ق.توقاەۆ. ەلباسىنىڭ رۋحاني ديپلوماتيياسى

قازاقستاننىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ بٸرەگەي باستامالارىنىڭ بٸرٸ – ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ٸرٸ جەتٸستٸگٸ. ەلباسى باستاماسىمەن دٷنيەگە كەلگەن سەزد بٷگٸندە ەر ٷش جىل سايىن شاقىرىلاتىن بٸرەگەي دٸنارالىق ديالوگ الاڭى رەتٸندە بەرٸك قالىپتاستى. فورۋم حالىقارالىق احۋال ۋشىعىپ تۇرعان قازٸرگٸ ۋاقىتتا دٷنيە جٷزٸندەگٸ مەدەنيەتتەر مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ اراسىن جالعاپ, دٸنارالىق تٶزٸمدٸلٸك پەن ىنتىماقتى نىعايتۋدا تەڭدەسسٸز رٶل اتقارىپ كەلەدٸ. سوندىقتان, ەل ٸشٸندەگٸ كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمگە ارقاۋ بولۋىمەن قاتار, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا ەلەمدەگٸ كٷللٸ دٸندەردٸڭ بەيبٸتسٷيگٸش بولمىسىن سٸڭٸرە بٸلگەن جيىننىڭ حالىقارالىق ماڭىزى ەرەكشە.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ وسىنداي سەزد شاقىرۋعا ابىروي-بەدەلٸ, ەلەۋەتٸ مەن ساياسي تاباندىلىعى جەتە بەرمەيتٸنٸ شىندىق. ونىڭ ٷستٸنە, مۇنداي باستامانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸرلٸگٸ بەرٸك, تاتۋلىعى جاراسقان قوعام قۇرۋدا تاريحي تەجٸريبەگە يە بولۋ ماڭىزدى.

كونفەسسيياارالىق جەنە ۇلتارالىق كەلٸسٸمنٸڭ جاسامپازدىق قۋاتى مەملەكەت ٸشٸندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە بٸتٸمگەرشٸلٸك رٶل اتقارا الاتىنىن قازاقستان ەلەمگە دەلەلدەدٸ. قازٸرگٸ زامان ساياساتكەرلەرٸنٸڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن دٸنارالىق ديالوگكە اۋدارىپ, ونىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تٷسٸندٸرە الدى. ەلباسىنىڭ كٶرەگەندٸلٸگٸ مەن جەكە بەدەلٸنٸڭ ارقاسىندا ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ دٸن باسشىلارىنىڭ بٸر جەرگە جينالىپ, كٶكەيتەستٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە ٶزارا پٸكٸر الماسۋى يگٸ دەستٷرگە اينالدى.

پرەزيدەنتتٸڭ ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى 2003 جىلى ەلەم قاۋىمداستىعى ٷشٸن كٷردەلٸ كەزەڭدە كٶتەرٸلگەن ەدٸ. بۇل قىرعي قاباق سوعىستان سوڭ, اقش-تاعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان 11 قىركٷيەك وقيعاسى مەن اۋعانستان مەن يراكتاعى ەسكەري وپەراتسييالاردان كەيٸن ادامزاتتىڭ بەيبٸت ەلەم تۋرالى كٶزقاراسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, داعدارىسقا ۇشىراعان شاق بولاتىن. وسى وقيعالار ساميۋەل حانتينگتوننىڭ ٶركەنيەتتەردٸڭ قاقتىعىسۋى تۋرالى داۋلى گيپوتەزاسىن راستاي باستادى. زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندە ٶركەنيەتارالىق قاقتىعىس تەوريياسى – «نەگٸزگٸ ترەندكە» اينالۋ قاۋپٸ پايدا بولدى. بۇل تۇجىرىمعا مىقتى تويتارىس بەرە الاتىن لايىقتى باستاما قاجەتتٸلٸگٸ تۋدى.

ونىڭ ٷستٸنە, ادامزات ٶركەنيەتٸ مورالدىق ۇستانىمدار داعدارىسىنان ەلٸ دە ارىلا الماي كەلە جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇرىن قوعامدى جاپپاي باتىستاندىرۋدى جەنە زايىرلى ەتۋدٸ كٶزدەگەن جاڭعىرتۋ يدەياسىن قايتادان تەرەڭ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, ححٸ عاسىردا دەستٷرلەردٸ قۇرمەتتەۋ جەنە جەر-جاھاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ سان الۋان قوعامداردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە سىيلاستىقپەن قاراۋ تۇجىرىمدارى العا شىعۋى كەرەك.

دٸننٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردەگٸ مەنٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸ. اكادەمييالىق اۆتورلاردىڭ پايىمى بويىنشا, سونىڭ ٸشٸندە توماس سكوتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دٸن ححٸ عاسىردىڭ «مەگاترەندٸنە» اينالىپ وتىر, ال جاھاندانۋ مەدەني جەنە دٸني ەرالۋاندىلىققا ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدە. بۇل – تەك يسلامعا عانا ەمەس, حريستيان, سونداي-اق باسقا دا دٸندەرگە قاتىستى قۇبىلىس.

الايدا, ساياسي دەڭگەيدە دٸني فاكتوردىڭ رٶلٸ كٶبٸنەسە ەش سەبەپسٸز نازارعا الىنبايدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا, تٸپتٸ, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق ۇيىتقىسى سانالاتىن بۇۇ جارعىسىنىڭ ٶزٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, مەملەكەتتەردٸڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سىندى ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرۋداعى دٸن مەن دٸني قايراتكەرلەردٸڭ ورنىن ناقتى اشىپ كٶرسەتپەيدٸ.

