Qazaqstannyń jahandyq deńgeidegi biregei bastamalarynyń biri – Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezi táýelsiz memleketimizdiń syrtqy saiasatyndaǵy iri jetistigi. Elbasy bastamasymen dúniege kelgen sezd búginde ár úsh jyl saiyn shaqyrylatyn biregei dinaralyq dialog alańy retinde berik qalyptasty. Forým halyqaralyq ahýal ýshyǵyp turǵan qazirgi ýaqytta dúnie júzindegi mádenietter men órkenietterdiń arasyn jalǵap, dinaralyq tózimdilik pen yntymaqty nyǵaitýda teńdessiz ról atqaryp keledi. Sondyqtan, el ishindegi konfessiiaaralyq kelisimge arqaý bolýymen qatar, qalyń jurtshylyqtyń sanasyna álemdegi kúlli dinderdiń beibitsúigish bolmysyn sińire bilgen jiynnyń halyqaralyq mańyzy erekshe.
Qazirgi ýaqytta kez kelgen memlekettiń osyndai sezd shaqyrýǵa abyroi-bedeli, áleýeti men saiasi tabandylyǵy jete bermeitini shyndyq. Onyń ústine, mundai bastamany júzege asyrý úshin birligi berik, tatýlyǵy jarasqan qoǵam qurýda tarihi tájiribege ie bolý mańyzdy.
Konfessiiaaralyq jáne ultaralyq kelisimniń jasampazdyq qýaty memleket ishinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeide de bitimgershilik ról atqara alatynyn Qazaqstan álemge dáleldedi. Qazirgi zaman saiasatkerleriniń arasynda tuńǵysh ret bizdiń Prezidentimiz N.Nazarbaev halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn dinaralyq dialogke aýdaryp, onyń mańyzdylyǵyn jete túsindire aldy. Elbasynyń kóregendiligi men jeke bedeliniń arqasynda álemniń jetekshi din basshylarynyń bir jerge jinalyp, kókeitesti máseleler jóninde ózara pikir almasýy igi dástúrge ainaldy.
Prezidenttiń Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezin shaqyrý týraly bastamasy 2003 jyly álem qaýymdastyǵy úshin kúrdeli kezeńde kóterilgen edi. Bul qyrǵi qabaq soǵystan soń, AQSh-taǵy buryn-sońdy bolmaǵan 11 qyrkúiek oqiǵasy men Aýǵanstan men Iraktaǵy áskeri operatsiialardan keiin adamzattyń beibit álem týraly kózqarasy túbegeili ózgerip, daǵdarysqa ushyraǵan shaq bolatyn. Osy oqiǵalar Samiýel Hantingtonnyń órkenietterdiń qaqtyǵysýy týraly daýly gipotezasyn rastai bastady. Zamanaýi halyqaralyq qatynastar júiesinde órkenietaralyq qaqtyǵys teoriiasy – «negizgi trendke» ainalý qaýpi paida boldy. Bul tujyrymǵa myqty toitarys bere alatyn laiyqty bastama qajettiligi týdy.
Onyń ústine, adamzat órkenieti moraldyq ustanymdar daǵdarysynan áli de aryla almai kele jatqanyn moiyndaýymyz kerek. Buryn qoǵamdy jappai batystandyrýdy jáne zaiyrly etýdi kózdegen jańǵyrtý ideiasyn qaitadan tereń oi eleginen ótkizip, HHI ǵasyrda dástúrlerdi qurmetteý jáne jer-jahannyń túkpir-túkpirindegi san alýan qoǵamdardyń erekshelikterine syilastyqpen qaraý tujyrymdary alǵa shyǵýy kerek.
Dinniń qoǵamdyq-saiasi ómirdegi máni áli de ózekti. Akademiialyq avtorlardyń paiymy boiynsha, sonyń ishinde Tomas Skottyń aitýyna qaraǵanda, din HHI ǵasyrdyń «megatrendine» ainalyp otyr, al jahandaný mádeni jáne dini áralýandylyqqa aitarlyqtai yqpal etýde. Bul – tek Islamǵa ǵana emes, Hristian, sondai-aq basqa da dinderge qatysty qubylys.
Alaida, saiasi deńgeide dini faktordyń róli kóbinese esh sebepsiz nazarǵa alynbaidy. Qazirgi ýaqytta, tipti, halyqaralyq qatynastardyń quqyqtyq uiytqysy sanalatyn BUU Jarǵysynyń ózi beibitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaitý, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý, memleketterdiń ornyqty damýyn qamtamasyz etý, adam quqyqtaryn qorǵaý syndy Uiymnyń negizgi maqsattaryn júzege asyrýdaǵy din men dini qairatkerlerdiń ornyn naqty ashyp kórsetpeidi.
