Men bul shaǵyn jazbamdy qazaqtyń qara sózin qamyrsha ilep, dilgir oiyn qoidai jýsatqan Rahymjan Otarbaevtyń jazýshylyǵy jaiynda emes, ol kisini kózi tirisinde pushaiman qylǵan paternalistik sanamyz haqynda az-kem áńgime órbitsem deimin. Esterińizde bolsa, osydan úsh jyl buryn jazýshynyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» atty kitaby órtelip, ol áleýmettik jeliniń qyzý taqyrybyna ainalǵan bolatyn. Bul beibastaqtyqqa: «Dúnie shýlap ketti. Aýzyn ashsa kómeiinen ot jarqyldap jatqandar az emes. Bárin qylǵa tizip qaiteiin. Kúldim, shamdandym. Sosyn jaýap bereiin dep oiladym. ...Aty-jóni joq bireýler kitabymdy órtep jatyr. Órtemek turmaq elden shyǵaryp jibersin. Pikirimnen qaitý joq.
Kózimiz tar eken. Kóńilimiz mesheý eken. Áýliedei Ábish aǵanyń (Kekilbaev) tirligindegi bir osaldyǵyn keshire almai tap osylai shýlap ek. Aǵa qusadan qaza bolǵan. Ái, el emes ekenbiz ǵoi» dep jaýap qatqan edi jaryqtyqtyń ózi...
Burnaǵy orys jazýshylarynyń arasynda aitylǵan mynadai bir eski sóz hatqa túsip qalǵan eken. Birde aq patshanyń sharapatyna ie bolyp, onysyn óz joldastarymen atap otyrǵan orystyń ortaqol jazýshysy: «Minekei, aqqa qudai jaq degen. Eńbegimiz esh ketken joq. Munymyzdy asyl tekti aq patshamyzdyń ózi de bilip, baǵalap otyr», – dep meimanasy tasyp tilek aitsa kerek. Arǵy jaǵy aitpasaq ta belgili ǵoi, dý shapalaq pen ystyq lebizderge kómilipti. Áńgimeniń ábden qyzǵan mezeti eken deidi. Sonda osy májilistiń ortasynda otyrǵan estiiarlaý bireýi: «Munyń bári álgi Dostoevskii men Chehov shaldyń arqasy emes pe», – depti tóbeden urǵandai teris sóilep. – Eń áýeli sen aq patshaǵa emes, anaý eki danyshpanǵa basyńdy iip alǵys aitýǵa tiissiń», – deidi tilegin támamdap jatyp.
Sonda osynaý sózge shamyrqanyp, tamyry bileýlenip, kózi shatynap ketken álgi marapat iesi: «Bul seniń qai mazaǵyń, álde ózińniń ishki baqastyǵyń ba? Ol ekeýiniń bul jerde nendei qatysy bar?» dep qalshyldap ketkende: «Jazǵan-aý, bir sátke túsinseń netti, orys qoǵamy sol ekeýin muqatý úshin siz ben bizdi ádeii kótermelep, omyraýymyzǵa sólkebai taǵyp otyrǵan joq pa», – dep jaýap qatqan eken. Qazir ótken shaq jádigerine ainalǵan bul mysal ózimizdiń de kóp ómirimizge uqsas. Ásirese, talantty adamdardyń ómirine qatysty desek, qatelese qoimaspyz (Tóbedegi jaǵymsyz jailar, sosyn... jaqsynyń janyna jaraqat salý oqiǵalary osy mysaldyń bultartpas dáleli ǵoi). Asyldyń basyn qorlap, súiegin jasytý nemese eki alyptyń arasyna ádeii ala mysyq júgirtip, sodan lap etken otqa alaqan jyltý qashanda qortyqtardyń isi. Bul bákene boily «shibórilerdiń» únemi ainalysyp otyratyn kásibi desek te bolady. Eń qyzyǵy, bul fenomen ǵylymda «Danning-Kriýger» effektisi dep atalady eken. Endi atalǵan effektiniń qalai ǵana ómirge kelgeni haqynda birer sóz sabaqtai keteiik.