وسىلايشا, عاسىرلار شەگٸندە ەلەمدەگٸ دٸنارالىق قاتىناستارعا تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸن قاۋٸپتٸ جاھاندىق احۋال قالىپتاستى. كٶپۇلتتى جەنە كٶپكونفەسسييالى قوعامى بار, كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا ورنالاسقان قازاقستانعا بۇل مەسەلەدە شەتكەرٸ قالماي, كەرٸسٸنشە, ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋدى. 2000-جىلداردىڭ باسىندا كونفەسسييالار مەن حالىقتاردى جاقىنداستىرۋ ٷشٸن 2011 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ريم پاپاسى يوانن پاۆەل II-نٸڭ استاناعا تاريحي ساپارى, 2002 جىلى ماۋسىم ايىندا الماتىدا اٶسشك-نٸڭ بٸرٸنشٸ سامميتٸ, سونداي-اق, 2003 جىلى اقپان ايىندا حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك جەنە كەلٸسٸم كونفەرەنتسيياسى ۇيىمداستىرىلدى.

بۇل ٷدەرٸستەر مەن وقيعالار ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸن شاقىرۋ تۋرالى اۋقىمدى باستامانىڭ تۋىنداۋىنا زور ىقپال ەتتٸ.

وسى ماقالامدا 13 جىل بويى جٷزەگە اسىرىلعان جۇمىستى قۇرىلىمدىق جاعىنان تۇجىرىمدامالىق, ٶكٸلدٸك, قۇجاتتامالىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق دەپ 4 نەگٸزگٸ بٶلٸككە بٶلە وتىرىپ, ٶتكٸزٸلگەن بەس سەزدٸڭ باستى نەتيجەلەرٸنە توقتالعىم كەلەدٸ.

* * *

ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋٸ جەنە ديالوگ مەدەنيەتٸ تامىرىنىڭ تەرەڭدەۋٸ –سەزدٸڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەڭ باستى جەتٸستٸگٸ.

گەوساياساتتاعى كٷردەلٸ جاعداي, ەسٸرەسە, ٶركەنيەتارالىق قاقتىعىستار تۋرالى پٸكٸر جاپپاي تاراعان كەزدە دٸنارالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى كٷشەيە تٷسەتٸنٸ انىق. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كٶرسەتكەندەي, سەزدەر «دٸنارالىق قاتىناستار تۋرالى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردٸ ەڭسەرٸپ, ححٸ عاسىرداعى جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ پەرمەندٸ فورمۋلاسىن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ». بۇل رەتتە, استانا دٸنارالىق ديالوگٸ ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ مەن نەتيجەلٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ.

الايدا, سەزدٸ تەلەديدار ەكرانى مەن جۋرنال بەتتەرٸنەن كٶرسەتٸلەتٸندەي, دۋماندى ەرٸ دوستىق شىرايلى جينالىس دەۋ قاتەلٸك بولار ەدٸ. ەڭ الدىمەن, قاتىسۋشىلاردى بٸر ٷستەلدٸڭ باسىنا جيناۋ وڭاي ٸس بولماعانىن ايتۋ قاجەت. تٸپتٸ, 2003 جىلى قىركٷيەكتە بٸرٸنشٸ سەزگە قاتىسۋ ٷشٸن استاناعا كەلگەن دەلەگاتتار ەلباسىنىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولعان كەزدە باسقا قاتىسۋشىلارعا قاتىستى نارازىلىقتارىن جاسىرعان ەمەس.

شىندىعىندا, بۇل قايشىلىقتاردىڭ تامىرى كونفەسسيياارالىق كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردە ەمەس, ساياسي, مەملەكەتارالىق شيەلەنٸستەردە جاتقانىن ايتۋ قاجەت. وسىنداي كٷردەلٸ احۋالعا قاراماستان, جالپى وتىرىستاردىڭ نەتيجەلٸ بولۋى دا, بٸرلەسكەن دەكلاراتسييانىڭ قابىلدانۋى دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اسقان بەدەلٸنٸڭ ارقاسى ەكەنٸ بارشاعا ايان.

ۋاقىت ٶتە كەلە فورۋمعا قاتىسۋشىلار اراسىندا دٸن اعىمداعى جەنە ۇزاقمەرزٸمدٸ ساياسي جانجالداردان تىسقارى تۇرۋى قاجەت دەگەن ورتاق تۇجىرىم قالىپتاسا باستادى. سەزد قۇجاتتارى مەن قاتىسۋشىلاردىڭ سٶزدەرٸنەن كٶرٸنٸس تاپقان ديالوگ مەدەنيەتٸ كونفەسسييا باسشىلارىنىڭ ٶزارا سىيلاستىعىن كٶرسەتتٸ. دەستٷرلٸ ديپلوماتييادا قالىپتاسقان قاعيداعا سەيكەس قيىنشىلىقتار مەن قايشىلىقتار ديالوگ ورناتۋعا كەدەرگٸ بولماۋى تيٸس.

وسىلايشا, سەزد ون ٷش جىل ٸشٸندە قازٸرگٸ شيەلەنٸستەردەن دٸني استار ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق ەكەنٸن تٷرلٸ دٸني سەنٸم ٶكٸلدەرٸنٸڭ نازارىنا جەتكٸزٸپ كەلە جاتقان تۇراقتى الاڭ رەتٸندە ورنىقتى. ونىڭ ٷستٸنە, تٷرلٸ دٸندٸ ۇستانۋشىلاردىڭ ٶزارا بٸرلٸگٸ كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەرگە وڭتايلى شەشٸم تابۋعا كٶمەكتەسەرٸ حاق.

