭ داقتارى» اتتى العاشقى رومانى جارىق كٶردٸ. شىعارمادا بۇرىنعى قۇل تومنىڭ ورنىنا كونفەدەراتسييا ارميياسىنىڭ اق نەسٸلدٸ بۇرىنعى جاۋىنگەرٸ بەينەلەنٸپ, ونىڭ وتباسىن قارا نەسٸلدٸلەر قورلايدى دەگەن سيۋجەت ۇسىنىلدى.
كٸتاپتىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى – قارا نەسٸلدٸلەردٸ قىلمىسقا بەيٸم, ٶزگەرمەيتٸن قاۋٸپتٸ ادامدار رەتٸندە كٶرسەتۋ بولدى. بۇل شىعارما قوعامدا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ, جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە 100 مىڭنان استام دانامەن ساتىلدى.
1905 جىلى ونىڭ جالعاسى سانالاتىن «كلان مٷشەسٸ» رومانى جارىق كٶردٸ. بۇل كٸتاپ العاشقى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ مٷشەسٸ بولعان اعاسى لەروي ماكافيدٸڭ قۇرمەتٸنە ارنالدى. سونىمەن قاتار جازۋشىنىڭ ەكەسٸ دە ازامات سوعىسىنا دەيٸن ٸرٸ قۇل يەلەنۋشٸ بولىپ, العاشقى كۋ-كلۋكس-كلان قۇرامىندا بولعان.
«ۇلتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ» فيلمٸ
1915 جىلى رەجيسسەر دەۆيد ۋورك گريففيت ديكسوننىڭ روماندارى نەگٸزٸندە «ۇلتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ» اتتى ٷنسٸز فيلم تٷسٸردٸ.
بۇل تۋىندى كينەماتوگرافييا تاريحىنداعى ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ سانالدى. ٷش ساعاتقا سوزىلعان فيلمدە سول كەزەڭ ٷشٸن تىڭ سانالاتىن ٸرٸ پلاندار, مونتاج تەسٸلدەرٸ, اۋقىمدى شايقاس كٶرٸنٸستەرٸ جەنە ارنايى جازىلعان وركەسترلٸك مۋزىكا قولدانىلدى.
فيلمدٸ تٷسٸرۋگە سول كەزدەگٸ ەسەپپەن 100 مىڭ دوللاردان استام قارجى جۇمسالدى. كەيٸن ول كەمٸندە 20 ميلليون دوللار تابىس ەكەلٸپ, ٶز دەۋٸرٸندەگٸ ەڭ كٶپ كاسسا جيناعان فيلمدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
الايدا فيلمنٸڭ مازمۇنى نەسٸلشٸل كٶزقاراستى دەرٸپتەپ, كۋ-كلۋكس-كلان مٷشەلەرٸن قاھارمان رەتٸندە كٶرسەتتٸ. وسى فيلم مەن توماس ديكسوننىڭ كٸتاپتارى اقش قوعامىندا ازامات سوعىسىنا قاتىستى «Lost Cause» («جوعالعان ٸس» نەمەسە «جوعالعان مۇرات») دەپ اتالاتىن يدەولوگييانىڭ كەڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتٸ.
بۇل تەورييا بويىنشا كونفەدەراتسييا ەسكەرٸ قۇلدىق ٷشٸن ەمەس, شتاتتاردىڭ دەربەستٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن, ال قۇل يەلەنۋشٸلەر مەن قۇلداردىڭ اراسىندا ٷلكەن قايشىلىق بولماعان دەگەن جالعان تاريحي تٷسٸنٸك ناسيحاتتالدى. نەتيجەسٸندە وڭتٷستٸكتٸڭ بۇرىنعى قۇل يەلەنۋشٸ قوعامى اقتالىپ, كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قايتا جاندانۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستى.
ۋيليام سيممونس – ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى
ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان 1915 جىلى, «ۇلتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ» فيلمٸ جارىققا شىققان جىلى قايتا قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ ناقتى قۇرىلعان كٷنٸ مەن ورنى بەلگٸلٸ: 1915 جىلدىڭ 25 قاراشاسى, اقش-تىڭ دجوردجييا شتاتىنداعى ستوۋن تاۋى.
كۋ-كلۋكس-كلاندى قايتا جانداندىرعان ادام – ۋيليام دجوزەف سيممونس بولدى.