1995 jyldyń jadyraǵan jazy eken deidi. Bir adam tapa-taltúste Pittsbýrgtiń eki bankin astyn ústine shyǵaryp tonap ketken. Eń qyzyǵy, álgi qylmyskerdiń betinde eshqandai da júzin jasyrǵan betperde bolmaǵan eken. Tipti ol sabazyń osy jalańash júzimen banktiń beinebaqylaý kameralaryna qarap «al maǵan ne isteisińder» degendei jymiyp kúlgen kórinedi. Árine, qylmysker kóp uzamai qolǵa túsedi. Áý basynda bankti tonaǵan men emespin dep taidai týlaǵan ol taspaǵa jazylǵan óz beinesin kórsetkende sylq etip otyra ketedi. Sodan ol qatty tańyrqap: «O, qudiret meniń betime jaqqan shyryn sóli bolǵan edi ǵoi», – deidi basyn shaiqap. Osy jaitty tektei kele politseiler álgi tonaýshynyń «limon sólin betine jaqqan adamnyń júzin beinebaqylaý túsire almaidy» dep oilaǵan oiyna airan-asyr bolady. Atalǵan pikirdi politsei qyzmetkerleri bul adamnyń esi aýysqan ia esirtkini shamadan tys tutynǵannan bolyp qiias sóilep otyr degen tujyrymǵa kelgen. Osy oqiǵany telearnadaǵy jańalyqtan kórgen Kornell ýniversitetiniń professory Devid Danning, óziniń aspiranty Djastin Kriýgermen birlesip, bul máseleni tereńirek zertteýge kirisedi. Ǵalymdar munyń syry tipten basqalai degen bailamǵa bekidi. Sóitip olar stýdentter men san túrli mamandar arasynda júzdegen áleýmettik saýalnamalar men synaqtar júrgizedi. Eń qyzyǵy, synaq barysynda óte nashar nátije kórsetken adamdar óz nátijelerin tym joǵary dep sanasa, kerisinshe, saýalnamaǵa durys jaýap bergender ózderin tómen dep baǵalaidy eken. Saiyp kelgende osy júrgizilgen synaqtardyń negizgi qortyndysy mynadai bailamǵa ákelgen.
Kóbine óz isin óte jaqsy biletinderge qaraǵanda, bilmeitinder óziniń qarym-qabiletterin óte joǵary baǵalaýǵa beiim ekendigine kóz jetkizedi. Ǵalymdar muny adamnyń qabiletsizdiginen emes, kerisinshe óziniń kim ekendigin udaiy qaperine salyp otyratyn ishki ólshemniń múlde jumys jasamai qalatyndyǵymen túsindiredi. Álgi bank tonaýshynyń essiz áreketiniń negizgi sebebi de osy. Ol adam esh aýrý da, esirtkige táýeldi de emes. Onyń «saýdyń tamaǵyn iship, aýrýdyń sózin sóilep» otyrǵandaǵy basty máselesi - óziniń kim ekendigin baǵamdaityn ishki paiymnan túbegeili aiyrylyp qalǵandyǵynda deidi Danning pen Kriýger.
Sóitip, bilmestiń «bilemin» degen senimdilik illiýziiasy eki ǵalymnyń esimi telingen «Danning-Kriýger effektisi» degen atpen ǵylymi ainalymǵa túsken.
Eger de osy bilmestiń «bilemin» qaǵidasymen qarar bolsaq, dál qazirgi Qazaqstan eshkimge bas báigeni bergeli otyrǵan joq. Bálkim, osy ishki tarazysynyń joqtyǵy Charlz Darvin aitatyn «Nadandyqtyń eń basty qasireti adamǵa bilimnen góri senimdilikti jii týǵyzady» paiymynda jatyr ma eken?! Kórdińiz be, mundai rýhani múgedek adamdardyń bar armany - joq jerden shý shyǵarý. Beine bir «atyń shyqpasa, jer órteniń» lepesi ǵoi. Sóitip eldiń nazarynda bolý. Esterińizde bolsa, jazýshy otqa oranǵan osy kitabynda Shyńǵys han bolyp búi dep sóiledi.
«Altyn taqtyń tórt butynyń astynda ámanda aiarlyq pen ishtarlyq, jaǵympazdyq pen járeýkelik, qyzǵanysh pen qylmys jatady. Satqyndyqty kóp kórdim. Jattan da, jaqynnan da. Ittiń dos bolǵany jaqsy, biraq dostyń it bolǵany jaman»(162-bet), - deidi. Árine, budan asyryp ne aitýǵa bolady.
Búginde osy tyrashtanýshylar (abzaly popýlister) álemniń eń negizgi bas aýrýyna ainalyp otyr.