دٸنارالىق ديالوگتٸڭ مەن-ماعىناسىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ ٸ سەزدەگٸ سٶزٸندە: «تٷپكٸ ماقساتتى بەلگٸلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, ونى بەلگٸلەۋگە بولمايدى. بٸرتۇتاس دٸني كەڭٸستٸك قۇرۋ دا مٷمكٸن ەمەس. ورىن الىپ وتىرعان قايشىلىقتاردىڭ بارلىعىن دا ەڭسەرە المايمىز, ونىڭ ٷستٸنە ولار كەيدە ۇلى دٸندەردٸڭ تٷپ نەگٸزٸنە قاتىستى بولىپ جاتادى. تۇراقتى ديالوگ ورناتۋدىڭ باستى قۇندىلىعى – كٶزقاراستار مەن تٷسٸنٸكتەردٸڭ قاراما-قايشىلىعىنا قاراماستان, جالپىعا ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ قاجەتتٸگٸنٸڭ ماڭىزىن تٷسٸنۋ جەنە وعان قول جەتكٸزۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەستٸرۋ بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى – ديالوگ بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم الاڭىن, ٷيلەسٸم مەن ايقىندىق دەۋٸرٸن قالىپتاستىرادى» دەپ ناقتى تۇجىرىمدادى.

وسى ورايدا, 2015 جىلى ٶتكەن بەسٸنشٸ سەزدٸڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىق ٷشٸن ٶزەكتٸلٸگٸ ايرىقشا بولدى. بۇل جاھاندىق گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ ۋشىعۋىنا, دٷنيەجٷزٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە بولىپ جاتقان ەتنوستىق جەنە دٸني نەگٸزدەگٸ قاقتىعىستاردىڭ ٶسۋٸنە, سونداي-اق, دٸننٸڭ اتىن جامىلعان تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ جان تٷرشٸگەرلٸك ەرەكەتتەرٸنٸڭ جاندانۋىنا بايلانىستى بولعانى مەلٸم. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ, يوردانييا كورولٸ ابداللا II-نٸڭ, فينلياندييا پرەزيدەنتٸ ساۋلي نيينيستەنٸڭ جەنە ٶزگە دە بەدەلدٸ قايراتكەرلەردٸڭ استاناعا دٸني ليدەرلەردٸڭ الدىندا سٶز سٶيلەۋ ٷشٸن ارنايى كەلۋٸ دە كەزدەيسوق جاعداي ەمەس.

وسىلايشا, سەزد دٸنارالىق كەزدەسۋلەرمەن قاتار دٸني جەنە ساياسي كٶشباسشىلاردىڭ اراسىنداعى ديالوگ الاڭىنا اينالدى. بۇل قۇبىلىس دٸني قىزمەتكەرلەردٸڭ ەلەمدٸك احۋالعا وڭ ەسەر ەتۋٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى.

* * *

استانالىق دٸنارالىق فورۋمنىڭ ەكٸنشٸ ەرەكشەلٸگٸ –قاتىسۋشىلاردىڭ اۋقىمدى ەرٸ سالماقتى قۇرامى.سەزد جۇمىسىنا يسلامنىڭ, حريستيان دٸنٸنٸڭ, يۋدايزمنٸڭ, بۋدديزمنٸڭ, يندۋيزمنٸڭ, داوسيزمنٸڭ, سينتويزمنٸڭ, زورواستريزمنٸڭ جوعارى دٸن قىزمەتشٸلەرٸ, دٸني جەنە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, سونداي-اق, ەلەمنٸڭ بٸرقاتار بەدەلدٸ ساياساتكەرلەرٸ قاتىسىپ كەلەدٸ.

سەزد قاتىسۋشىلارىنىڭ تاباندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا فورۋم ٶركەنيەتارالىق ديالوگ تاريحىنان ٶز ورنىن الدى. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى, يوردانييا كورولٸ جەنە فينلياندييا پرەزيدەنتٸمەن قاتار ەر جىلدارى سەزد مٸنبەرٸنەن يزرايل پرەزيدەنتٸ جەنە بەيبٸتشٸلٸك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ شيمون پەرەس, مالايزييانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترٸ موحاممەد ماحاتحير, كانادانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترٸ جان كرەتەن, مەسكەۋ جەنە بٷكٸل رۋس پاتريارحى كيريلل, ەل-ازحار جوعارى يمامى مۇحامماد سايد تانتاۋي, دٷنيەجٷزٸلٸك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى ابداللا ات-تٷركي سىندى بەلگٸلٸ قايراتكەرلەر سٶز سٶيلەدٸ.

فورۋمنىڭ كٶرنەكتٸ قاتىسۋشىلارىنىڭ اراسىندا – دٷنيەجٷزٸلٸك يسلام مازحابتارىن جاقىنداستىرۋ اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى اياتوللا شەيح موحسەن اراكي, كاتوليكتەر شٸركەۋٸنٸڭ كاردينالدارى يوزەف تومكو مەن جان-لۋي توران, كونستانتينوپول پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸنٸڭ پاتريارحى ۆارفولومەي I, يزرايلدٸڭ باس راۆۆيندەرٸ يونا مەتسگەر, شلومو امار جەنە يتسحاك يوسەف, «دجيندجيا حونچە» جاپون سينتويستٸك حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ تسۋنەكييو تاناكا, يندولوگييا مەن دٸنارالىق ديالوگتٸ زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تٶراعاسى سوماييا سامير شانتيلا (ٷندٸستان), دٷنيەجٷزٸلٸك بۋدديستەر قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى فاللوپ تايياري, «دجيندجيا حونچە» جاپون سينتويستٸك حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تانەنوري تەراي, دٷنيەجٷزٸلٸك ليۋتەران فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ مۋنيب يۋنان جەنە ت.ب. قاتىسۋشىلار بولدى.

سونىمەن قاتار, ەلەمدiك جەنە دەستٷرلi دiندەر ليدەرلەرi سەزٸنە يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورلارى كويچيرو ماتسۋۋرا مەن يرينا بوكوۆا, ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىلارى مارك پەررەن دە بريشامبو مەن لامبەرتو زانەر, بۇۇ ٶركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارى ٶكٸلٸ ناسير ەبدەل ەزيز ان-ناسەر, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى يياد امين ماداني دە قاتىستى.