ول 1880 جىلى الاباما شتاتىنداعى حارپەرسۆيلل قالاسىندا دەرٸگەردٸڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەكەسٸنٸڭ جولىن قۋىپ, مەديتسينا سالاسىنا بارماق بولعانىمەن, قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى وقۋىن اياقتاي المادى. كەيٸن يسپان-امەريكا سوعىسىنا قاتىسىپ, ٶز سٶزٸنشە پولكوۆنيك شەنٸنە دەيٸن كٶتەرٸلگەن.
سوعىستان كەيٸن سيممونس وڭتٷستٸك مەتوديستٸك ەپيسكوپتىق شٸركەۋٸندە ۋاعىزشى بولىپ قىزمەت ەتتٸ. بۇل شٸركەۋ سولتٷستٸكتەگٸ مەتوديستەردەن ايىرماشىلىعى – بۇرىن قۇل يەلەنۋدٸ قولداعان ەدٸ. الايدا 1912 جىلى سيممونس شٸركەۋدەن شىعارىلىپ, ەرتٷرلٸ پروتەستانتتىق باۋىرلاستىق ۇيىمدارعا مٷشە بولدى.
كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قايتا دٷنيەگە كەلۋٸ
«ۇلتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ» فيلمٸ سيممونسقا ەرەكشە ەسەر ەتتٸ. كٶپ ۇزاماي ول جول-كٶلٸك وقيعاسىنا تٷسٸپ, اۋرۋحاناعا تٷسەدٸ. دەل سول جەردە جاتىپ كۋ-كلۋكس-كلاندى قايتا قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدايدى.
1915 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا كەشكە سيممونس 15 سەرٸگٸمەن بٸرگە ستوۋن تاۋىنا كٶتەرٸلدٸ.
ولار شاعىن قۇرباندىق ٷستەلٸن جاساپ, وعان اقش تۋىن, ٸنجٸلدٸ جەنە جالاڭ قىلىشتى قويدى. كەيٸن اعاشتان جاسالعان ايقىشتى ٶرتەپ, ادامداردىڭ باۋىرلاستىعى تۋرالى سٶز سٶيلەپ, ٶزٸن كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ «ۇلى سيقىرشىسى» (Grand Wizard) دەپ جارييالادى.
وسىلايشا اقش تاريحىنداعى ەڭ ىقپالدى ەرٸ ەڭ كٶپ مٷشەسٸ بولعان ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان دٷنيەگە كەلدٸ.
سيممونس كۋ-كلۋكس-كلانعا ارنايى جارعى دايىندادى. ول «كلوران» (Kloran) دەپ اتالدى.
ۇيىم مٷشەلەرٸ كٶپتەگەن سٶزدەردٸ ەدەيٸ «ك» جەنە «Kl» ەرٸپتەرٸمەن ٶزگەرتٸپ قولداناتىن.
باستاپقى كەزدە ۇيىمعا تەك اقش-تا تۋعان, اق نەسٸلدٸ, پروتەستانت ەر ادامدار عاناقابىلداندى.
العاشقى بٸرنەشە جىل ٸشٸندە كۋ-كلۋكس-كلان باياۋ دامىدى. بٸراق 1920 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا بەرٸ ٶزگەردٸ.
سيممونس ۇيىمدى جارنامالاۋمەن اينالىساتىن Southern Publicity Association اگەنتتٸگٸمەن كەلٸسٸمشارت جاساستى.
بۇل اگەنتتٸكتٸ ەدۆارد يانگ كلارك پەن مەري ەليزابەت تايلەر باسقاردى. ولار ەربٸر جاڭا مٷشەدەن الىناتىن جارنانىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن الىپ وتىردى.
ارنايى جالدانعان ٷگٸتشٸلەر اقش-تىڭ ەر تٷكپٸرٸن ارالاپ, ادامداردى كۋ-كلۋكس-كلانعا كٸرۋگە شاقىردى. ولار ساپار شىعىندارى, قوناقٷي, پويىز بيلەتتەرٸ, تاماقتانۋ جەنە باسقا دا شىعىندار تۋرالى تۇراقتى ەسەپ بەرٸپ وتىرعان.