Osylaisha, ǵasyrlar sheginde álemdegi dinaralyq qatynastarǵa tikelei yqpal etetin qaýipti jahandyq ahýal qalyptasty. Kópultty jáne kópkonfessiialy qoǵamy bar, kúrdeli geosaiasi jaǵdaida ornalasqan Qazaqstanǵa bul máselede shetkeri qalmai, kerisinshe, naqty qadamdar jasaý qajettiligi týdy. 2000-jyldardyń basynda konfessiialar men halyqtardy jaqyndastyrý úshin 2011 jyldyń qyrkúieginde Rim Papasy Ioann Pavel II-niń Astanaǵa tarihi sapary, 2002 jyly maýsym aiynda Almatyda AÓSShK-niń birinshi sammiti, sondai-aq, 2003 jyly aqpan aiynda Halyqaralyq beibitshilik jáne kelisim konferentsiiasy uiymdastyryldy.
Bul úderister men oqiǵalar Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezin shaqyrý týraly aýqymdy bastamanyń týyndaýyna zor yqpal etti.
Osy maqalamda 13 jyl boiy júzege asyrylǵan jumysty qurylymdyq jaǵynan tujyrymdamalyq, ókildik, qujattamalyq jáne institýtsionaldyq dep 4 negizgi bólikke bóle otyryp, ótkizilgen bes sezdiń basty nátijelerine toqtalǵym keledi.
* * *
Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń kezdesýi jáne dialog mádenieti tamyrynyń tereńdeýi –sezdiń birinshi jáne eń basty jetistigi.
Geosaiasattaǵy kúrdeli jaǵdai, ásirese, órkenietaralyq qaqtyǵystar týraly pikir jappai taraǵan kezde dinaralyq bailanystardyń mańyzdylyǵy kúsheie túsetini anyq. Memleket basshysy atap kórsetkendei, sezder «dinaralyq qatynastar týraly ǵasyrlar boiy qalyptasqan stereotipterdi eńserip, HHI ǵasyrdaǵy jahandyq toleranttylyq pen ózara túsinistiktiń pármendi formýlasyn jasaýǵa múmkindik beredi». Bul rette, Astana dinaralyq dialogi óziniń ómirsheńdigi men nátijeliligin kórsetti.
Alaida, sezdi teledidar ekrany men jýrnal betterinen kórsetiletindei, dýmandy ári dostyq shyraily jinalys deý qatelik bolar edi. Eń aldymen, qatysýshylardy bir ústeldiń basyna jinaý ońai is bolmaǵanyn aitý qajet. Tipti, 2003 jyly qyrkúiekte birinshi sezge qatysý úshin Astanaǵa kelgen delegattar Elbasynyń jeke qabyldaýynda bolǵan kezde basqa qatysýshylarǵa qatysty narazylyqtaryn jasyrǵan emes.
Shyndyǵynda, bul qaishylyqtardyń tamyry konfessiiaaralyq kelispeýshilikterde emes, saiasi, memleketaralyq shielenisterde jatqanyn aitý qajet. Osyndai kúrdeli ahýalǵa qaramastan, jalpy otyrystardyń nátijeli bolýy da, birlesken deklaratsiianyń qabyldanýy da Prezident N.Nazarbaevtyń asqan bedeliniń arqasy ekeni barshaǵa aian.
Ýaqyt óte kele forýmǵa qatysýshylar arasynda din aǵymdaǵy jáne uzaqmerzimdi saiasi janjaldardan tysqary turýy qajet degen ortaq tujyrym qalyptasa bastady. Sezd qujattary men qatysýshylardyń sózderinen kórinis tapqan dialog mádenieti konfessiia basshylarynyń ózara syilastyǵyn kórsetti. Dástúrli diplomatiiada qalyptasqan qaǵidaǵa sáikes qiynshylyqtar men qaishylyqtar dialog ornatýǵa kedergi bolmaýy tiis.
Osylaisha, sezd on úsh jyl ishinde qazirgi shielenisterden dini astar izdeýdiń qajeti joq ekenin túrli dini senim ókilderiniń nazaryna jetkizip kele jatqan turaqty alań retinde ornyqty. Onyń ústine, túrli dindi ustanýshylardyń ózara birligi kúrmeýli máselelerge ońtaily sheshim tabýǵa kómekteseri haq.