ٸ سەزد الاڭىندا 13 ەلدەن كەلگەن دٸني ليدەرلەر مەن قۇرمەتتٸ مەيماندار باس قوسسا, V سەزگە قاتىسۋ ٷشٸن استاناعا ەلەمنٸڭ 42 ەلٸنەن 80-نەن استام دەلەگاتسييا كەلدٸ.

* * *

ٷشٸنشٸدەن, سەزدٸڭ ون ٷش جىلدىق تاريحىندا تٷرلٸ دٸندەردٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىن جەتٸلدٸرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا قوماقتى قۇجات قورى جيناقتالدى.

وسى ورايدا, ٸ سەزد دەكلاراتسيياسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا, ٶيتكەنٸ بۇل قۇجات ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ ٶزارا توعىسۋ ارنالارىن انىقتاپ, ولاردىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن ايقىنداپ بەردٸ. العاشقى كونفەسسيياارالىق قۇجاتقا جان-جاقتى كەلٸسٸم الۋ قازاقستاندىق ديپلوماتييانىڭ كەسٸبيلٸگٸن شىڭداعان جاقسى سىناق بولدى, سەبەبٸ, دٸني ليدەرلەر كٶزقاراسى تۇرعىسىنان بارشا ادامزات ٶركەنيەتٸنە ورتاق مەسەلەلەردٸ ايقىنداۋ مەسەلەسٸ تۇردى. ەربٸر كونفەسسييانىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەگجەي-تەگجەي ەسكەرٸپ, كونفەسسيياارالىق پٸكٸرتالاسقا جول بەرمەي, ەڭ باستىسى, تٷرلٸ دٸندەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ ۇتىمدى جولىن ۇسىنۋ قاجەت بولدى.

دەكلاراتسييانىڭ مەتٸنٸ فورۋمنىڭ ماقۇلداۋىنا شىعارىلعاننان كەيٸن سەزد قاتىسۋشىلارى مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ٶزٸ مەتٸنگە بٸرقاتار مازمۇندى تولىقتىرۋلار ەنگٸزدٸ. وسىلايشا, دەكلاراتسييا استانا كونفەسسيياارالىق ديالوگٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاينار كٶزٸنە اينالدى.

سەزدٸڭ العاشقى قۇجاتىندا «دٸني نانىمدار مەن ۋاعىزداردىڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ ٶزارا كٷمەندانۋعا, كەمسٸتۋگە جەنە جەبٸرلەۋگە ەمەس, دٸن مەن مەدەنيەتتٸڭ بٸرەگەيلٸگٸن كٶرسەتەتٸن ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ٷيلەسٸمدٸلٸككە ەكەلۋٸ كەرەك. دٸندەر تٶزٸمدٸلٸك پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ بارلىق حالىقتاردىڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ەلەۋلٸ تەتٸگٸ رەتٸندە تانىپ, ٷلكەن ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋلارى كەرەك» – دەپ كٶرسەتٸلگەن. قورىتا ايتقاندا, دٸني قىزمەتشٸلەر دٸندەر اراسىندا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ جوق ەكەنٸن, دەگەنمەن قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ يگٸلٸگٸ جولىندا ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ اسا قاجەت ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.

ٸٸ سەزگە قاتىسۋشىلار دٸنارالىق ديالوگتٸڭ قاعيداتتارى – سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ كودەكسٸن بەكٸتتٸ. قاعيداتتاردا: «ديالوگ ادالدىققا, تولەرانتتىلىققا, تٶزٸمدٸلٸككە, جەنە ٶزارا قۇرمەتتەۋشٸلٸككە نەگٸزدەلەتٸن بولادى. […]. ديالوگتا بارلىق ەرٸپتەستەردٸڭ قۇقىقتارى تەڭ بولۋعا جەنە ەربٸر مەدەنيەتتٸڭ, تٸلدٸڭ جەنە دەستٷردٸڭ تۇتاستىعى ەسكەرٸلە وتىرىپ, پٸكٸردٸ, كٶزقاراستى جەنە سەنٸم-نانىمدى ەركٸن جەتكٸزۋگە ارنالعان كەڭٸستٸك قۇرىلۋعا تيٸس. ديالوگتا باسقا دٸنگە اينالدىرۋ نە باسقا دٸندٸ ۇستاۋشىنى قورلاۋ, سونداي-اق, بٸر دٸننٸڭ ەكٸنشٸ دٸننەن ارتىقشىلىعىن كٶرسەتۋ كٶزدەلمەۋگە تيٸس», دەپ جازىلعان. وسى قۇجاتتا دٸني ليدەرلەر قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىمەن قاتار, كونفەسسيياارالىق ديالوگتٸڭ دە بولاشاق ۇرپاققا اسا قاجەت ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.

تاعى بٸر ماڭىزدى قۇجات – ٸٸ سەزد دەكلاراتسيياسىندا – قاتىسۋشىلار «دٸنارالىق جەنە مەدەنيەتارالىق قاتىناستارداعى قيىندىقتار حالىقارالىق ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى, ەلەۋمەتتٸك, گۋمانيتارلىق جەنە اقپاراتتىق ورتاداعى ەلەۋلٸ تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەن, سونداي-اق, دٸندٸ ساياسي ماقساتتاردا پايدالانۋدان تۋىنداپ وتىر» دەگەن ورتاق پٸكٸرلەرٸن ايتتى.