جاڭا مٷشەلەردٸ تارتۋ ٷشٸن تٷرلٸ جارنامالىق ۇراندار پايدالانىلدى. سولاردىڭ ٸشٸندە:
«مىقتى مٸنەزدٸ, اقىلدى ادامدارعا ارنالعان جوعارى دەڭگەيلٸ ۇيىم»;
«جوعارى تاپقا ارنالعان تاڭداۋلى وردەن» دەگەن ۇراندار كەڭ تارادى. كۋ-كلۋكس-كلانعا كٸرۋ جارناسى 10 دوللار بولدى. بۇل قارجىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ۇيىم باسشىلىعىنا, بٸر بٶلٸگٸ ٷگٸتشٸلەرگە, قالعانى ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا جۇمسالدى. سونىمەن قاتار ەدۆارد كلارك ارنايى اق تٷستٸ شاپاندار مەن ٷشكٸر قالپاقتاردى ساتاتىن كەسٸپتٸڭ دە يەسٸ بولدى.
نەتيجەسٸندە بار بولعانى 16 ايدىڭ ٸشٸندە ۇيىمعا 85–100 مىڭ ادام قوسىلدى. كلارك پەن سيممونس كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ نەگٸزگٸ يدەولوگيياسىن قالىپتاستىردى. ۇيىم ٶزدەرٸن اقش-تى تٷرلٸ «جاۋلاردان» قورعايتىن كٷش رەتٸندە كٶرسەتتٸ. ولار:
افروامەريكالىقتارعا;
ەۆرەيلەرگە;
كاتوليكتەرگە;
يمميگرانتتارعا;
كوممۋنيستەرگە;
ماسكٷنەمدەرگە;
جەزٶكشەلٸكپەن اينالىساتىن ەيەلدەرگە;
چارلز دارۆيننٸڭ ەۆوليۋتسييا تەوريياسىن قولداۋشىلارعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. شىن مەنٸندە ۇيىم اقش-تا تۋعان اق نەسٸلدٸ پروتەستانتتاردان باسقا حالىقتاردىڭ بەرٸنە كٷدٸكپەن قاراپ, ولاردى قوعامعا قاۋٸپ رەتٸندە سيپاتتادى. كۋ-كلۋكس-كلان ٶزٸن «كٶرٸنبەيتٸن يمپەرييا» دەپ اتادى. ۇيىم كٷردەلٸ باسقارۋ جٷيەسٸن قۇردى. ول بٸرنەشە دەڭگەيگە بٶلٸندٸ:
يمپەرييا;
ايماقتار;
دومينيوندار;
پروۆينتسييالار;
جەرگٸلٸكتٸ بٶلٸمشەلەر.
باسشىلاردىڭ دا اتاقتارى ەرەكشە بولدى. ولار:
ۇلى سيقىرشى;
ۇلى ايداھار;
ۇلى تيتان;
ۇلى تسيكلوپ;
ۇلى الىپ سيياقتى اتاقتاردى قولداندى.
جاڭا مٷشەلەر ارنايى رەسٸم ارقىلى قابىلدانىپ, ۇيىمعا ادال بولۋعا انت بەرەتٸن. 1921 جىلى New York World گازەتٸ كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قىزمەتٸن ەشكەرەلەيتٸن ماقالالار سەريياسىن جارييالادى. وندا ۇيىمنىڭ نەسٸلشٸل يدەولوگيياسى, زورلىق-زومبىلىق ەرەكەتتەرٸ, شەنەۋنٸكتەرمەن بايلانىسى جەنە مٷشەلٸك جارنا ارقىلى جينالعان وراسان زور قارجى تۋرالى ايتىلدى. بۇل ماقالالار كەيٸن پۋليتتسەر سىيلىعىنا يە بولدى.
اقش كونگرەسٸندە ارنايى تىڭداۋ ۇيىمداستىرىلعانىمەن, ول كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ ىقپالىن ەلسٸرەتە المادى. كەرٸسٸنشە, ۇيىم تۋرالى اقپاراتتىڭ كەڭ تارالۋى وعان قوسىلاتىنداردىڭ سانىن ارتتىردى.
تىڭداۋلاردان كەيٸن كۋ-كلۋكس-كلانعا كٷن سايىن شامامەن 5 مىڭ ادام مٷشە بولىپ وتىرعان.