Dinaralyq dialogtiń mán-maǵynasyn Prezident N.Nazarbaev óziniń I Sezdegi sózinde: «Túpki maqsatty belgileýdiń qajeti joq, ony belgileýge bolmaidy. Birtutas dini keńistik qurý da múmkin emes. Oryn alyp otyrǵan qaishylyqtardyń barlyǵyn da eńsere almaimyz, onyń ústine olar keide uly dinderdiń túp negizine qatysty bolyp jatady. Turaqty dialog ornatýdyń basty qundylyǵy – kózqarastar men túsinikterdiń qarama-qaishylyǵyna qaramastan, jalpyǵa ortaq mámilege kelý qajettiginiń mańyzyn túsiný jáne oǵan qol jetkizýdiń joldaryn izdestirý bolyp tabylady. Eń bastysy – dialog beibitshilik pen kelisim alańyn, úilesim men aiqyndyq dáýirin qalyptastyrady» dep naqty tujyrymdady.
Osy oraida, 2015 jyly ótken besinshi sezdiń álemdik qaýymdastyq úshin ózektiligi airyqsha boldy. Bul jahandyq geosaiasi shielenistiń ýshyǵýyna, dúniejúziniń túkpir-túkpirinde bolyp jatqan etnostyq jáne dini negizdegi qaqtyǵystardyń ósýine, sondai-aq, dinniń atyn jamylǵan terroristik uiymdardyń jan túrshigerlik áreketteriniń jandanýyna bailanysty bolǵany málim. Birikken Ulttar Uiymynyń Bas hatshysy Pan Gi Mýnnyń, Iordaniia Koroli Abdalla II-niń, Finliandiia Prezidenti Saýli Niinisteniń jáne ózge de bedeldi qairatkerlerdiń Astanaǵa dini liderlerdiń aldynda sóz sóileý úshin arnaiy kelýi de kezdeisoq jaǵdai emes.
Osylaisha, sezd dinaralyq kezdesýlermen qatar dini jáne saiasi kóshbasshylardyń arasyndaǵy dialog alańyna ainaldy. Bul qubylys dini qyzmetkerlerdiń álemdik ahýalǵa oń áser etýi úshin asa mańyzdy.
* * *
Astanalyq dinaralyq forýmnyń ekinshi ereksheligi –qatysýshylardyń aýqymdy ári salmaqty quramy.Sezd jumysyna Islamnyń, Hristian dininiń, Iýdaizmniń, Býddizmniń, Indýizmniń, Daosizmniń, Sintoizmniń, Zoroastrizmniń joǵary din qyzmetshileri, dini jáne qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi, sondai-aq, álemniń birqatar bedeldi saiasatkerleri qatysyp keledi.
Sezd qatysýshylarynyń tabandy jumysynyń arqasynda forým órkenietaralyq dialog tarihynan óz ornyn aldy. Birikken Ulttar Uiymynyń Bas hatshysy, Iordaniia Koroli jáne Finliandiia Prezidentimen qatar ár jyldary Sezd minberinen Izrail Prezidenti jáne beibitshilik salasyndaǵy Nobel syilyǵynyń iegeri Shimon Peres, Malaiziianyń burynǵy premer-ministri Mohammed Mahathir, Kanadanyń burynǵy premer-ministri Jan Kreten, Máskeý jáne Búkil Rýs Patriarhy Kirill, Ál-Azhar Joǵary imamy Muhammad Said Tantaýi, Dúniejúzilik Islam Ligasynyń Bas hatshysy Abdalla At-Túrki syndy belgili qairatkerler sóz sóiledi.
Forýmnyń kórnekti qatysýshylarynyń arasynda – Dúniejúzilik islam mazhabtaryn jaqyndastyrý assambleiasynyń Bas hatshysy Aiatolla Sheih Mohsen Araki, katolikter shirkeýiniń kardinaldary Iozef Tomko men Jan-Lýi Toran, Konstantinopol Pravoslav Shirkeýiniń Patriarhy Varfolomei I, Izraildiń Bas ravvinderi Iona Metsger, Shlomo Amar jáne Itshak Iosef, «Djindjia Honche» Japon sintoistik hramdary qaýymdastyǵynyń Prezidenti Tsýnekiio Tanaka, Indologiia men dinaralyq dialogti zertteý institýtynyń Tóraǵasy Somaiia Samir Shantila (Úndistan), Dúniejúzilik býddister qaýymdastyǵynyń Bas hatshysy Fallop Taiiari, «Djindjia Honche» Japon sintoistik hramdary qaýymdastyǵynyń atqarýshy direktory Tanenori Terai, Dúniejúzilik Liýteran federatsiiasynyń Prezidenti Mýnib Iýnan jáne t.b. qatysýshylar boldy.