ٸٸٸ سەزدٸڭ قۇجاتى دا بارلىق دٸندەردٸڭ قازٸرگٸ قوعام دامۋى مەن قاۋٸپسٸزدٸك قاتەرلەرٸنە قارسى ٸس-ەرەكەت جاساۋدا اتقاراتىن رٶلٸنە قاتىستى بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ قامتيدى. قاتىسۋشىلاردىڭ ٷندەۋٸندە «ەتنوستىق قۇرامى مەن دٸني سەنٸمٸ ەرتٷرلٸ ادامداردىڭ قاتار بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸ ادامزات قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ بٸردەن-بٸر نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى» دەپ كٶرسەتٸلگەن. بۇل رەتتە, «دٸنارالىق ديالوگ تاپتاۋرىن نانىمداردى جەنە دٸني جانجالداردى بولدىرماۋعا جەردەمدەسەدٸ. دٸني ۇستانىم يەلەرٸ «جەكە تۇلعانىڭ ابىرويى مەن نەگٸزگٸ قۇقىقتارىن, ەسٸرەسە سەنٸم جەنە دٸني بوستاندىعىن قورعاۋ» قاجەتتٸگٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. «ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ كەز كەلگەن كٶرٸنٸستەرٸ, ەسٸرەسە دٸندٸ ٶزٸنە «قالقان» ەتۋشٸلەر سىنعا الىندى.

ٸV سەزدٸڭ ٷندەۋٸ ەلەۋمەتتٸك دامۋ, ادامگەرشٸلٸك, يمان, تەربيە جەنە بٸلٸم بەرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا بٸرقاتار ٶزەكتٸ باعىتتاردى قامتيدى. دٸني قايراتكەرلەر «ادامنىڭ جاراتۋشى بەلگٸلەپ بەرگەن ماقساتىن, ونىڭ ابىرويى مەن اجىراماس قۇقىقتارىن مويىنداۋدا ورتاق پٸكٸر تانىتتى. بۇل رەتتە, «دٸن – قازٸرگٸ زامانعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ جەنە بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋ مەن گٷلدەنۋگە قول جەتكٸزۋدٸڭ اسا ماڭىزدى جەنە پەرمەندٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى». قاتىسۋشىلار «ساياسي جەنە قوعامدىق قايراتكەرلەرمەن بٸرلەسٸپ, دٸندٸ ٶزٸنە «قالقان» ەتۋشٸ ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدٸ قامتيتىن قازٸرگٸ زامانعى رۋحاني, ەتيكالىق جەنە مورالدىق قاۋٸپ-قاتەرلەرگە تيٸستٸ تٷردە دەن قويۋعا ەزٸرلٸكتەرٸن» بٸلدٸردٸ.

قوعامنىڭ ادامگەرشٸلٸك-رۋحاني نەگٸزٸن نىعايتۋ جەنە دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ تۇراقتى دامۋعا قاجەتتٸ بٸردەن-بٸر شارت بولىپ تابىلاتىنى اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. «ەيەلدەردٸڭ وتباسىنداعى جەنە قوعامداعى جاسامپاز رٶلٸ مەيلٸنشە قۇرمەتتەلۋگە تيٸس» دەگەن ورتاق سەنٸم بٸلدٸرٸلدٸ. سونىمەن قاتار, «جاستار بالالىق شاقتان باستاپ ٶزدەرٸنٸڭ انا تٸلٸن, تاريحىن, مەدەنيەتٸن قالاي وقىپ-بٸلسە, ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق
دٸني دەستٷرٸ تۋرالى تەرەڭ بٸلٸم الۋعا قۇقىلى بولۋعا تيٸس» دەپ كٶرسەتٸلدٸ.
بۇل رەتتە, قۇجاتتا «ٶز دٸنٸن بٸلەتٸن ادام ەشقاشان باسقا دٸنگە مەنسٸنبەۋشٸلٸك تانىتپايدى» دەپ كٶرسەتٸلگەن.

فورۋمدى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرگەن V سەزدٸڭ دەكلاراتسيياسىندا قازٸرگٸ زامانعى ەلەمنٸڭ اسا ماڭىزدى ساياسي مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلدى. قۇجات پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ فورۋمنىڭ اشىلۋى سالتاناتىندا ايتقان «بەس ٷندەۋٸن» قوسا العاندا, كٸرٸسپەدەن جەنە 16 نەگٸزگٸ تارماقتان تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, قاتىسۋشىلار «تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ, جانجالداردىڭ الدىن الۋ جەنە ولاردى رەتتەۋ ماقساتىندا» دٸني ليدەرلەردٸڭ ساياسي قايراتكەرلەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە ازاماتتىق قوعاممەن ديالوگ ورناتۋىنا جەردەمدەسۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەمەلەردٸ قابىلدادى.

سەزد ەسكەري قاقتىعىس تاراپتارىن «سوعىستى توقتاتۋعا, ۋاقىتشا بٸتٸم جارييالاۋعا جەنە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ارقىلى زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ, بەيبٸت تۇرعىنداردى قورعاۋ, بارلىق داۋ-جانجالدى بەيبٸت تٷردە شەشۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاساسۋعا» شاقىردى. دٸني ليدەرلەر كەز كەلگەن ساياسي جەنە دٸني جانجالداردى كٷشپەن شەشۋ ەدٸستەرٸنە تٷبەگەيلٸ قارسى ەكەندٸكتەرٸن جەتكٸزدٸ. ولار جەتەكشٸ دەرجاۆالاردىڭ ساياسي ليدەرلەرٸن «قازٸرگٸ زاماندا بٸر-بٸرٸنە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك پەن قىرعي-قاباقتىق تانىتۋدىڭ ٶرشي تٷسۋٸنە توسقاۋىل قويىپ, ٶزارا سانكتسييالاردى توقتاتۋ جەنە بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ورنىقتىرۋ ماقساتىندا قاراما-قايشىلىقتاردى حالىقارالىق قۇقىققا سەيكەس رەتتەۋ ٷشٸن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەتٸكتەرٸن پايدالانۋعا» شاقىردى.

قۇجاتتا «ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كٷرەستٸڭ دٸنگە جەنە سول دٸندٸ ۇستانۋشىلارعا قارسى سوعىسقا ۇلاسىپ كەتپەۋٸ» جٶنٸندە ماڭىزدى ەسكەرتۋ بار. قاتىسۋشىلار اتاپ كٶرسەتكەندەي, بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋ جولىنداعى جاھاندىق ديالوگتٸ نىعايتۋ ماقساتىندا سەزد بۇۇ-مەن جەنە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى دامىتا بەرۋگە نيەتتٸ. سونىمەن بٸرگە, باق-تى, ونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەتتٸ دٸنارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق الاۋىزدىقتى ٶرشٸتە تٷسۋ ماقساتىندا پايدالانۋدى توقتاتۋ جٶنٸندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ يەلەرٸ مەن باسپاگەرلەرٸنە ارنالعان ٷندەۋ دە بار.