1920-جىلداردىڭ باسىندا ۇيىم قۇرامىندا 2 ميلليوننان استام ادام بولسا, 1924 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 3 ميلليونعا جۋىقتادى.
جاسىرىن ۇيىمنان ىقپالدى كٷشكە اينالدى
1920-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي كۋ-كلۋكس-كلان اقش-تاعى ەڭ ىقپالدى قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردىڭ بٸرٸنە اينالدى. ميلليونداعان مٷشەسٸ بار ۇيىم تەك ٷگٸت-ناسيحاتپەن عانا شەكتەلمەي, كٶپتەگەن شتاتتارداعى قوعامدىق ٶمٸر مەن ساياساتقا تٸكەلەي ارالاسا باستادى.
كلان مٷشەلەرٸ ٶزدەرٸن زاڭنان جوعارى قويىپ, ادامداردى ٶز بەتٸنشە «جازالاۋعا» قۇقىلىمىز دەپ سانادى. ولار سوتتىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شەشٸمٸن كٷتپەستەن, ٶزدەرٸ كٸنەلٸ دەپ تاپقان ادامدارعا كٷش كٶرسەتٸپ, جازالاۋ ەرەكەتتەرٸن جٷزەگە اسىردى. زورلىق-زومبىلىق ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ قۇرالىنا اينالدى. كۋ-كلۋكس-كلان مٷشەلەرٸ افروامەريكالىقتاردى عانا ەمەس, ٶزدەرٸ «جاۋ» ساناعان كەز كەلگەن ادامدى نىساناعا الدى.
قۋعىنعا ۇشىراعانداردىڭ قاتارىندا:
قارا نەسٸلدٸ ازاماتتار;
ەۆرەيلەر;
كاتوليكتەر;
يمميگرانتتار;
ۇيىمعا قارسى شىققان اق نەسٸلدٸلەر;
مورال تالاپتارىن بۇزدى دەپ ايىپتالعان ادامدار بولدى.
ولاردى ۇرىپ-سوعۋ, قامشىمەن ساباۋ, قورقىتۋ, ٷيلەرٸنە شابۋىل جاساۋ, تٸپتٸ ٶلتٸرۋ وقيعالارى جيٸ كەزدەسەتٸن. كٶپتەگەن وڭتٷستٸك شتاتتارداعى دٸني قىزمەتكەرلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ كۋ-كلۋكس-كلاندى اشىق قولدادى. بۇل ۇيىمنىڭ ەرەكەتتەرٸنە قوعام الدىندا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە «زاڭدىلىق» سيپات بەرٸپ, ىقپالىن كٷشەيتتٸ. 1921 جىلدىڭ 31 مامىرى مەن 1 ماۋسىمى ارالىعىندا وكلاحوما شتاتىنداعى تالسا قالاسىندا اقش تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ نەسٸلدٸك قاقتىعىستاردىڭ بٸرٸ بولدى. ەرتٷرلٸ دەرەكتەر بويىنشا وندا 39 ادامنان 300 ادامعا دەيٸن قازا تاۋىپ, جٷزدەگەن ادام جاراقات العان. بۇل وقيعاعا جەرگٸلٸكتٸ كۋ-كلۋكس-كلان جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ۋايەتت تەيت برەيدي بەلسەندٸ قاتىسقان.
1922 جىلى كاتوليك دٸنٸن ۇستاناتىن اعايىندى ەلدۋايەندەرگە ونداعان كلان مٷشەسٸ شابۋىل جاساپ, ولاردى كٷشتەپ ۇستاپ ەكەتكەن. كەيٸن قارۋلى قاقتىعىس كەزٸندە كلان مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ مەد موشەر قازا تاپتى. ۇيىم ونى «باتىر» رەتٸندە جەرلەدٸ.
سول جىلدىڭ قازان ايىندا كانزاس شتاتىنداعى ليبەرتي قالاسىنىڭ مەرٸ تەودور شيرلمان كاتوليك بولعانى ٷشٸن ۇرلانىپ, ورمانعا اپارىلىپ, قامشىمەن بٸرنەشە ونداعان رەت سابالدى. كەيٸن ول سوتقا شاعىمدانعانىمەن, نەبەرٸ سيمۆوليكالىق كٶلەمدە عانا ٶتەماقى الدى.