Sonymen qatar, Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri sezine IýNESKO-nyń Bas direktorlary Koichiro Matsýýra men Irina Bokova, EQYU-nyń Bas hatshylary Mark Perren de Brishambo men Lamberto Zaner, BUU Órkenietter aliansynyń Joǵary ókili Nasir Ábdel Áziz an-Naser, Islam Yntymaqtastyq Uiymynyń Bas hatshysy Iiad Amin Madani de qatysty.
I Sezd alańynda 13 elden kelgen dini liderler men qurmetti meimandar bas qossa, V Sezge qatysý úshin Astanaǵa álemniń 42 elinen 80-nen astam delegatsiia keldi.
* * *
Úshinshiden, sezdiń on úsh jyldyq tarihynda túrli dinderdiń ózara qarym-qatynasyn jetildirý máseleleri boiynsha qomaqty qujat qory jinaqtaldy.
Osy oraida, I Sezd deklaratsiiasynyń mańyzy airyqsha, óitkeni bul qujat álemdik jáne dástúrli dinderdiń ózara toǵysý arnalaryn anyqtap, olardyń ortaq qundylyqtaryn aiqyndap berdi. Alǵashqy konfessiiaaralyq qujatqa jan-jaqty kelisim alý qazaqstandyq diplomatiianyń kásibiligin shyńdaǵan jaqsy synaq boldy, sebebi, dini liderler kózqarasy turǵysynan barsha adamzat órkenietine ortaq máselelerdi aiqyndaý máselesi turdy. Árbir konfessiianyń erekshelikterin egjei-tegjei eskerip, konfessiiaaralyq pikirtalasqa jol bermei, eń bastysy, túrli dinder arasynda yntymaqtastyq ornatýdyń utymdy jolyn usyný qajet boldy.
Deklaratsiianyń mátini forýmnyń maquldaýyna shyǵarylǵannan keiin sezd qatysýshylary men Prezident N.Nazarbaevtyń ózi mátinge birqatar mazmundy tolyqtyrýlar engizdi. Osylaisha, deklaratsiia Astana konfessiiaaralyq dialoginiń negizgi qainar kózine ainaldy.
Sezdiń alǵashqy qujatynda «Dini nanymdar men ýaǵyzdardyń ártúrliligi ózara kúmándanýǵa, kemsitýge jáne jábirleýge emes, din men mádeniettiń biregeiligin kórsetetin ózara túsinistik pen úilesimdilikke ákelýi kerek. Dinder tózimdilik pen ózara túsinistikti barlyq halyqtardyń beibit qatar ómir súrýiniń eleýli tetigi retinde tanyp, úlken yntymaqtastyqqa umtylýlary kerek» – dep kórsetilgen. Qoryta aitqanda, dini qyzmetshiler dinder arasynda qarama-qaishylyqtardyń joq ekenin, degenmen qazirgi álemniń igiligi jolynda dialog pen yntymaqtastyqtyń asa qajet ekenin atap kórsetti.
II Sezge qatysýshylar Dinaralyq dialogtiń qaǵidattary – Sezge qatysýshylardyń kodeksin bekitti. Qaǵidattarda: «Dialog adaldyqqa, toleranttylyqqa, tózimdilikke, jáne ózara qurmetteýshilikke negizdeletin bolady. […]. Dialogta barlyq áriptesterdiń quqyqtary teń bolýǵa jáne árbir mádeniettiń, tildiń jáne dástúrdiń tutastyǵy eskerile otyryp, pikirdi, kózqarasty jáne senim-nanymdy erkin jetkizýge arnalǵan keńistik qurylýǵa tiis. Dialogta basqa dinge ainaldyrý ne basqa dindi ustaýshyny qorlaý, sondai-aq, bir dinniń ekinshi dinnen artyqshylyǵyn kórsetý kózdelmeýge tiis», dep jazylǵan. Osy qujatta dini liderler qarym-qatynastyń negizgi qaǵidalarymen qatar, konfessiiaaralyq dialogtiń de bolashaq urpaqqa asa qajet ekenin atap kórsetti.
Taǵy bir mańyzdy qujat – II Sezd deklaratsiiasynda – qatysýshylar «dinaralyq jáne mádenietaralyq qatynastardaǵy qiyndyqtar halyqaralyq saiasattaǵy, ekonomikadaǵy, áleýmettik, gýmanitarlyq jáne aqparattyq ortadaǵy eleýli teńgerimsizdikten, sondai-aq, dindi saiasi maqsattarda paidalanýdan týyndap otyr» degen ortaq pikirlerin aitty.