ون ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە سەزدٸڭ قورىتىندى قۇجاتتارىن ەزٸرلەۋمەن جەنە قابىلداۋمەن قاتار سەزد حاتشىلىعى دەڭگەيٸندە اۋقىمدى قۇجاتتامالىق جۇمىس جٷرگٸزٸلدٸ. رەسٸمدٸك جەنە ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ مازمۇنى سەزدارالىق كەزەڭدەگٸ دەلەگاتسييالاردىڭ پٸكٸرتالاستارىن قامتيدى. سونىمەن قاتار, 2016 جىلعى 31 مامىردا استانادا ٶتكەن «دٸندەر تەرروريزمگە قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ مەلٸمدەمەسٸ سەزد شەڭبەرٸندە قول جەتكٸزٸلگەن ماڭىزدى جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇجات دٸني قايراتكەرلەردٸڭ, پارلامەنتشٸلەر مەن ساراپشىلاردىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەسٸ بويىنشا ورتاق كٶزقاراسىن كٶرسەتەدٸ.

قۇجاتتاردى ەزٸرلەۋگە دٸني قايراتكەرلەردٸڭ تٸكەلەي قاتىسۋى – سەزد قۇجاتتارىنىڭ بٸرەگەي بولۋىنىڭ ايقىن كٶرسەتكٸشٸ. بۇل جۇمىس دٸني ليدەرلەردٸڭ تەك ديالوگ ورناتۋعا عانا ەمەس, ادامزاتقا تٶنگەن اسا كٷردەلٸ تٷيٸندەردٸ شەشۋ ٷشٸن اتسالىسۋعا دايىن ەكەندٸكتەرٸن كٶرسەتتٸ. وسىلايشا, دٸني قايراتكەرلەر سەزد قۇجاتتارىن بٸراۋىزدان ماقۇلداي وتىرىپ, ولاردى ٸسكە اسىرۋ جولىندا ايانباي, بارىنشا كٷش-جٸگەر جۇمساۋدى ٶزدەرٸنٸڭ مورالدىق مٸندەتٸ دەپ تانيدى. استانادا ٶتكەن دٸني سامميتتەردٸڭ اۋقىمدى ساياسي مەن-ماڭىزىنىڭ تٷيٸنٸ دە وسىندا.

فورۋم شەڭبەرٸندە قابىلدانعان بارلىق قۇجاتتار بۇۇ-نىڭ, ەقىۇ-نىڭ, سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك فورۋم الاڭدارىنىڭ نازارىنا ۋاقىتىلى ۇسىنىلىپ وتىردى.

* * *

سەزدٸڭ جٷيەلٸ ينستيتۋتتىق دامۋى – ون ٷش جىلدىق جۇمىستىڭ تٶرتٸنشٸ ەلەۋلٸ نەتيجەسٸ بولىپ تابىلادى.

بٷگٸنگٸ تاڭدا كٷللٸ دٸندەردٸڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ساياسي قايراتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ اراسىنداعى اسا ماڭىزدى ديالوگ الاڭى بولىپ تابىلاتىن سەزد «كونفەسسيياارالىق داۆوسقا» اينالدى دەسەك ارتىق بولمايدى. كٷن تەرتٸبٸنە شىعارىلاتىن الۋان تٷرلٸ مەسەلەلەر, قاتىسۋشىلار قۇرامى مەن ساياسي يكەمدٸلٸك – فورۋمنىڭ باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ بولىپ تابىلادى. 2006 جىلى ٶتكەن ٸٸ سەزدە قاتىسۋشىلار فورۋمدى تۇراقتى تٷردە ٷش جىلدا بٸر رەت ٶتكٸزٸپ وتىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى.

قاتىسۋشىلار سانىنىڭ ارتۋى جەنە كٷن تەرتٸبٸندە تالقىلاناتىن مەسەلەلەردٸڭ اۋقىمىنا بايلانىستى فورۋم باعدارلامالارى دا ايتارلىقتاي كەڭەيە تٷستٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا استانا سەزدەرٸندە جالپى سەسسييالارمەن قاتار بٸرنەشە سەكتسييالىق وتىرىستار دا ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى. مەسەلەن, 2015 جىلى ٶتكەن سەزد شەڭبەرٸندە دٸني جەنە ساياسي ليدەرلەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلى, دٸن مەن ساياساتتىڭ ٶزارا بايلانىسى, دٸننٸڭ جاستارعا ىقپالى, سونداي-اق دٸنارالىق ديالوگتٸڭ كەلەشەگٸنە ارنالعان تاقىرىپتىق پٸكٸرتالاستار ٶتتٸ.

ٸٸٸ سەزدٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا فورۋمعا قاتىسۋشىلار
استانالىق دٸنارالىق سامميتتٸڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ, ونىڭ جەتەكشٸ ورگانى بولىپ تابىلاتىن دٸني ليدەرلەر كەڭەسٸن قۇردى. كەڭەس قۇرامىنا 14 ەلەمدٸك دٸن ٶكٸلٸ كٸردٸ. كەڭەس ەرتٷرلٸ كونفەسسييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جەنە سەزدٸڭ ٷنقاتىسۋ الاڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگٸزٸن نىعايتۋ جولىندا جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. سونىمەن قاتار, كەڭەس سەزدٸڭ قىزمەتٸنە قاتىستى تٷيٸندٸ مەسەلەلەردٸ, سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە فورۋمدارمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمدەردٸ قابىلداۋعا ۋەكٸلەتتٸ.