كۋ-كلۋكس-كلان ەيەلدەردٸ دە اياعان جوق
فلوريدا شتاتىندا ٷيلەنگەنٸنە قاراماستان باسقا ەيەلمەن كەزدەسكەن جٷرگٸزۋشٸ اياۋسىز سوققىعا جىعىلدى.
كەيبٸر شتاتتاردا ەيەلدەردٸ «ارسىز مٸنەز-قۇلىق كٶرسەتتٸ» نەمەسە «شٸركەۋگە بارمايدى» دەگەن جەلەۋمەن قامشىمەن سابادى. الابامادا اجىراسقاننان كەيٸن قايتا تۇرمىسقا شىققان ەيەل جازالانىپ, كەيٸن وعان جاراسىن ەمدەۋ ٷشٸن مىسقىل رەتٸندە ۆازەلين قۇتىسىن سىيلاعان. دجوردجييا شتاتىندا «ەدەپسٸز ٶمٸر سٷردٸ» دەپ ايىپتالعان ەيەل 60 دٷرە جەدٸ. اناسىنا اراشا تٷسكەن 15 جاستاعى ۇلى دا دەل سونداي جازاعا تارتىلدى. وكلاحوما شتاتىندا جٸگٸتتەرمەن كٶلٸككە وتىرعان قىزداردىڭ ٶزٸ كلان مٷشەلەرٸنٸڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ وتىرعان. كۋ-كلۋكس-كلان ەسٸرەسە ينديانا, وگايو, تەحاس جەنە پەنسيلۆانييا شتاتتارىندا ەرەكشە ىقپالعا يە بولدى. ينديانا شتاتىندا ۇيىم مٷشەلەرٸنٸڭ سانى 240 مىڭ ادامعا جەتسە, وگايودا – 195 مىڭ, تەحاستا – 190 مىڭ, پەنسيلۆانييادا – 150 مىڭعا جۋىقتادى. مۇنداي قولداۋ ۇيىمنىڭ ساياساتقا ارالاسۋىنا جول اشتى.
1922 جىلى دەموكراتييالىق پارتييا ٶكٸلٸ ەرل برەدفورد مەيفيلد كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا اقش سەناتىنا سايلاندى. كەيٸن ۇيىم قولداعان بيبب گرەيۆز الاباما گۋبەرناتورى اتانسا, حيۋگو بلەك وسى شتاتتان سەناتور بولدى. 1920-جىلدارى اقش ٶكٸلدەر پالاتاسىنىڭ كەمٸندە 75 دەپۋتاتى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قولداۋىمەن سايلانعانى ايتىلادى. ۇيىمنىڭ ەڭ كٷشتٸ بٶلٸمشەسٸ ينديانا شتاتىندا جۇمىس ٸستەدٸ. 1923 جىلدىڭ جازىندا دەل وسى شتاتتاعى كوكومو قالاسىندا اقش تاريحىنداعى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ ەڭ ٸرٸ جيىنى ٶتتٸ. قالا حالقى نەبەرٸ 30 مىڭ ادام بولعانىنا قاراماستان, تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ مەرەكەسٸنە شامامەن 200 مىڭ كلان مٷشەسٸ جينالدى.
سول جىلى يندياناداعى ۇيىم ورتالىق باسشىلىقتان بٶلٸنٸپ شىعىپ, ونى دەۆيد كەرتيس «ستيۆ» ستيۆەنسون باسقاردى. ول مٷشەلٸك جارنانىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶز باقىلاۋىنا الىپ, كلاننىڭ ارنايى كيٸمدەرٸن ساتۋدان دا تابىس تاۋىپ وتىردى. ورەگون شتاتىندا كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قىسىمىمەن ٷش كاتوليك مۇعالٸم قىزمەتٸنەن قۋىلدى.