III Sezdiń qujaty da barlyq dinderdiń qazirgi qoǵam damýy men qaýipsizdik qaterlerine qarsy is-áreket jasaýda atqaratyn róline qatysty birqatar mańyzdy máselelerdi qamtidy. Qatysýshylardyń Úndeýinde «etnostyq quramy men dini senimi ártúrli adamdardyń qatar beibit ómir súrýi adamzat qaýipsizdiginiń birden-bir negizi bolyp tabylady» dep kórsetilgen. Bul rette, «dinaralyq dialog taptaýryn nanymdardy jáne dini janjaldardy boldyrmaýǵa járdemdesedi. Dini ustanym ieleri «jeke tulǵanyń abyroiy men negizgi quqyqtaryn, ásirese senim jáne dini bostandyǵyn qorǵaý» qajettigin atap kórsetti. «Ekstremizm men terrorizmniń kez kelgen kórinisteri, ásirese dindi ózine «qalqan» etýshiler synǵa alyndy.
IV Sezdiń Úndeýi áleýmettik damý, adamgershilik, iman, tárbie jáne bilim berý máseleleri boiynsha birqatar ózekti baǵyttardy qamtidy. Dini qairatkerler «adamnyń Jaratýshy belgilep bergen maqsatyn, onyń abyroiy men ajyramas quqyqtaryn moiyndaýda ortaq pikir tanytty. Bul rette, «din – qazirgi zamanǵy áleýmettik máselelerdi sheshýdiń jáne beibit ómir súrý men gúldenýge qol jetkizýdiń asa mańyzdy jáne pármendi quraldarynyń biri bolyp tabylady». Qatysýshylar «saiasi jáne qoǵamdyq qairatkerlermen birlesip, dindi ózine «qalqan» etýshi ekstremizm men terrorizmdi qamtityn qazirgi zamanǵy rýhani, etikalyq jáne moraldyq qaýip-qaterlerge tiisti túrde den qoiýǵa ázirlikterin» bildirdi.
Qoǵamnyń adamgershilik-rýhani negizin nyǵaitý jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qaita jańǵyrtý turaqty damýǵa qajetti birden-bir shart bolyp tabylatyny atap kórsetildi. «Áielderdiń otbasyndaǵy jáne qoǵamdaǵy jasampaz róli meilinshe qurmettelýge tiis» degen ortaq senim bildirildi. Sonymen qatar, «jastar balalyq shaqtan bastap ózderiniń ana tilin, tarihyn, mádenietin qalai oqyp-bilse, óziniń ulttyq
dini dástúri týraly tereń bilim alýǵa quqyly bolýǵa tiis» dep kórsetildi.
Bul rette, qujatta «óz dinin biletin adam eshqashan basqa dinge mensinbeýshilik tanytpaidy» dep kórsetilgen.
Forýmdy sapalyq turǵydan jańa deńgeige kótergen V Sezdiń deklaratsiiasynda qazirgi zamanǵy álemniń asa mańyzdy saiasi máseleleri qarastyryldy. Qujat Prezident N.Nazarbaevtyń forýmnyń ashylýy saltanatynda aitqan «bes úndeýin» qosa alǵanda, kirispeden jáne 16 negizgi tarmaqtan turady. Atap aitqanda, qatysýshylar «turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, janjaldardyń aldyn alý jáne olardy retteý maqsatynda» dini liderlerdiń saiasi qairatkerlermen, halyqaralyq uiymdarmen jáne azamattyq qoǵammen dialog ornatýyna járdemdesý jónindegi mindettemelerdi qabyldady.
Sezd áskeri qaqtyǵys taraptaryn «soǵysty toqtatýǵa, ýaqytsha bitim jariialaýǵa jáne kelissózder júrgizý arqyly zorlyq-zombylyqty toqtatý, beibit turǵyndardy qorǵaý, barlyq daý-janjaldy beibit túrde sheshý týraly kelisim jasasýǵa» shaqyrdy. Dini liderler kez kelgen saiasi jáne dini janjaldardy kúshpen sheshý ádisterine túbegeili qarsy ekendikterin jetkizdi. Olar jetekshi derjavalardyń saiasi liderlerin «qazirgi zamanda bir-birine degen senimsizdik pen qyrǵi-qabaqtyq tanytýdyń órshi túsýine tosqaýyl qoiyp, ózara sanktsiialardy toqtatý jáne beibitshilik pen qaýipsizdikti ornyqtyrý maqsatynda qarama-qaishylyqtardy halyqaralyq quqyqqa sáikes retteý úshin Birikken Ulttar Uiymy men basqa da halyqaralyq uiymdardyń tetikterin paidalanýǵa» shaqyrdy.