سەزدٸڭ بٸرەگەي فورماتى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعانى شىندىق. 2009 جىلى بولعان ٸٸٸ سەزد بۇۇ-نىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن ٶتتٸ, سونداي-اق فورۋم جۇمىسىنا ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعى مەن ينستيتۋتتارى كەڭٸنەن تارتىلدى. قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتۋٸ قارساڭىندا سەزد شەڭبەرٸندە وسى پانەۋروپالىق ۇيىمنىڭ جەرورتا تەڭٸزٸ ەلدەرٸ ەرٸپتەستەرٸ ٷشٸن ۇيىمداستىرىلاتىن جىل سايىنعى سەمينارى ٶتكٸزٸلدٸ. سەزد يدەيالارىن ٸلگەرٸلەتۋ ماقساتىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2013-2022 جىلداردى مەدەنيەتتەردٸ جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق ونجىلدىعى دەپ جارييالادى.

سەزد شەڭبەرٸندە, ەسٸرەسە, فورۋم حاتشىلىعىنىڭ جۇمىسىندا پارلامەنتتٸك ديپلوماتييانىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ كەڭٸنەن پايدالانىلدى. ەرتٷرلٸ ەلدەردٸڭ پارلامەنتشٸلەرٸ, سەزد حاتشىلىعىنىڭ مٷشەلەرٸ جەنە ساراپشىلار قاتىسقان «دٸندەر تەرروريزمگە قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىندا «رۋحاني ديپلوماتيياداعى» پارلامەنتتٸك ەلەۋەتتٸڭ ماڭىزىنا باسا نازار اۋدارىلدى. كونفەرەنتسييانىڭ بٸراۋىزدان قابىلدانعان قورىتىندى قۇجاتىندا: «پارلامەنتشٸلەردٸڭ تەرروريزمگە جەنە زورلىقشىل ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەستەگٸ ماڭىزدى رٶلٸن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق قۇقىق پەن ۇلتتىق زاڭنامالار تەرروريزمگە قارسى ەرەكەت ەتۋدٸڭ جەنە ونىڭ الدىن الۋدىڭ تيٸمدٸ قۇرالىنا اينالۋى تيٸس دەپ سانايمىز. بٸز پارلامەنتشٸلەردٸڭ ماڭىزدى رٶلٸن جەنە تولەرانتتىلىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن زاڭنامالىق نورمالاردى قابىلداۋ جولىندا ولاردىڭ دٸني قايراتكەرلەرمەن ٶزارا ٸس-قيمىلىن اتاپ كٶرسەتەمٸز», – دەپ كٶرسەتٸلگەن.

سەزد حاتشىلىعى فورۋمنىڭ نەگٸزگٸ جۇمىس ورگانى بولىپ تابىلادى. حاتشىلىق جىل سايىن جينالىپ, سەزد شەشٸمدەرٸن ٸسكە اسىرۋ مەسەلەلەرٸن قارايدى, فورۋمنىڭ كٷن تەرتٸبٸن, ۇيىمداستىرۋ مەسەلەلەرٸن جەنە قورىتىندى قۇجاتتارىنىڭ جوبالارىن كەلٸسەدٸ. سونىمەن بٸرگە, سەزدٸڭ بۇۇ ٶركەنيەتتەر اليانسى, كورول ابداللا اتىنداعى حالىقارالىق دٸنارالىق جەنە مەدەنيەتارالىق ٷنقاتىسۋ ورتالىعى جەنە ٶزگە دە حالىقارالىق ديالوگ قۇرىلىمدارىمەن ٶزارا ٸس-ەرەكەت جاساۋ مەسەلەلەرٸن ٷيلەستٸرەدٸ. مەسەلەن, وسى جۇمىستاردىڭ شەڭبەرٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلدى.

سەزد جۇمىسى مەن حاتشىلىقتىڭ وتىرىستارى سەۋلەتٸ جاراسقان بٸرەگەي عيمارات – استاناداعى بەيبٸتشٸلٸك جەنە كەلٸسٸم سارايىندا ٶتكٸزٸلٸپ وتىرادى. ەلوردا تٶرٸندە ورنالاسقان پيراميدا ەلباسىنىڭ رۋحاني ديپلوماتيياداعى جەتٸستٸگٸنە اينالدى.

پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارىن جٷزەگە اسىرۋ جولىندا قازٸر سەزدٸڭ جۇمىس ورگانى دٸنارالىق ٷنقاتىسۋعا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن استانا حالىقارالىق سىيلىعىن, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ قۇرمەت مەدالٸن تاعايىنداۋ, سونداي-اق بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم مۇراجايىن قۇرۋ بويىنشا پىسىقتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە.

* * *

اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى تاباندى ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ عانا ەمەس, سەزدٸڭ دامۋ قارقىنىنىڭ شىنايى كٶرسەتكٸشٸ بولىپ سانالادى. قازٸرگٸ ەلەمدە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار استانا كونفەسسيياارالىق فورۋمىنىڭ الدىنداعى مٸندەتتەردٸڭ ەلٸ دە كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى جالعاستىرىپ, نىعايتا بەرۋ قاجەت. سەزد شەڭبەرٸندە دٸندەر جەنە ساياسي ليدەرلەر اراسىندا جاسالعان ۋاعدالاستىقتار مەن مٸندەتتەمەلەر ٸس جٷزٸندە ورىندالۋى تيٸس. بٸراق, بۇل جۇمىستى كەسٸبي تٷردە جەنە اسا جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸكپەن ٸسكە اسىرۋ قاجەت.

بۇل تۇستا, سەزدٸڭ, ەسٸرەسە, دٸني قايراتكەرلەر كەڭەسٸ مەن حاتشىلىقتىڭ ينستيتۋتتىق ەلەۋەتٸن بارىنشا ٸسكە اسىرۋ مٸندەتٸ تۇر. الداعى ۋاقىتتا دا بەدەلدٸ ەلەمدٸك ساياسي ليدەرلەردٸ فورۋم جۇمىسىنا تارتۋ ماڭىزدى.