1922 جىلى ۇيىم مەملەكەتتٸك مەكتەپتەردەن باسقا بٸلٸم بەرۋ ورىندارىنا تىيىم سالاتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتتٸ. بۇل زاڭ نەگٸزٸنەن كاتوليكتٸك مەكتەپتەرگە قارسى باعىتتالدى. الايدا 1925 جىلى اقش جوعارعى سوتى بۇل زاڭدى كونستيتۋتسيياعا قايشى دەپ تانىدى. 1924 جىلعى دەموكراتييالىق پارتييانىڭ سەزٸندە سەناتور وسكار اندەرۆۋد پارتييا باعدارلاماسىنا كۋ-كلۋكس-كلاندى ايىپتايتىن تارماق ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. الايدا داۋىس بەرۋ كەزٸندە بۇل ۇسىنىس قابىلدانباي قالدى. وعان بار بولعانى بٸر داۋىس جەتپەدٸ. بۇل جاعداي سول كەزەڭدە كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ اقش ساياساتىنداعى ىقپالى قانشالىقتى كٷشتٸ بولعانىن كٶرسەتتٸ. 1925 جىلى ۇيىمنىڭ بەدەلٸنە اۋىر سوققى بولعان وقيعا ورىن الدى.
يندياناداعى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ جەتەكشٸسٸ دەۆيد كەرتيس «ستيۆ» ستيۆەنسون ٶزٸنٸڭ كٶمەكشٸسٸ مەدج وبەرحولتسەرگە قارسى اۋىر قىلمىس جاسادى. بۇل ٸس بٷكٸل ەلدٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, ۇيىمنىڭ بەدەلٸن كٷرت تٷسٸردٸ.
1925 جىلى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ بەدەلٸنە ورنى تولماس سوققى بولعان وقيعا ورىن الدى. بۇل جانجال ۇيىمنىڭ ەڭ ىقپالدى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ينديانا شتاتىنداعى كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ باسشىسى دەۆيد كەرتيس «ستيۆ» ستيۆەنسوننىڭ اتىمەن بايلانىستى بولدى. 1925 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا ستيۆەنسون زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ سەسسيياسى كەزٸندە ٶزٸنٸڭ كٶمەكشٸسٸ بولىپ جۇمىس ٸستەگەن مەدج وبەرحولتسەردٸ ٷيٸنە شاقىردى. تەرگەۋ ماتەريالدارىنا سەيكەس, ول قىزدى كٷشپەن الكوگول ٸشۋگە مەجبٷرلەگەن. كەيٸن قارۋمەن قورقىتىپ, جەكە پويىزىمەن چيكاگوعا الىپ كەتكەن. جول بويىندا وعان اۋىر جىنىستىق زورلىق كٶرسەتٸپ, دەنەسٸن بٸرنەشە جەردەن تٸستەگەن. ٶزٸن قورلانعان ەرٸ شاراسىز سەزٸنگەن مەدج وبەرحولتسەر كەيٸن سىناپ حلوريدٸ (سۋلەما) قوسىلعان ۋلى زاتتى ٸشٸپ, ٶزٸنە قول جۇمساۋعا ەرەكەت جاسادى. دەرٸگەرلەر ونىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالا المادى. الايدا قايتىس بولار الدىندا ول پوليتسيياعا بولعان وقيعانىڭ بەرٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ جازىپ بەرٸپ ٷلگەردٸ.
بۇل جازباشا كۋەلٸك كەيٸن سوتتاعى ەڭ ماڭىزدى دەلەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. ستيۆەنسونعا قاتىستى قىلمىستىق ٸس اقش قوعامىنىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋداردى. سوت بارىسىندا ونىڭ تەك بٸر ادامنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ۇيىمنىڭ ىقپالىن پايدالانىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. ستيۆەنسون كٶپتەگەن ساياساتكەردٸڭ, پروكۋروردىڭ, سۋديانىڭ جەنە پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كۋ-كلۋكس-كلانمەن بايلانىسى بار ەكەنٸن ايتىپ, ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن جارييالاي باستادى. بۇل مەلٸمەتتەر قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ستيۆەنسوننىڭ مەلٸمدەمەلەرٸنەن كەيٸن ينديانا شتاتىنداعى ونداعان شەنەۋنٸككە قاتىستى تەرگەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. بەلگٸلٸ بولعانداي, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ قولداۋىمەن قىزمەتكە كەلگەن نەمەسە ۇيىمنان ساياسي ەرٸ قارجىلىق كٶمەك العان. وسىلايشا جۇرتشىلىق ۇيىمنىڭ ىقپالى تەك كٶشەدەگٸ شەرۋلەرمەن شەكتەلمەگەنٸن, ونىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸككە دەيٸن ەنٸپ كەتكەنٸن كٶردٸ.