Qujatta «ekstremizm men terrorizmge qarsy kúrestiń dinge jáne sol dindi ustanýshylarǵa qarsy soǵysqa ulasyp ketpeýi» jóninde mańyzdy eskertý bar. Qatysýshylar atap kórsetkendei, beibitshilik pen damý jolyndaǵy jahandyq dialogti nyǵaitý maqsatynda sezd BUU-men jáne basqa da halyqaralyq uiymdarmen ózara is-qimyldy damyta berýge nietti. Sonymen birge, BAQ-ty, onyń ishinde Internetti dinaralyq jáne konfessiiaaralyq alaýyzdyqty órshite túsý maqsatynda paidalanýdy toqtatý jóninde Buqaralyq aqparat quraldarynyń ieleri men baspagerlerine arnalǵan úndeý de bar.
On úsh jyldyń ishinde sezdiń qorytyndy qujattaryn ázirleýmen jáne qabyldaýmen qatar Sezd Hatshylyǵy deńgeiinde aýqymdy qujattamalyq jumys júrgizildi. Rásimdik jáne uiymdastyrýshylyq qujattardyń mazmuny sezdaralyq kezeńdegi delegatsiialardyń pikirtalastaryn qamtidy. Sonymen qatar, 2016 jylǵy 31 mamyrda Astanada ótken «Dinder terrorizmge qarsy» Halyqaralyq konferentsiiasyna qatysýshylardyń Málimdemesi sezd sheńberinde qol jetkizilgen mańyzdy jetistikterdiń biri bolyp tabylady. Bul qujat dini qairatkerlerdiń, parlamentshiler men sarapshylardyń halyqaralyq terrorizmge qarsy is-qimyl máselesi boiynsha ortaq kózqarasyn kórsetedi.
Qujattardy ázirleýge dini qairatkerlerdiń tikelei qatysýy – sezd qujattarynyń biregei bolýynyń aiqyn kórsetkishi. Bul jumys dini liderlerdiń tek dialog ornatýǵa ǵana emes, adamzatqa tóngen asa kúrdeli túiinderdi sheshý úshin atsalysýǵa daiyn ekendikterin kórsetti. Osylaisha, dini qairatkerler sezd qujattaryn biraýyzdan maquldai otyryp, olardy iske asyrý jolynda aianbai, barynsha kúsh-jiger jumsaýdy ózderiniń moraldyq mindeti dep tanidy. Astanada ótken dini sammitterdiń aýqymdy saiasi mán-mańyzynyń túiini de osynda.
Forým sheńberinde qabyldanǵan barlyq qujattar BUU-nyń, EQYU-nyń, sondai-aq basqa da halyqaralyq jáne óńirlik forým alańdarynyń nazaryna ýaqytyly usynylyp otyrdy.
* * *
Sezdiń júieli institýttyq damýy – on úsh jyldyq jumystyń tórtinshi eleýli nátijesi bolyp tabylady.
Búgingi tańda kúlli dinderdiń, halyqaralyq uiymdardyń, saiasi qairatkerler men sarapshylardyń arasyndaǵy asa mańyzdy dialog alańy bolyp tabylatyn sezd «konfessiiaaralyq Davosqa» ainaldy desek artyq bolmaidy. Kún tártibine shyǵarylatyn alýan túrli máseleler, qatysýshylar quramy men saiasi ikemdilik – forýmnyń basty erekshelikteri bolyp tabylady. 2006 jyly ótken II Sezde qatysýshylar forýmdy turaqty túrde úsh jylda bir ret ótkizip otyrý týraly sheshim qabyldady.
Qatysýshylar sanynyń artýy jáne kún tártibinde talqylanatyn máselelerdiń aýqymyna bailanysty forým baǵdarlamalary da aitarlyqtai keńeie tústi. Búgingi tańda Astana sezderinde jalpy sessiialarmen qatar birneshe sektsiialyq otyrystar da ótkizilip turady. Máselen, 2015 jyly ótken sezd sheńberinde dini jáne saiasi liderlerdiń ózara is-qimyly, din men saiasattyń ózara bailanysy, dinniń jastarǵa yqpaly, sondai-aq dinaralyq dialogtiń keleshegine arnalǵan taqyryptyq pikirtalastar ótti.
III Sezdiń qorytyndysy boiynsha forýmǵa qatysýshylar
Astanalyq dinaralyq sammittiń basty institýttarynyń biri, onyń jetekshi organy bolyp tabylatyn Dini liderler keńesin qurdy. Keńes quramyna 14 álemdik din ókili kirdi. Keńes ártúrli konfessiialardyń ókilderi arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyqty tereńdetý jáne sezdiń únqatysý alańynyń tujyrymdamalyq negizin nyǵaitý jolynda jumys isteitin bolady. Sonymen qatar, Keńes sezdiń qyzmetine qatysty túiindi máselelerdi, sondai-aq basqa da halyqaralyq uiymdarmen jáne forýmdarmen yntymaqtastyq jasaý jónindegi sheshimderdi qabyldaýǵa ýákiletti.