سەزد قىزمەتٸن دامىتىپ, ونىڭ كٷن تەرتٸبٸن كٷشەيتە تٷسۋمەن قاتار حالىقارالىق فورۋمدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەيتٸن قازاقستاندىق ۆەدومستۆولاردىڭ ديپلوماتييالىق جەنە ساراپتاما جٷرگٸزۋ ەلەۋەتٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت. ولاردىڭ ٸشٸندە, ەڭ الدىمەن سەنات اپپاراتى, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ جەنە جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ بار. سەزد اياسىندا قۇرىلعان مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن اناعۇرلىم كەڭٸرەك قولدانۋ كەرەك. ەلباسى تاپسىرعانداي, بٸلٸم بەرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە گۋمانيتارلىق جوبالار بويىنشا تىڭ باستامالار كٶتەرٸپ, ەلەمدەگٸ دٸني احۋالدىڭ شيەلەنٸستٸ تۇستارىن زەردەلەۋمەن اينالىسۋ قاجەت.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ الدىمىزدا 2018 جىلعا جوسپارلانعان Vٸ سەزگە ساپالى دايىندالۋ مٸندەتٸ تۇر. بيىلعى ماۋسىم ايىندا ٶتكەن حاتشىلىقتىڭ وتىرىسىندا الداعى فورۋمدى «دٸني ليدەرلەر قاۋٸپسٸز ەلەمدٸ جاقتايدى» تاقىرىبىنا ارناۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. VI سەزدٸڭ سەكتسييالىق وتىرىستارىندا مىناداي تاقىرىپتار تالقىلاناتىن بولادى: «ەلەم. XXI عاسىر» مانيفەسٸ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك تۇجىرىمداماسى رەتٸندە», «قۇبىلمالى گەوساياساتتاعى دٸندەر: ادامزاتتى بٸرٸكتٸرۋ جولىنداعى جاڭا مٷمكٸندٸكتەر», «دٸن جەنە جاھاندانۋ: سىن-قاتەرلەر مەن جاۋاپتار», «دٸني ليدەرلەر مەن ساياسي قايراتكەرلەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدٸ ەڭسەرۋ جولىندا». وسىلايشا, فورۋمنىڭ كٷن تەرتٸبٸنٸڭ اناعۇرلىم كەشەندٸ جەنە ٶزەكتٸ بولا تٷسۋٸ حالىقارالىق قاتىناستارداعى احۋالعا وڭ ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنەمٸز.

ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸ سەزٸ – جان-جاقتى زەردەلەۋگە جەنە ودان ەرٸ ٸلگەرٸلەتۋگە لايىقتى بٸرەگەي قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. بٷگٸندە فورۋمنىڭ تاريحي رٶلٸ بارشامىزعا ايقىن بولعانىمەن, ونىڭ ەلەۋەتٸ ەلٸ دە مول ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ورىندى اتاپ كٶرسەتكەندەي, حالىقارالىق قوعامداستىق «بەيبٸتشٸلٸكتٸ قۇرۋدىڭ وڭ تۇجىرىمداماسىنا مۇقتاج».

شىن مەنٸندە, سەزد دٸنارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق قاتىناستاردى عانا ەمەس, ەلەمدە قالىپتاسقان احۋالدى جاقسارتۋدى كٶزدەيتٸن ۇسىنىستاردى ەزٸرلەيتٸن بٸرەگەي الاڭ بولىپ تابىلادى.

جۋىردا عانا جاپونييا مەملەكەتٸنە جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا «گوي» بەيبٸتشٸلٸك قورى پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆتى «يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە تاراتپاۋ ٸسٸنە قوسقان زور ٷلەسٸ ٷشٸن» 2016 جىلعى ەلەم مەدەنيەتٸ ارنايى سىيلىعىمەن ماراپاتتادى. دٷنيەجٷزٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن ٷيلەسٸمدٸلٸككە قول جەتكٸزۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسقان جەكە تۇلعالارعا تاپسىرىلاتىن بۇل سىيلىق ەلباسىنىڭ تەڭدەسٸ جوق باستامالارىنىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن تاعى بٸر دەلەلدەگەنٸ داۋسىز.

ەلەمدٸك اۋقىمدا مويىندالعان كٶشباسشى رەتٸندە پرەزيدەنت
ن.نازارباەۆ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىنا ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ جەتٸلدٸرۋ باعىتىندا تىڭ, جاڭا مٷمكٸندٸكتەردٸ ۇسىنىپ كەلەدٸ. بۇل جۇمىستىڭ نەتيجەلٸ بولۋى قازاقستان باسشىسىنىڭ شاقىرۋىن قابىل العان سەزد قاتىسۋشىلارىنا تٸكەلەي بايلانىستى بولاتىن كٷردەلٸ مٸندەت ەكەنٸ سٶزسٸز. ولاردىڭ وسىناۋ يگٸ ٸس جولىنداعى ەرٸك-جٸگەرٸ, بٸرلەسكەن تاباندى ەڭبەگٸ مەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸك باعىتىندا جاساعان قادامدارى – بارشامىزعا ورتاق ٸستٸڭ تابىس كٶزٸ بولىپ تابىلادى.

بۇل ورايدا, استانا ٸزگٸلٸككە ٷندەيتٸن ٷنقاتىسۋ الاڭى بولۋعا دايىن.

ۇلى دالا ەلٸ جاڭا مىڭجىلدىقتا دا حالىقتاردى, مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸ بٸر ارنادا توعىستىرىپ, جاقىنداستىراتىن كيەلٸ مەكەن بولىپ قالا بەرمەك.

قاسىم-جومارت توقاەۆ,

قازاقستان پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى,

ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸ سەزٸنٸڭ باسشىسى

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