1925 جىلدىڭ قاراشاسىندا سوت دەۆيد ستيۆەنسوندى كٸنەلٸ دەپ تانىدى. ول مەدج وبەرحولتسەردٸڭ ٶلٸمٸنە سەبەپكەر بولعانى ٷشٸن ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
كەيٸنٸرەك ونىڭ جازاسى جەڭٸلدەتٸلٸپ, شامامەن 30 جىل تٷرمەدە وتىرعاننان كەيٸن شارتتى تٷردە بوساتىلدى.
كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ بەدەلٸ كٷرت تٶمەندەدٸ
ستيۆەنسون ٸسٸنەن كەيٸن كۋ-كلۋكس-كلانعا دەگەن قوعامدىق سەنٸم بٸردەن ەلسٸرەدٸ.
ۇيىم ٶزٸن بۇرىننان «وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قورعايتىن», «مورال مەن تەرتٸپتٸ ساقتايتىن قوزعالىس» رەتٸندە كٶرسەتٸپ كەلگەن ەدٸ.
الايدا ونىڭ بەدەلدٸ جەتەكشٸسٸنٸڭ اۋىر قىلمىس جاساعانى ۇيىمنىڭ ەكٸجٷزدٸلٸگٸن ايقىن كٶرسەتتٸ. مىڭداعان ادام كۋ-كلۋكس-كلان قاتارىنان شىعىپ كەتتٸ. 1920-جىلداردىڭ ورتاسىندا ۇيىم قۇرامىندا شامامەن 3–4 ميلليون ادام بولسا, بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە مٷشەلەر سانى كٷرت ازايدى. 1930 جىلداردىڭ باسىنا قاراي كۋ-كلۋكس-كلان بۇرىنعى ىقپالىنان ايىرىلىپ, كٶپتەگەن جەرگٸلٸكتٸ بٶلٸمشەلەرٸ جابىلدى. ۇيىمنىڭ قارجىلىق جاعدايى دا ناشارلاپ, جەتەكشٸلەر اراسىندا بيلٸك ٷشٸن تارتىس كٷشەيدٸ.
ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان بٸرتٸندەپ ىدىراپ كەتكەنٸمەن, ونىڭ يدەيالارى تولىق جويىلىپ كەتكەن جوق. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن اقش-تا ۇيىمنىڭ ٷشٸنشٸ تولقىنى پايدا بولدى. بٸراق ول بۇرىنعىداي ميلليونداعان مٷشەسٸ بار قوزعالىسقا اينالا المادى. قازٸرگٸ تاڭدا كۋ-كلۋكس-كلان بٸرىڭعاي ۇيىم ەمەس. ول بٸرنەشە شاعىن, بٸر-بٸرٸنە تەۋەلسٸز ەرەكەت ەتەتٸن ەكسترەميستٸك توپتارعا بٶلٸنگەن. ەكٸنشٸ كۋ-كلۋكس-كلان اقش تاريحىنداعى ەڭ ىقپالدى راديكالدى ۇيىمداردىڭ بٸرٸ سانالادى. ونىڭ قاتارىنا ميلليونداعان ادام كٸرٸپ, ساياساتقا, قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنە جەنە قوعامدىق ٶمٸرگە ەلەۋلٸ ىقپال ەتتٸ. الايدا ۇيىم جەتەكشٸلەرٸنٸڭ جەمقورلىعى, ٸشكٸ تارتىستارى جەنە ەسٸرەسە دەۆيد ستيۆەنسونعا قاتىستى اتىشۋلى قىلمىستىق ٸس ونىڭ بەدەلٸنە ورنى تولماس سوققى بولىپ تيدٸ.
1925 جىلعى جانجالدان كەيٸن كۋ-كلۋكس-كلاننىڭ ىقپالى تەز ەلسٸرەپ, ۇيىم بۇرىنعى قۋاتىنان ايىرىلدى. سوعان قاراماستان ونىڭ نەسٸلدٸك جەنە دٸني ٶشپەندٸلٸككە نەگٸزدەلگەن يدەولوگيياسى اقش تاريحىنداعى ەڭ قارالى بەتتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە باعالانادى.