Sezdiń biregei formaty halyqaralyq qoǵamdastyqtyń erekshe nazaryn aýdarǵany shyndyq. 2009 jyly bolǵan III Sezd BUU-nyń tehnikalyq qoldaýymen ótti, sondai-aq forým jumysyna Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń hatshylyǵy men institýttary keńinen tartyldy. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymyna tóraǵalyq etýi qarsańynda sezd sheńberinde osy paneýropalyq uiymnyń Jerorta teńizi elderi áriptesteri úshin uiymdastyrylatyn jyl saiynǵy seminary ótkizildi. Sezd ideialaryn ilgeriletý maqsatynda BUU Bas Assambleiasy 2013-2022 jyldardy mádenietterdi jaqyndastyrýdyń halyqaralyq onjyldyǵy dep jariialady.
Sezd sheńberinde, ásirese, forým Hatshylyǵynyń jumysynda parlamenttik diplomatiianyń múmkindikteri keńinen paidalanyldy. Ártúrli elderdiń parlamentshileri, Sezd Hatshylyǵynyń músheleri jáne sarapshylar qatysqan «Dinder terrorizmge qarsy» halyqaralyq konferentsiiasynda «rýhani diplomatiiadaǵy» parlamenttik áleýettiń mańyzyna basa nazar aýdaryldy. Konferentsiianyń biraýyzdan qabyldanǵan qorytyndy qujatynda: «Parlamentshilerdiń terrorizmge jáne zorlyqshyl ekstremizmge qarsy kúrestegi mańyzdy rólin eskere otyryp, halyqaralyq quqyq pen ulttyq zańnamalar terrorizmge qarsy áreket etýdiń jáne onyń aldyn alýdyń tiimdi quralyna ainalýy tiis dep sanaimyz. Biz parlamentshilerdiń mańyzdy rólin jáne toleranttylyqty damytýǵa yqpal etetin zańnamalyq normalardy qabyldaý jolynda olardyń dini qairatkerlermen ózara is-qimylyn atap kórsetemiz», – dep kórsetilgen.
Sezd Hatshylyǵy forýmnyń negizgi jumys organy bolyp tabylady. Hatshylyq jyl saiyn jinalyp, sezd sheshimderin iske asyrý máselelerin qaraidy, forýmnyń kún tártibin, uiymdastyrý máselelerin jáne qorytyndy qujattarynyń jobalaryn kelisedi. Sonymen birge, Sezdiń BUU Órkenietter Aliansy, Korol Abdalla atyndaǵy Halyqaralyq dinaralyq jáne mádenietaralyq únqatysý ortalyǵy jáne ózge de halyqaralyq dialog qurylymdarymen ózara is-áreket jasaý máselelerin úilestiredi. Máselen, osy jumystardyń sheńberinde Qazaqstan Prezidentiniń tapsyrmasy boiynsha Mádenietter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy quryldy.
Sezd jumysy men Hatshylyqtyń otyrystary sáýleti jarasqan biregei ǵimarat – Astanadaǵy Beibitshilik jáne kelisim saraiynda ótkizilip otyrady. Elorda tórinde ornalasqan Piramida Elbasynyń rýhani diplomatiiadaǵy jetistigine ainaldy.
Prezident N.Nazarbaevtyń bastamalaryn júzege asyrý jolynda qazir sezdiń jumys organy Dinaralyq únqatysýǵa qosqan úlesi úshin Astana halyqaralyq syilyǵyn, Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń qurmet medalin taǵaiyndaý, sondai-aq Beibitshilik pen kelisim murajaiyn qurý boiynsha pysyqtaý jumystaryn júrgizýde.
* * *
Atqarylǵan jumystardyń barlyǵy tabandy eńbektiń nátijesi ǵana emes, sezdiń damý qarqynynyń shynaiy kórsetkishi bolyp sanalady. Qazirgi álemde oryn alyp jatqan oqiǵalar Astana konfessiiaaralyq forýmynyń aldyndaǵy mindetterdiń áli de kóp ekenin kórsetip otyr. Dinaralyq únqatysýdy jalǵastyryp, nyǵaita berý qajet. Sezd sheńberinde dinder jáne saiasi liderler arasynda jasalǵan ýaǵdalastyqtar men mindettemeler is júzinde oryndalýy tiis. Biraq, bul jumysty kásibi túrde jáne asa joǵary jaýapkershilikpen iske asyrý qajet.