Oksford ýniversitetiniń professory Paul Collier (Pol Kollier) «Qazirgi álemdik ekonomikalyq daǵdarysqa pragmatikalyq turǵydan sheshim usynýǵa eń basty kedergi keltirip turǵan nárse de ol – popýlizm» deidi. Ras, tanymaldyqtan góri tanymgerliktiń joly ámanda aýyr ǵoi. Adam qazirgi jetilgen tehnologiianyń kúshimen bar bolǵany bes-aq minýt ishinde «máshhúr» bolyp ketýge bolady (Árine, arsyzdyq pen arzandaýdyń jolyna tússe). Túptiń-túbi álemniń túbine osy tyrashtanýshylar (popýlister) jetetin de shyǵar. Moiyndaýǵa májbúrmiz, bular kúlli dúniege kúbirtkishe endep barady. ESESINE OLARDYŃ OSY BIR OSPADAR QYLYQTARY NEBIR TALANTTY JANDARDYŃ MIYNA QAN QUIYP JIBERIP TE JATYR. Eger de «Adamzat tarihy – tulǵanyń ǵana tarihy» desek, talantty adam úshin ómir men óner (tek) karera emes, ol bar bolǵany missiia ǵana. Sondyqtan da mundai jandardyń arman-muraty men ańsary shyn ónerdiń ǵana qamynda bolady. Adam jaǵalaý men aram qýlyq ispetti jaǵymsyz qylyqtar talantty jandar úshin atymen jat. Sondai-aq olardyń ishki tarazysy Sokrattyń «Meniń biletinim - eshteńe bilmeitinim» tezisin udaiy qaperine salyp otyrsa, al endi tyrashtanýshylar (popýlister) úshin munymyz múlde kerisinshe.
Bilesiz be, shyn ónerpaz úshin ózinen álde qaida tómen bireýdiń oǵan moral soǵyp, aqyl aitýynan ózge qiiamet joq. Bul janyńdy maisyz tabaǵa shyjǵyrǵanmen birdei (Buǵan jan-tánińmen jazǵan dúnieńdi esh oqymaityn úlken ádebietke úsh qainasa sorpasy qosylmaǵan áldebir áýlekiler men sheneýinikterden turatyn qazylar alqasynyń quramyn qosyńyz). Baǵylan basyńnyń basqaǵa shydamy jetse de, dál osybir «tozaqqa» tózip turmaǵyń tipten múmkin emes (Bizdiń manaǵy «talanttar miyna qan quiyp» oinaýdyń san túrli aila-sharǵylary men bopsalarynyń biri de osy).
Áleýmentanýshylardyń aitýynsha, óneri men óresi birdei, biraq bireýine ǵana Nobel syilyǵy buiyrǵan adamnyń álgi ala almai qalǵan janmen salystyrǵanda, 10-15 jylǵa artyq jasaitynyn aitady. Osydan-aq pozitivti kóńil-kúidiń adam ómirine qanshalyqty áser etetindigin baǵamdai bilsek bolady (Basqany qaidam, osy ólshem tezimen qarasaq, meniń Rahymjan aǵam áli de ortamyzda qasqaiyp júrýge tiisti adam edi).
Japon halqynyń «Jalǵyz aýyz jyly sóz qystyń úsh aiyn da jyly etedi» degen maqaly bar. Bizdiń oiymyzsha dúniedegi eń sýyq nárse ol – aiaz da, aqtútek boran da emes, dúniedegi eń sýyq nárse adamnyń nieti men kózqarasy.
Bul jerde talanttarǵa tiesili «jalǵyz-aq aýyz jyly sóz» jaiynda eshteńe demei-aq qoialyq (Jalpy bizderdiń bireýdi muńaitý men pushaiman etý eń negizgi lázzat alatyn indeksimizge ainalǵany qashan). Ómirde merez ben meiirimsiz degen sózderdiń bar ekendigi ras bolsa, onda onyń shyn beinesi (portreti de) bolýy kerek qoi. Álde munyń syry Raqymjan Otarbaevtyń «Urpaǵym, men kedeidi bai qyldym, qorqaqqa qylysh ustattym, sarańdy sahi ettim, ólmeshige ómir berdim. Biraq týa bitti topas bolyp jaratylǵan adamǵa aqyl kirgize almadym. Topas jannan jáne saqtanyńdar» (163-b), - dep Shyńǵys qaǵan bop sóilegen óz sózinde jatyr ma eken.
...Tym táýbáshil halyqpyz ǵoi. Talanty jandardy joǵaltyp alyp «bul endi taǵdyr ǵoi» deimiz birtúrli kúńirene sóilep.
Osy bir «taǵdyr» sózine dini dogmatizmmen emes, taza áleýmettik realdy kózben qarasaq, kóbimizdiń kótimiz ashylar edi. Nege deisiz-aý...
Sebebi bul ýaqyt - «uialmaǵan ánshi ǵana emes», ne bolǵysy kelse sol bola alatyndyǵyn kórsetip otyrǵan naǵyz popýlistiń zamany ǵoi...
Yqylas Ojaiuly