Bul tusta, sezdiń, ásirese, Dini qairatkerler keńesi men Hatshylyqtyń institýttyq áleýetin barynsha iske asyrý mindeti tur. Aldaǵy ýaqytta da bedeldi álemdik saiasi liderlerdi forým jumysyna tartý mańyzdy.
Sezd qyzmetin damytyp, onyń kún tártibin kúsheite túsýmen qatar halyqaralyq forýmdy qamtamasyz etý baǵytynda jumys isteitin Qazaqstandyq vedomstvolardyń diplomatiialyq jáne saraptama júrgizý áleýetin odan ári jetildirý qajet. Olardyń ishinde, eń aldymen Senat apparaty, Syrtqy ister ministrligi jáne jýyrda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qurylǵan Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi bar. Sezd aiasynda qurylǵan Mádenietter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń múmkindikterin anaǵurlym keńirek qoldaný kerek. Elbasy tapsyrǵandai, bilim berý, ǵylymi-zertteý jáne gýmanitarlyq jobalar boiynsha tyń bastamalar kóterip, álemdegi dini ahýaldyń shielenisti tustaryn zerdeleýmen ainalysý qajet.
Qazirgi ýaqytta bizdiń aldymyzda 2018 jylǵa josparlanǵan VI Sezge sapaly daiyndalý mindeti tur. Biylǵy maýsym aiynda ótken Hatshylyqtyń otyrysynda aldaǵy forýmdy «Dini liderler qaýipsiz álemdi jaqtaidy» taqyrybyna arnaý týraly sheshim qabyldandy. VI Sezdiń sektsiialyq otyrystarynda mynadai taqyryptar talqylanatyn bolady: «Álem. XXI ǵasyr» manifesi jahandyq qaýipsizdik tujyrymdamasy retinde», «Qubylmaly geosaiasattaǵy dinder: adamzatty biriktirý jolyndaǵy jańa múmkindikter», «Din jáne jahandaný: syn-qaterler men jaýaptar», «Dini liderler men saiasi qairatkerler ekstremizm men terrorizmdi eńserý jolynda». Osylaisha, forýmnyń kún tártibiniń anaǵurlym keshendi jáne ózekti bola túsýi halyqaralyq qatynastardaǵy ahýalǵa oń yqpal etedi dep senemiz.
Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri sezi – jan-jaqty zerdeleýge jáne odan ári ilgeriletýge laiyqty biregei qubylys dep oilaimyn. Búginde forýmnyń tarihi róli barshamyzǵa aiqyn bolǵanymen, onyń áleýeti áli de mol ekenin umytpaýymyz qajet. Memleket basshysy oryndy atap kórsetkendei, halyqaralyq qoǵamdastyq «beibitshilikti qurýdyń oń tujyrymdamasyna muqtaj».
Shyn máninde, sezd dinaralyq jáne konfessiiaaralyq qatynastardy ǵana emes, álemde qalyptasqan ahýaldy jaqsartýdy kózdeitin usynystardy ázirleitin biregei alań bolyp tabylady.
Jýyrda ǵana Japoniia memleketine jasaǵan resmi sapary barysynda «Goi» beibitshilik qory Prezidentimiz N.Nazarbaevty «iadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý isine qosqan zor úlesi úshin» 2016 jylǵy álem mádenieti arnaiy syilyǵymen marapattady. Dúniejúzindegi qaýipsizdik pen úilesimdilikke qol jetkizýge eleýli úles qosqan jeke tulǵalarǵa tapsyrylatyn bul syilyq Elbasynyń teńdesi joq bastamalarynyń ómirsheńdigin taǵy bir dáleldegeni daýsyz.
Álemdik aýqymda moiyndalǵan kóshbasshy retinde Prezident
N.Nazarbaev halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryna álemdik tártipti jetildirý baǵytynda tyń, jańa múmkindikterdi usynyp keledi. Bul jumystyń nátijeli bolýy Qazaqstan basshysynyń shaqyrýyn qabyl alǵan sezd qatysýshylaryna tikelei bailanysty bolatyn kúrdeli mindet ekeni sózsiz. Olardyń osynaý igi is jolyndaǵy erik-jigeri, birlesken tabandy eńbegi men ózara túsinistik baǵytynda jasaǵan qadamdary – barshamyzǵa ortaq istiń tabys kózi bolyp tabylady.
Bul oraida, Astana izgilikke úndeitin únqatysý alańy bolýǵa daiyn.
Uly Dala eli jańa myńjyldyqta da halyqtardy, mádenietter men dinderdi bir arnada toǵystyryp, jaqyndastyratyn kieli meken bolyp qala bermek.
Qasym-Jomart TOQAEV,
Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy,
Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri seziniń basshysy
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpeg)